Ngô Bảo Châu và các nhà toán học châu Á đạt huy chương Fields
Tiểu sử và công trình Fields của Ngô Bảo Châu, Akshay Venkatesh, June Huh, Yu Deng và Hong Wang, kể theo thời gian với ví dụ toán học dễ hình dung.
Vật lý từ cơ học đến vật lý thống kê — và những ý tưởng vật lý được dùng trong tài chính, tính toán.
17 bài viết
Tiểu sử và công trình Fields của Ngô Bảo Châu, Akshay Venkatesh, June Huh, Yu Deng và Hong Wang, kể theo thời gian với ví dụ toán học dễ hình dung.
Vì sao tổng hai nghiệm bằng −b/a? Định lý Viète nhìn trên parabol: cổng Parabol Bách khoa, đường đạn pháo, quả bóng ném lên và máy tính.
Vì sao tam giác không luôn có tổng góc 180°? Theo Lobachevsky xây dựng hình học phi Euclid, rồi tìm mối nối qua Riemann tới thuyết tương đối của Einstein.
Xuyên hầm lượng tử là gì? Chuyện George Gamow giải câu đố hạt thoát khỏi hạt nhân, hai lần vượt biên thất bại, và vì sao Mặt Trời vẫn sáng.
Chồng chập lượng tử là gì? Ba tấm kính phân cực, từng photon và giao thức BB84 cho thấy vì sao phép đo làm đổi trạng thái và làm lộ người nghe lén.
Ba định luật Kepler ra đời từ 8 phút cung sai lệch của sao Hỏa. Vì sao Kepler dám từ bỏ đường tròn hoàn hảo, mở đường cho Newton và du hành vũ trụ?
Cuộc chiến dòng điện giữa Edison, Tesla và Westinghouse: vì sao điện một chiều thua, máy biến áp và từ trường quay làm được gì, và ai thắng ở ổ cắm hôm nay.
Định luật bảo toàn năng lượng bắt đầu từ máu thủy thủ đỏ tươi ở Java năm 1840. Bác sĩ Mayer, Joule, Helmholtz và cuộc tranh công quanh tỷ giá công–nhiệt.
Con mèo Schrödinger là gì? Thí nghiệm tưởng tượng năm 1935, chồng chập lượng tử khác "chưa biết" ở đâu, và vì sao mất kết hợp giấu con mèo khỏi mắt ta.
Chip 3 nm là gì: "3 nm" chỉ là tên thế hệ, cổng transistor thật cách nhau 48 nm. Vì sao không thu nhỏ mãi được, và chip AI cần gì ở thế hệ mới.
Đồng hồ trên vệ tinh GPS chạy nhanh hơn dưới đất 38 micro giây mỗi ngày. Bỏ qua thuyết tương đối, vị trí trên điện thoại sẽ sai thêm cỡ 11 km sau một ngày.
Cơ học cổ điển bắt đầu từ một câu hỏi Halley đặt cho Newton năm 1684. Chuyện thật sau ba định luật Newton, phép tính Mặt Trăng và sao chổi trở về.
Năm 1633, Galileo quỳ trước tòa án dị giáo. Ông có thật sự nói "Dù sao Trái Đất vẫn quay"? Chuyện thật sau huyền thoại, và vì sao ta không thấy mình đang quay.
Năm 1801, một thiên thể mới vừa được phát hiện đã lẩn vào ánh sáng Mặt Trời, chỉ để lại vài chục lần quan sát. Một chàng trai 24 tuổi tìm lại nó bằng giấy và bút, với một ý tưởng hôm nay đang chạy trong máy GPS và trong vô số mô hình học máy.
Máy tính lượng tử không "thử mọi đáp án cùng lúc". Nó là xác suất được phép mang dấu âm, và sức mạnh đến từ giao thoa, cùng nguyên lý với chip quang học. Từ Grover, Shor, sửa lỗi lượng tử, qubit bằng photon đến chuyện RSA và Bitcoin: đâu là tương lai, đâu là kỳ vọng.
Trong chip AI, phép tính đã rẻ; thứ đắt là chở dữ liệu. Ánh sáng giỏi chở, nhưng lại rất khó dùng để tính. Từ bộ giao thoa Mach–Zehnder đến co-packaged optics và những chip quang học đầu tiên chạy được mạng nơ-ron: điện tử giỏi tính, photon giỏi chở.
Một prompt trông như phần mềm thuần túy, nhưng phía sau nó là chip, nhiệt, hệ thống làm mát, máy biến áp, lưới điện và nhà máy điện. Lần ngược chuỗi vật lý ấy để hiểu vì sao điện năng trở thành điểm nghẽn của AI, và cách nghĩ về hiệu ứng bậc hai khi đầu tư.