Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Descartes đã thay đổi cách chúng ta nhìn hình học

Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Từ giai thoại con nhện trên trần nhà tới bài toán Pappus, Descartes đã biến hình học thành phép tính ra sao.

19 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Ảnh ghép nền xanh đậm. Chữ lớn: Vì sao cần trục tọa độ Oxy? Dòng vàng: Descartes đã thay đổi cách nhìn hình học. Bên trái là bức tranh màu chân dung René Descartes của Frans Hals trong khung vàng. Bên phải là mặt phẳng tọa độ Oxy với một đường tròn xanh, đường cong lá Descartes màu vàng và điểm A(2; 3). Tranh của Frans Hals thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons), đã cắt; phần đồ họa do ALumiEye vẽ.
Mục lục

Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy?

Ở lớp 7, bạn vẽ hai đường thẳng vuông góc, ghi chữ O ở chỗ chúng cắt nhau, chữ x và chữ y ở hai đầu, rồi chấm một điểm và viết A(2; 3). Hai con số, một điểm. Nghe đơn giản, nhưng đó là một ý tưởng nặng ký của toán học: nó biến hình vẽ thành phép tính.

Câu trả lời ngắn: ta cần trục tọa độ vì hai con số xác định được một điểm, nhờ vậy một hình vẽ có thể được viết thành phương trình và giải bằng tính toán. Người đặt nền cho ý tưởng ấy là René Descartes, nhà toán học và triết học người Pháp. Tên ông còn nằm trong chữ “Cartesian” của cụm “hệ tọa độ Cartesian”[2]. Nhưng câu chuyện không đơn giản như một người vẽ ra hai trục. Hệ trục vuông góc như ở lớp học không xuất hiện trong cuốn sách của ông, mà chỉ hình thành sau đó[2][4].

Bài này tập trung vào chuyện ông nghĩ ra ý tưởng ấy như thế nào. Ta sẽ xem giai thoại nổi tiếng về con nhện trên trần nhà và hỏi nó đúng đến đâu, rồi đến phần có tài liệu: một bài toán cổ của Pappus. Sau đó là điều thật sự đã đổi trong cách người ta nhìn hình học, và ý tưởng ấy đang chạy ở đâu: từ tên lửa tới GPS, đồ họa 3D và trí tuệ nhân tạo.

Trục Oxy dùng để làm gì?

Ý tưởng nằm ngay trong ký hiệu A(2; 3): hai con số xác định một điểm. Số thứ nhất là vị trí theo chiều ngang, số thứ hai là vị trí theo chiều dọc, tính từ điểm gốc O.

Bạn dùng ý tưởng này ngoài đời mà không nhận ra. Trên bàn cờ vua, ô e4 là một cặp gồm chữ cái và số. Ở rạp chiếu phim, vé ghi “hàng F, ghế 12”: hai thông tin chỉ ra đúng một chỗ ngồi. Trên màn hình điện thoại, mỗi chấm sáng có hai tọa độ.

Nhờ cách đặt tên này, một hình vẽ trở thành một danh sách các cặp số. Một đường thẳng là tập hợp mọi điểm thỏa một quan hệ giữa hai số. Đường tròn tâm O bán kính 5 là mọi điểm có x2+y2=25x^2 + y^2 = 25. Hình học bây giờ có thể giải bằng phép tính. Đó là bước Descartes đi, và câu hỏi là ông đã nghĩ ra nó như thế nào.

Chuyện kể rằng ông nghĩ ra trục Oxy khi nhìn một con nhện

Có một giai thoại rất quen về chuyện này. Truyền thuyết kể rằng Descartes có thói quen nằm trên giường đến muộn. Một buổi sáng, từ giường, ông nhìn một con nhện bò trên trần nhà[7]. Ông tự hỏi: làm sao nói chính xác con nhện đang ở đâu? Ông chọn một góc trần nhà làm mốc, rồi coi hai cạnh trần chạy ra từ góc ấy là hai trục. Vị trí con nhện lúc nào cũng được cho bằng hai con số, là khoảng cách theo cạnh này và theo cạnh kia[7]. Một số bản kể thêm rằng trần nhà lát gạch, nên ông đếm số viên gạch tính từ góc[8].

