Vì sao chia lấy dư lại tìm được UCLN? Euclid từ phân số đến mật mã
Thuật toán Euclid tìm UCLN qua chuyện chia quà, cắt dây và lát gạch. Hiểu từng phép chia lấy dư rồi xem cách nó giúp xử lý hình ảnh, phân số và tạo khóa RSA.
Đại số tuyến tính, giải tích, xác suất – thống kê, lý thuyết đồ thị và những công cụ toán học nền tảng.
41 bài viết
Thuật toán Euclid tìm UCLN qua chuyện chia quà, cắt dây và lát gạch. Hiểu từng phép chia lấy dư rồi xem cách nó giúp xử lý hình ảnh, phân số và tạo khóa RSA.
Định lý bất toàn Gödel nói gì? Từ cuốn luật và máy kiểm tra lời giải, hiểu vì sao đúng khác với chứng minh được, và vì sao toán học vẫn đáng tin.
Zero-knowledge là gì? Từ hang động hai lối, hiểu cách chứng minh mà không lộ bí mật, cách crypto kiểm tra tiền và vì sao ZK-rollup chưa chắc riêng tư.
Tiểu sử và công trình Fields của Ngô Bảo Châu, Akshay Venkatesh, June Huh, Yu Deng và Hong Wang, kể theo thời gian với ví dụ toán học dễ hình dung.
Từ câu đố chia sữa 8, 5, 3 lít tới Diophantus, phương trình nghiệm nguyên, đóng gói, xếp lịch và phép tính tạo khóa RSA trong bảo mật trực tuyến.
Vì sao tổng hai nghiệm bằng −b/a? Định lý Viète nhìn trên parabol: cổng Parabol Bách khoa, đường đạn pháo, quả bóng ném lên và máy tính.
Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Từ giai thoại con nhện trên trần nhà tới bài toán Pappus, Descartes đã biến hình học thành phép tính ra sao.
Lạm phát điểm là gì, bao nhiêu phần trăm bằng xuất sắc là hợp lý, và phân phối chuẩn nói gì? Từ lễ tốt nghiệp đến xếp hạng tín nhiệm, qua mô phỏng.
Các kỹ thuật định giá tài sản gồm so sánh, dòng tiền chiết khấu và giá trị tài sản. Qua một quán cà phê, hiểu vì sao cùng một thứ lại ra nhiều mức giá.
Vì sao tam giác không luôn có tổng góc 180°? Theo Lobachevsky xây dựng hình học phi Euclid, rồi tìm mối nối qua Riemann tới thuyết tương đối của Einstein.
Qua một điểm ngoài đường thẳng, chỉ kẻ được một đường song song? Theo János Bolyai từ lá thư năm 1823 tới một hình học có câu trả lời khác.
Euclid xây dựng hình học từ đâu? Qua phép dựng tam giác đều, hiểu phương pháp tiên đề, sức mạnh của chứng minh và những giả thiết nằm sau hình vẽ.
Vì sao xét nghiệm chính xác 99% vẫn có thể báo nhầm phần lớn ca dương tính, và vì sao tỷ lệ thành công đảo chiều khi gộp nhóm? Hiểu qua số dễ tính.
Turing giải mã Enigma bằng cách nào, vì sao Bombe không phải chiến công của riêng ông, và điều gì dẫn tới bản án vì quan hệ đồng giới năm 1952?
Song đề tù nhân giải thích xung đột giữa lợi ích riêng và hợp tác. Từ cuộc đua giảm giá đến quan hệ dài hạn, hiểu mô hình và giới hạn khi đầu tư.
Cân bằng Nash là gì? Từ hai chuỗi cà phê chọn chỗ mở cửa hàng, hiểu phản ứng của đối thủ, nhiều điểm cân bằng và giới hạn khi phân tích cổ phiếu.
Cosine similarity là gì? Từ ly cà phê sữa tới thí nghiệm trên 47 bài blog: vì sao AI so văn bản bằng góc giữa hai mũi tên, và khi nào cách đo này hỏng.
Chồng chập lượng tử là gì? Ba tấm kính phân cực, từng photon và giao thức BB84 cho thấy vì sao phép đo làm đổi trạng thái và làm lộ người nghe lén.
Giả thuyết Collatz chỉ có hai phép tính, nhưng chưa có lời giải tổng quát. Theo số 27 qua 111 bước để hiểu vì sao thử đúng mãi vẫn chưa thành chứng minh.
Ba định luật Kepler ra đời từ 8 phút cung sai lệch của sao Hỏa. Vì sao Kepler dám từ bỏ đường tròn hoàn hảo, mở đường cho Newton và du hành vũ trụ?
Bài toán vừa gà vừa chó giải thế nào, có từ bao giờ, và vì sao cùng phép toán ấy đang chạy trong máy chụp CT, ChatGPT và cách đoán danh mục quỹ mở.
Biến đổi Fourier là gì, vì sao một ý tưởng về nhiệt năm 1807 nằm trong Shazam, MP3, JPEG, Wi-Fi và máy MRI, và thuật toán FFT nhanh hơn hàng vạn lần ra sao.