Hình minh họa trần nhà nhìn từ dưới lên, lát gạch vuông. Góc trần là điểm O, hai cạnh trần chạy ra từ O là trục x và trục y. Một con nhện nằm ở vị trí cách O 4 viên gạch theo trục x và 3 viên gạch theo trục y, có hai đường nét đứt xanh nối từ con nhện tới hai trục.
Hình 1. Minh họa giai thoại: lấy góc trần làm mốc O, hai cạnh trần làm hai trục, vị trí con vật là hai con số (4; 3). Hình minh họa do ALumiEye vẽ, không phải tư liệu lịch sử.

Giai thoại này đúng đến đâu? Các nguồn mình đọc đều gọi đây là truyền thuyết (legend), và chi tiết thay đổi giữa các bản kể: bản nói ông nằm trên giường, bản nói trần lát gạch[7][8]. Mình không tìm được nguồn ghi chép đầu tiên của giai thoại, nên không thể khẳng định nó có thật hay không. Một lưu ý về con vật: các nguồn mình đọc kể là con ruồi. Trong bài này mình kể bằng con nhện cho dễ hình dung, còn chi tiết khác giữ nguyên.

Dù có thật hay không, giai thoại cho ta một hình dung gọn về ý tưởng cốt lõi: vị trí của một điểm có thể được nói bằng hai khoảng cách tính từ hai đường mốc. Nhưng lịch sử có tài liệu về chuyện ông nghĩ ra ý tưởng ấy kể khác, và thú vị hơn.

Chuyện có thật: bài toán Pappus và một “khoa học hoàn toàn mới”

Những suy nghĩ toán học sớm nhất của Descartes được ghi lại trong thư từ trao đổi với Isaac Beeckman, người ông gặp năm 1618. Trong một lá thư năm 1619, ông hình dung một “khoa học hoàn toàn mới” có thể giải đáp câu hỏi về mọi loại đại lượng, liên tục hay rời rạc[9].

Bước ngoặt cụ thể đến năm 1631, khi Jacob Golius lưu ý Descartes tới bài toán Pappus. Chính bài toán này là tâm điểm để ông trình bày phương pháp mới[9]. Bài toán là bài toán quỹ tích với ba hoặc bốn đường thẳng cố định trong mặt phẳng: tìm mọi điểm mà khoảng cách tới các đường ấy thỏa một điều kiện về tỷ lệ[4]. Hình dung bạn muốn tìm mọi chỗ có thể đặt một quán cà phê sao cho khoảng cách tới ba con đường lớn luôn theo một tỷ lệ nhất định. Dùng thước và compa thì rất khó biết những chỗ ấy tạo thành hình gì.

Descartes giải như sau[9]. Ông giả sử có một điểm C nằm trên quỹ tích, rồi vẽ các đoạn từ C tới bốn đường thẳng cho trước. Ông lấy đoạn AB, đo từ một điểm cố định A, làm ẩn số thứ nhất, gọi là x. Đoạn BC là ẩn số thứ hai, gọi là y. Điểm C vạch ra quỹ tích khi đoạn BC trượt dọc theo AB mà giữ một góc không đổi. Mọi khoảng cách còn lại đều được biểu diễn qua x và y, và điều kiện tỷ lệ trở thành một phương trình giữa x và y. Phương trình ấy cho biết quỹ tích là đường gì.

Đó mới là bước nhảy thật. Descartes không vẽ ra hai trục vuông góc. Ông chọn hệ trục cho vừa từng bài toán, và theo Encyclopedia.com, “hệ tọa độ Cartesian” không hề xuất hiện ở bất kỳ chỗ nào trong La Géométrie, nên cái tên ấy là gán nhầm[9]. Điều ông làm là biến một đường cong thành một phương trình.

So sánh hai câu chuyện: giai thoại con nhện cho ta ý tưởng “hai khoảng cách xác định một điểm” trong một khoảnh khắc. Lịch sử có tài liệu cho ta một chặng dài hơn: một ý tưởng về khoa học mới từ năm 1619, rồi một bài toán cụ thể năm 1631 buộc ông tìm ra cách làm.

Descartes là ai?

René Descartes sinh năm 1596 ở La Haye en Touraine, nước Pháp[3]. Ông công bố công trình khi đang sống ở Hà Lan[2].

Năm 1630, ông ghi danh ở Đại học Leiden dưới cái tên “Poitevin”. Cùng năm ấy, ông bất hòa với Isaac Beeckman, người mà ông cáo buộc đã đạo một số ý tưởng của mình[3]. Năm 1633, tin từ Ý đến Hà Lan: Galileo bị Tòa án Dị giáo kết án. Descartes khi ấy có một bản thảo về vũ trụ và vật lý, tên là Treatise on the World. Theo tiểu sử, sau vụ kết án, ông bỏ ý định xuất bản nó[3].

Năm 1637, ông công bố những phần của công trình ấy dưới dạng ba tiểu luận, kèm một lời dẫn là Discours de la méthode (Phương pháp luận), in ở Leiden[1][3]. Ba tiểu luận là La Dioptrique (Quang học), Les Météores (Khí tượng) và La Géométrie (Hình học)[1]. Descartes viết bằng tiếng Pháp, không phải tiếng Latin vốn là thứ tiếng của giới học giả thời ấy[4]. La Géométrie chính là nơi ý tưởng của bài này nằm.

Mối quan hệ của ông với các trường đại học không êm. Năm 1643, triết học của ông bị Đại học Utrecht lên án, và ông phải chuyển sang The Hague[3]. Năm 1649, Nữ hoàng Christina của Thụy Điển mời ông tới triều đình. Ông nhận lời và đến Stockholm giữa mùa đông, rồi qua đời ở đó năm 1650 vì viêm phổi, dù nguồn cũng nói người ta đã đề xuất các nguyên nhân khác[3].

Bức tranh sơn dầu chân dung René Descartes: người đàn ông trung niên có mái tóc đen dài, ria mép, cổ áo trắng rộng trên áo choàng đen, nền nâu sẫm.
Hình 2. René Descartes, tranh của Frans Hals. Tranh thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons), đã cắt.

Hình học và đại số gặp nhau thế nào?

Trước Descartes, hình học và đại số là hai môn gần như tách biệt. Hình học nói về hình vẽ và độ dài. Đại số nói về các con số chưa biết. La Géométrie là tác phẩm đầu tiên đề xuất gộp hai môn thành một: nó đưa hình học về số học và đại số, và dịch hình dạng thành phương trình[4].

Có hai thứ trong sách còn dùng đến hôm nay:

  • Cách đặt tên. Descartes dùng các chữ cái cuối bảng chữ (x, y, z) cho đại lượng chưa biết và các chữ cái đầu (a, b, c) cho đại lượng đã biết. Cách viết “tìm x” mà bạn học ở trường vẫn theo thói quen này[4].
  • Biến bài toán hình học thành phương trình. Đó chính là điều ông làm với bài toán Pappus ở mục trên. Bài tổng quan về La Géométrie cho biết ý tưởng về hệ tọa độ Cartesian có thể truy về công trình này[4].

Giống như đặt tên cho từng đoạn thẳng thay vì gọi “đoạn dài dài kia”, nhờ có tên, ta ghi được phương trình. Có phương trình, ta tính được.

Nhưng đây là chỗ sửa một hiểu lầm quen thuộc. Hệ tọa độ vuông góc hiện đại không xuất hiện trong La Géométrie. Theo bài tổng quan về hệ tọa độ, Descartes và Fermat đều dùng một trục duy nhất, với các độ dài biến thiên đo từ nó[2]. Việc dùng một cặp trục được đưa vào sau khi La Géométrie được dịch sang tiếng Latin năm 1649 bởi Frans van Schooten cùng học trò của ông, những người đã làm rõ thêm ý tưởng của Descartes[2][4]. Bản in 1659–1661 dài hơn gấp đôi nguyên bản, thêm giải thích và ví dụ của van Schooten và các học trò[4]. Một người trước cả Descartes và Fermat, giáo sĩ Nicole Oresme, đã dùng cách dựng tương tự từ rất lâu trước[2].

Vì vậy nói chính xác hơn là: Descartes đặt nền cho việc biến hình học thành đại số. Hệ Oxy như ta vẽ trên bảng là sản phẩm của nhiều người, hình thành dần sau ông.

Fermat: người cùng ý tưởng nhưng không công bố

Descartes không đi một mình. Pierre de Fermat tìm ra ý tưởng tọa độ một cách độc lập, và còn làm việc trong không gian ba chiều, nhưng không công bố[2]. Theo tiểu sử Descartes, La Géométrie tận dụng các khám phá ông có chung với Fermat[3]. Hai người cũng từng thử sức nhau: năm 1638, Descartes thách Fermat tìm tiếp tuyến của lá Descartes, và Fermat giải dễ dàng còn Descartes thì không[5].

Nhìn vậy, câu hỏi “ai nghĩ ra trục Oxy” thực ra không có một đáp án duy nhất. Ý tưởng xuất hiện ở nhiều chỗ gần như cùng lúc, và người công bố trước, kèm một cuốn sách đủ sức lan rộng, là người được đặt tên. Bài Ai là cha đẻ của máy tính? kể một chuyện cùng kiểu: một cái tên nổi nhất, nhưng nhiều người cùng góp phần.