Vụ 147 điểm 10 Toán ở Tuyên Quang lộ ra từ bảng điểm. Phổ điểm, luật Benford (đếm số 1) và chữ số cuối giúp phát hiện gian lận ra sao, và khi nào báo nhầm.
Định lý lớn Fermat là gì, vì sao một dòng ghi chú bên lề sách năm 1637 làm khó giới toán học 358 năm, và Andrew Wiles đã chứng minh nó ra sao.
Bất đẳng thức Cauchy (AM-GM) giải thích vì sao hình vuông cho vườn rộng nhất, vì sao tăng 50% rồi giảm 50% lại hụt, và cuộc đời của Augustin-Louis Cauchy.
Đồng hồ trên vệ tinh GPS chạy nhanh hơn dưới đất 38 micro giây mỗi ngày. Bỏ qua thuyết tương đối, vị trí trên điện thoại sẽ sai thêm cỡ 11 km sau một ngày.
Cơ học cổ điển bắt đầu từ một câu hỏi Halley đặt cho Newton năm 1684. Chuyện thật sau ba định luật Newton, phép tính Mặt Trăng và sao chổi trở về.
Georg Cantor chứng minh có vô cực lớn hơn vô cực khác, bị đồng nghiệp gọi là kẻ lừa bịp, mất trong viện tâm thần. Ý tưởng ấy nay là nền móng của toán học.
Niels Henrik Abel chứng minh phương trình bậc 5 không có công thức nghiệm, tự in 6 trang giấy, mất ở tuổi 26. Ý tưởng của ông nay bảo vệ HTTPS và Bitcoin.
Bloom filter là gì: vài bit trả lời "chắc chắn chưa có" hay "có thể có". Cách nó chạy, Akamai và Cassandra dùng ra sao, chọn kích thước, khi nào không nên dùng.
Nhân hai số nguyên tố thì dễ, tách ngược lại thì gần như không thể. Từ bất đối xứng ấy, RSA sinh ra chữ ký số, và chữ ký số cho phép cả hệ thống microservice tin một token mà không cần chia nhau một bí mật nào.
Đêm 29 tháng 5 năm 1832, Évariste Galois viết vội những ý tưởng toán học của mình, biết rằng sáng mai có thể mình sẽ qua đời. Những trang giấy ấy trả lời một câu hỏi đã làm khó các nhà toán học suốt ba thế kỷ, và để lại thứ hôm nay đang bảo vệ mật khẩu Wi-Fi và giúp mã QR đọc được dù bị xước.
Năm 1801, một thiên thể mới vừa được phát hiện đã lẩn vào ánh sáng Mặt Trời, chỉ để lại vài chục lần quan sát. Một chàng trai 24 tuổi tìm lại nó bằng giấy và bút, với một ý tưởng hôm nay đang chạy trong máy GPS và trong vô số mô hình học máy.
Người dân Königsberg thế kỷ 18 có một câu đố: đi qua cả bảy cây cầu của thành phố, mỗi cầu đúng một lần. Euler chứng minh điều đó không thể, và khi làm vậy, ông vứt bỏ bản đồ để chỉ giữ lại những chấm và những đường. Đó là khởi đầu của thứ đang chạy trong bản đồ chỉ đường và máy giải mã gen hôm nay.
Năm 1654, một câu hỏi về cách chia tiền khi ván cược phải dừng giữa chừng đã khiến hai nhà toán học Pháp viết thư cho nhau suốt mùa hè. Từ đó, con người lần đầu học được cách tính toán với tương lai chưa xảy ra.
Ta chỉ nhìn thấy những ai còn đứng vững, rồi vô tình học bài học từ họ. Từ những chiếc máy bay trở về trong Thế chiến II, chuyện bỏ học làm tỷ phú, đồ ngày xưa "bền hơn", đến những quỹ đầu tư "toàn thắng" và các cổ phiếu đã biến mất khỏi bảng điện HOSE.
Một mô hình AI có hàng trăm tỷ tham số, không ai chỉnh tay được. Thứ làm việc đó là một ý tưởng từ năm 1847: đứng giữa sương mù, cảm nhận độ dốc dưới chân và bước xuống. Từ đạo hàm, tốc độ học, ví dụ cước taxi đến lan truyền ngược, SGD, Adam và overfitting.
Người đứng đầu hôm nay vừa giỏi vừa gặp may, và may mắn thì không lặp lại. Từ thầy dạy bay, điểm thi, chiều cao của Galton, những đội tuyển vừa vô địch đến 8 năm dữ liệu cổ phiếu HOSE: vì sao kết quả cực đoan thường được theo sau bởi một kết quả bình thường hơn.
Ngộ nhận của người đánh bạc: vì sao đồng xu không nợ bạn một lần ngửa, vì sao con lô gan không "sắp về", và 22 năm dữ liệu VNINDEX nói gì về niềm tin "giảm nhiều thì sắp hồi".
Nghịch lý ngày sinh nhật cho thấy trực giác đếm theo số người, còn xác suất đếm theo số cặp. Cùng một phép đếm ấy giải thích những sự trùng hợp quanh ta và những cặp cổ phiếu "đi cùng nhau" trong VN30.
Một bài toán ba cánh cửa dẫn chúng ta từ xác suất có điều kiện đến Bayes, selection bias và cách diễn giải thông tin trong đầu tư.