Điều gì đã thay đổi trong cách nhìn hình học?

Trước La Géométrie, một hình là thứ bạn dựng bằng thước và compa, rồi chứng minh các tính chất của nó bằng lập luận hình. Sau đó, một hình còn là thứ bạn viết thành phương trình, và các tính chất của nó đọc ra từ phương trình.

Ba thay đổi cụ thể:

  1. Một đường cong trở thành một phương trình. Thay vì mô tả đường tròn là “mọi điểm cách O một khoảng 5”, ta viết x2+y2=25x^2 + y^2 = 25. Điều kiện hình học và điều kiện đại số là một. Giống như chuyển một tấm bản đồ giấy thành một bảng số: mọi thông tin vẫn còn, nhưng giờ máy tính được.
  2. Bài toán hình học thành bài toán giải phương trình. Muốn biết hai hình cắt nhau ở đâu, ta giải hệ phương trình của chúng, thay vì vẽ cho thật chuẩn. Ví dụ ở mục bên dưới.
  3. Đường cong được phân loại theo phương trình. Descartes quan tâm tới việc phân loại các đường cong theo bậc của phương trình[5]. Đường tròn và đường thẳng có phương trình bậc thấp, và lá Descartes bậc ba. Hình học nhờ vậy có một cách xếp loại mà thước và compa không cho.

Với bạn, hệ quả gần nhất là mọi đồ thị bạn từng vẽ ở trường đều là hình của một phương trình. Hệ quả xa hơn là bản đồ định vị, đồ họa 3D và trí tuệ nhân tạo, như mục ứng dụng bên dưới.

Một phương trình của đường thẳng nói gì?

Trước khi giải bài toán giao điểm, ta xem lại phương trình đơn giản nhất. y=x+1y = x + 1 là một quy tắc: chọn một giá trị x, cộng 1, ra giá trị y. Với x = 0 ta có y = 1, với x = 1 ta có y = 2, với x = 2 ta có y = 3. Ba điểm (0; 1), (1; 2), (2; 3) nằm trên cùng một đường thẳng, và điểm A(2; 3) ở đầu bài là một trong số đó.

Quy tắc kiểu này quen thuộc ngoài đời. Giả sử một hãng taxi (số liệu minh họa) tính 12.000 đồng tiền mở cửa cộng 10.000 đồng mỗi ki-lô-mét: tiền cước là y=12.000+10.000xy = 12.000 + 10.000x với x là số ki-lô-mét. Mỗi chuyến đi là một điểm, và mọi chuyến đi nằm trên một đường thẳng. Hệ số 10.000 chính là độ dốc, tức cứ mỗi ki-lô-mét thêm, đường đi lên 10.000 đồng.

Điều Descartes thấy là: nếu mọi đường thẳng là một quy tắc như vậy, và mọi đường cong cũng là một quy tắc nhưng phức tạp hơn, thì ta có thể làm toán với quy tắc thay vì vẽ hình.

Đại số giải hình học: một bài toán ở trường

Thử một ví dụ để thấy cách làm. Đường tròn tâm O bán kính 5 có phương trình x2+y2=25x^2 + y^2 = 25. Đường thẳng y=x+1y = x + 1 đi qua điểm (0; 1) và điểm A(2; 3) ở đầu bài. Hai hình này cắt nhau ở đâu?

Không cần compa hay thước. Thay y=x+1y = x + 1 vào phương trình đường tròn: x2+(x+1)2=25x^2 + (x + 1)^2 = 25, tức 2x2+2x−24=02x^2 + 2x - 24 = 0, hay x2+x−12=0x^2 + x - 12 = 0. Phương trình này có hai nghiệm, x=3x = 3 và x=−4x = -4. Suy ra hai giao điểm là (3; 4) và (−4; −3). Đoạn code ở cuối bài kiểm tra cả hai điểm đều thỏa x2+y2=25x^2 + y^2 = 25.

Bạn có để ý (3; 4) và bán kính 5 không? Đó chính là bộ ba Pythagoras 3, 4, 5 quen thuộc. Trong hình học thuần túy, ta phải dựng hình mới thấy điều đó. Trong đại số, nó hiện ra từ phép giải một phương trình bậc hai.

Nếu thiếu trục tọa độ, điều gì sẽ không thể có?

Một ý tưởng từ năm 1637 nghe nhỏ, nhưng bốn thứ dưới đây đều chạy trên nó. Chúng trông rất xa nhau: tên lửa, bản đồ trên điện thoại, nhân vật 3D, chatbot. Điểm chung là mỗi thứ đều biến điều cần tính thành một dãy số trên một hệ trục.

Giải tích, hàng không và tàu vũ trụ

Theo bài tổng quan, hình học giải tích (tên gọi khác của hình học tọa độ) là nền móng của phần lớn các ngành hình học hiện đại, gồm hình học đại số, vi phân, rời rạc và tính toán. Nó cũng được dùng trong vật lý, kỹ thuật, hàng không, tên lửa, khoa học vũ trụ và các chuyến bay vũ trụ[11]. Riêng La Géométrie được ghi nhận là đã đặt nền cho giải tích (calculus) ở châu Âu[11]. Mình hiểu lý do như sau: một quỹ đạo là một đường cong, và chỉ khi đường cong là một phương trình ta mới tính được vận tốc và hướng bay tại từng điểm trên nó.

GPS: điện thoại của bạn giải một hệ phương trình

Các vệ tinh GPS quay ở độ cao khoảng 20.200 km. Thiết kế danh định có 24 vệ tinh trong sáu mặt phẳng quỹ đạo, mỗi mặt phẳng bốn vệ tinh, và hiện có khoảng 31 vệ tinh hoạt động[10]. Mỗi lần bạn mở bản đồ, máy thu đo thời gian tín hiệu đi từ từng vệ tinh tới nó, đổi thành khoảng cách, rồi từ các khoảng cách ấy giải ra ba tọa độ vị trí cùng độ lệch đồng hồ của chính nó. Vì có bốn ẩn số, máy cần thấy ít nhất bốn vệ tinh[10]. Lời giải được tính trong hệ tọa độ Cartesian có gốc ở tâm Trái Đất, rồi mới đổi sang vĩ độ, kinh độ và độ cao[10].

Hình dung ở dạng đơn giản: bạn đứng trong sân và biết mình cách cột cờ thứ nhất 10 mét, cột thứ hai 20 mét, cột thứ ba 30 mét. Mỗi khoảng cách là một đường tròn quanh cột, và giao của chúng chỉ ra đúng chỗ bạn đứng. Đây là ví dụ mình đặt để minh họa, cùng tinh thần với bài toán đường tròn cắt đường thẳng ở trên, nhưng GPS làm trong không gian ba chiều.

Về độ chính xác: sau khi chế độ làm nhiễu có chủ ý bị tắt ngày 1 tháng 5 năm 2000, GPS dân dụng đạt khoảng 5 mét. Máy thu dùng băng L5 đạt khoảng 30 cm, và điện thoại có thể đạt 4,9 mét hoặc tốt hơn khi có Wi-Fi hỗ trợ[10]. Bài GPS và thuyết tương đối kể thêm vì sao đồng hồ vệ tinh phải được hiệu chỉnh.

Đồ họa 3D: một nhân vật là một bảng số rất dài

Trong đồ họa máy tính, một vật thể 3D thường được mô tả bằng một lưới đa giác (polygon mesh): tập hợp các đỉnh, cạnh và mặt xác định bề mặt của vật. Mỗi đỉnh là một vị trí cho bởi ba tọa độ (x, y, z)[13]. Danh sách các mặt thường được gửi tới GPU dưới dạng chỉ số trỏ vào danh sách đỉnh, và đó là dạng dữ liệu mà phần cứng đồ họa hiện đại thường nhận làm đầu vào[13]. Nghĩa là thứ bạn thấy trên màn hình như một khuôn mặt hay một chiếc xe, với chiếc GPU, là những hàng số (x, y, z). Bài CPU và GPU kể vì sao GPU hợp với loại việc này.

Trí tuệ nhân tạo: ý nghĩa trở thành vị trí

Ý tưởng “một thứ là một điểm” đi xa hơn hình học. Một word embedding biểu diễn mỗi từ bằng một vectơ gồm nhiều số thực, và những từ nằm gần nhau trong không gian ấy được kỳ vọng có nghĩa gần nhau[6]. Công cụ word2vec, do nhóm của Tomáš Mikolov ở Google công bố năm 2013, tạo ra các vectơ thường có vài trăm chiều, trong khoảng 100 đến 1.000[12]. Những từ hay xuất hiện trong cùng ngữ cảnh sẽ nằm gần nhau, và các quan hệ về ý nghĩa tái hiện được bằng phép cộng trừ vectơ. Ví dụ ngay trong bài tổng quan: lấy vectơ “Brother”, trừ “Man”, cộng “Woman”, ta được vectơ gần nhất với “Sister”[12]. Bạn có thể đọc nó thành “anh trai − đàn ông + đàn bà ≈ chị gái”.

Thay vì hai tọa độ như điểm A(2; 3), một từ có hàng trăm tọa độ, nhưng nguyên lý vẫn là một: vị trí trong không gian cho biết quan hệ. Ý tưởng học cách biểu diễn từ thành vectơ bằng mạng nơ-ron còn có từ trước: năm 2000, Bengio và các đồng nghiệp đã công bố công trình đi theo hướng ấy[6]. Bài cosine similarity và bài vector database kể cách đo độ gần và cách lưu những điểm này.

Một câu hỏi từ lớp 7, “vì sao cần trục Oxy”, hóa ra là câu hỏi mà cả bốn thứ trên đều trả lời theo cách riêng.

Ba điều dễ hiểu sai về Descartes

Ông nghĩ ra trục Oxy khi nhìn con nhện trên trần nhà? Đó là truyền thuyết, và các nguồn mình đọc không xác nhận nó[7][8]. Điều có tài liệu là ông đi tới ý tưởng qua bài toán Pappus năm 1631[9].

Descartes phát minh ra trục Oxy? Gần đúng nhưng chưa chính xác. Ông đặt nền cho việc biến hình học thành đại số trong La Géométrie, nhưng hệ hai trục vuông góc hiện đại không có trong sách đó. Nó hình thành dần sau, có cả đóng góp của Fermat, van Schooten và những người khác[2][4].

Ông giải được mọi bài toán do chính mình đặt ra? Không. Năm 1638, Descartes nghiên cứu một đường cong gọi là lá Descartes, rồi thách Fermat tìm tiếp tuyến tại một điểm bất kỳ. Theo bài tổng quan, Fermat giải dễ dàng, còn Descartes không làm được[5]. Ngày nay, đạo hàm ẩn cho phép làm việc này gọn gàng.

Viết gọn bằng ký hiệu

Phần này dành cho bạn muốn xem công thức. Bỏ qua cũng không mất ý chính.

Một điểm trong mặt phẳng là cặp số (x;y)(x; y). Đường tròn tâm O, bán kính rr:

x2+y2=r2.x^2 + y^2 = r^2.

Lá Descartes có phương trình[5]:

x3+y3=3axy.x^3 + y^3 = 3axy.

Đặt y=pxy = px ta được dạng tham số x=3ap1+p3x = \dfrac{3ap}{1 + p^3}, y=3ap21+p3y = \dfrac{3ap^2}{1 + p^3}. Vòng của lá ứng với p>0p > 0. Đường cong có tiệm cận x+y+a=0x + y + a = 0 và đối xứng qua đường y=xy = x[5]. Diện tích vòng lá bằng 3a22\tfrac{3a^2}{2}[5].

Đạo hàm ẩn cho hệ số góc tiếp tuyến tại điểm (x;y)(x; y) trên đường cong:

dydx=ay−x2y2−ax.\frac{dy}{dx} = \frac{ay - x^2}{y^2 - ax}.

Tự tay giải giao điểm và vẽ lá Descartes

Đoạn Python dưới đây làm ba việc. Nó giải bài toán giao điểm của đường tròn x2+y2=25x^2 + y^2 = 25 và đường thẳng y=x+1y = x + 1, vẽ lá Descartes cùng tiệm cận, rồi tính diện tích vòng lá bằng tích phân số để so với công thức 3a2/23a^2/2 và tính hệ số góc tiếp tuyến tại điểm (1,5; 1,5). Nó vẽ ra Hình 3. Không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed. Cần numpy và matplotlib.

descartes_oxy.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#a4a9b2",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Phần 1: đại số giải một bài hình học. Đường thẳng y = x + 1 cắt đường tròn x² + y² = 25 ở đâu?
# Thay y = x + 1 vào đường tròn: x² + (x + 1)² = 25, tức 2x² + 2x - 24 = 0.
x_giao = np.sort(np.roots([2, 2, -24]))
y_giao = x_giao + 1
for x, y in zip(x_giao, y_giao):
print(f"giao điểm: ({x:.0f}; {y:.0f}), kiểm tra x² + y² = {x ** 2 + y ** 2:.0f}")
# Phần 2: lá Descartes x³ + y³ = 3axy, với a = 1.
a = 1.0
# Diện tích vòng lá: dùng tọa độ cực r(θ) = 3a·sinθ·cosθ / (sin³θ + cos³θ), θ từ 0 đến π/2, S = ½ ∫ r² dθ.
theta = np.linspace(1e-9, np.pi / 2 - 1e-9, 200_001)
r = 3 * a * np.sin(theta) * np.cos(theta) / (np.sin(theta) ** 3 + np.cos(theta) ** 3)
dien_tich = 0.5 * np.trapezoid(r ** 2, theta)
print(f"diện tích vòng lá (a = 1): {dien_tich:.4f}, công thức 3a²/2 = {1.5 * a ** 2:.4f}")
# Tiếp tuyến tại (1,5; 1,5): đạo hàm ẩn cho dy/dx = (a·y - x²) / (y² - a·x), việc Descartes từng thách Fermat.
x0 = y0 = 1.5 * a
he_so_goc = (a * y0 - x0 ** 2) / (y0 ** 2 - a * x0)
print(f"hệ số góc tiếp tuyến tại ({x0}; {y0}): {he_so_goc:.2f}")
# Vẽ
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(14, 6.4), gridspec_kw={"wspace": 0.18})
# Hình trái: trục Oxy, đường tròn, đường thẳng, hai giao điểm và điểm A(2; 3).
phi = np.linspace(0, 2 * np.pi, 400)
ax1.plot(5 * np.cos(phi), 5 * np.sin(phi), color="#8fa9c9", lw=2.4)
xs = np.array([-6.5, 6.5])
ax1.plot(xs, xs + 1, color="#e8b05a", lw=2.4)
ax1.scatter(x_giao, y_giao, color="#f4e9d2", s=70, zorder=4)
for x, y, dx, dy in zip(x_giao, y_giao, (-1.6, 0.3), (-0.9, 0.5)):
ax1.annotate(f"({x:.0f}; {y:.0f})", (x, y), xytext=(x + dx, y + dy), color="#f4e9d2", fontsize=12)
ax1.scatter([2], [3], color="#c9884a", s=70, zorder=4)
ax1.annotate("A(2; 3)", (2, 3), xytext=(2.2, 2.0), color="#c9884a", fontsize=12)
ax1.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.4)
ax1.axvline(0, color="#d4d7dc", lw=1.4)
ax1.text(6.6, 0.2, "x", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax1.text(0.2, 6.6, "y", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax1.text(-0.65, -0.75, "O", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax1.set_xlim(-7, 7.3)
ax1.set_ylim(-7, 7.3)
ax1.set_aspect("equal")
ax1.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
ax1.set_title("Đường tròn x² + y² = 25 cắt đường thẳng y = x + 1", color="#d4d7dc", fontsize=12.5)
# Hình phải: lá Descartes, vòng lá, tiệm cận và tiếp tuyến.
g = np.linspace(-2.6, 3.2, 1600)
X, Y = np.meshgrid(g, g)
ax2.contour(X, Y, X ** 3 + Y ** 3 - 3 * a * X * Y, levels=[0], colors=["#e8b05a"], linewidths=2.6)
ax2.fill(r * np.cos(theta), r * np.sin(theta), color="#c9884a", alpha=0.55)
xt = np.array([-2.2, 3.0])
ax2.plot(xt, -xt - a, color="#8fa9c9", lw=1.8, ls=(0, (4, 3)))
ax2.plot(xt, y0 + he_so_goc * (xt - x0), color="#f4e9d2", lw=1.6)
ax2.scatter([x0], [y0], color="#f4e9d2", s=60, zorder=4)
ax2.annotate("tiếp tuyến tại (1,5; 1,5)", (x0, y0), xytext=(1.0, 2.55), color="#f4e9d2", fontsize=12)
ax2.annotate("tiệm cận x + y + 1 = 0", (-2.5, -1.7), color="#8fa9c9", fontsize=12)
ax2.text(1.45, 0.45, f"vòng lá, diện tích\n{dien_tich:.2f}".replace(".", ","), color="#f4e9d2", fontsize=12)
ax2.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.0)
ax2.axvline(0, color="#d4d7dc", lw=1.0)
ax2.set_xlim(-2.6, 3.2)
ax2.set_ylim(-2.6, 3.2)
ax2.set_aspect("equal")
ax2.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
ax2.set_title("Lá Descartes x³ + y³ = 3xy (a = 1)", color="#d4d7dc", fontsize=12.5)
for a_ in (ax1, ax2):
for sp in ("top", "right"):
a_.spines[sp].set_visible(False)
fig.savefig("descartes-oxy.png", dpi=150, bbox_inches="tight")

Kết quả in ra:

giao điểm: (-4; -3), kiểm tra x² + y² = 25
giao điểm: (3; 4), kiểm tra x² + y² = 25
diện tích vòng lá (a = 1): 1.5000, công thức 3a²/2 = 1.5000
hệ số góc tiếp tuyến tại (1.5; 1.5): -1.00
Hai biểu đồ. Bên trái: mặt phẳng Oxy với đường tròn xanh tâm O bán kính 5 và đường thẳng vàng y bằng x cộng 1, hai giao điểm (3; 4) và (−4; −3) được đánh dấu, cùng điểm A(2; 3) nằm trên đường thẳng. Bên phải: đường cong lá Descartes màu vàng với vòng lá tô nâu trong góc phần tư thứ nhất, tiệm cận nét đứt xanh và tiếp tuyến nét liền trắng tại điểm (1,5; 1,5), ghi chú diện tích vòng lá bằng 1,50.
Hình 3. Trái: đường tròn x² + y² = 25 cắt đường thẳng y = x + 1 tại (3; 4) và (−4; −3). Phải: lá Descartes x³ + y³ = 3xy với vòng lá, tiệm cận và tiếp tuyến tại (1,5; 1,5). Hình được vẽ bằng đoạn code ở mục Tự tay giải giao điểm và vẽ lá Descartes.

Hai dòng đầu xác nhận lời giải bằng đại số: cả (3; 4) và (−4; −3) thỏa phương trình đường tròn. Dòng thứ ba cho thấy tích phân số khớp công thức: diện tích vòng lá bằng 1,5 khi a=1a = 1. Dòng cuối cho hệ số góc −1 tại (1,5; 1,5), đúng bằng cách đạo hàm ẩn ở mục ký hiệu: (1,5−2,25)/(2,25−1,5)=−1(1{,}5 - 2{,}25)/(2{,}25 - 1{,}5) = -1. Hình dạng lá cũng đáng nhìn kỹ: đường cong có một vòng nằm trong góc phần tư thứ nhất, một điểm kép ở gốc O, đối xứng qua đường y=xy = x và cắt đường ấy ở gốc O và ở điểm (3a/2; 3a/2)(3a/2;\ 3a/2)[5]. Tên “folium” trong tiếng Latin nghĩa là “chiếc lá”[5]. Bạn có thể đổi a thành 2 hay 0,5 để thấy vòng lá to lên hoặc nhỏ đi, hay đổi đường thẳng thành y=2xy = 2x để xem nó cắt đường tròn ở đâu.

Quay lại điểm A(2; 3)

Điểm A(2; 3) ở đầu bài giờ không còn chỉ là hai con số. Nó là kết quả của một ý tưởng được thử bằng một bài toán cổ năm 1631: gọi những đoạn chưa biết là x và y, rồi để phương trình nói quỹ tích là đường gì. Từ đó hình học có thêm một cách làm, bên cạnh thước và compa.

Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Vì nhờ nó, mỗi hình có một phương trình, và mỗi phương trình có thể giải bằng phép tính. Ý tưởng ấy Descartes đặt nền năm 1637, và nó đã đổi cách ta nhìn hình học: từ thứ để vẽ thành thứ để tính.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Phát video: Video: Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Descartes đã thay đổi cách chúng ta nhìn hình học
Video: Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? Descartes đã thay đổi cách chúng ta nhìn hình học

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Discourse on the Method. Wikipedia.
  2. [2]Cartesian coordinate system. Wikipedia.
  3. [3]René Descartes. Wikipedia.
  4. [4]La Géométrie. Wikipedia.
  5. [5]Folium of Descartes. Wikipedia.
  6. [6]Word embedding. Wikipedia.
  7. [7]Maths in a minute: Cartesian coordinates. Plus Maths, Đại học Cambridge.
  8. [8]Cartesian coordinates. Encyclopaedia Britannica.
  9. [9]Descartes, René: mathematics and physics. Encyclopedia.com.
  10. [10]Global Positioning System. Wikipedia.
  11. [11]Analytic geometry. Wikipedia.
  12. [12]Word2vec. Wikipedia.
  13. [13]Polygon mesh. Wikipedia.