GPS và thuyết tương đối: vì sao đồng hồ vệ tinh chạy nhanh?

Đồng hồ trên vệ tinh GPS chạy nhanh hơn dưới đất 38 micro giây mỗi ngày. Bỏ qua thuyết tương đối, vị trí trên điện thoại sẽ sai thêm cỡ 11 km sau một ngày.

11 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Tranh minh họa một vệ tinh GPS thế hệ III trên quỹ đạo: thân hộp chữ nhật màu đồng với cụm ăng-ten hướng xuống Trái Đất, hai cánh pin mặt trời xanh tím dang hai bên, nền vũ trụ đen và một dải chân trời xanh phía dưới. Ảnh của Không quân Hoa Kỳ, thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).
Mục lục

Bạn mở bản đồ trên điện thoại, và chấm xanh chỉ đúng vị trí của bạn, sai lệch vài mét. Phía sau chấm xanh ấy là GPS, và một điều ít người biết: GPS chỉ chạy đúng vì các kỹ sư đã tính đến thuyết tương đối của Einstein. Đồng hồ trên mỗi vệ tinh GPS chạy nhanh hơn đồng hồ dưới mặt đất khoảng 38 micro giây mỗi ngày. Nghe thì nhỏ, nhưng nếu không sửa, sai số ấy quy ra khoảng cách cỡ 11 km mỗi ngày.

Bài này kể vì sao một hệ thống định vị lại phụ thuộc vào thứ vật lý nghe có vẻ xa xôi nhất: thời gian không trôi đều ở mọi nơi. Nửa đầu không cần công thức. Nửa sau có hai phép tính ngắn và một đoạn code để bạn tự kiểm chứng.

GPS định vị bằng cách đo thời gian

Hệ thống GPS có khoảng ba mươi vệ tinh, bay ở độ cao khoảng 20.200 km, mỗi vệ tinh vòng quanh Trái Đất hai lần mỗi ngày[2]. Mỗi vệ tinh liên tục phát đi một tín hiệu nói đúng hai điều: tôi đang ở đâu, và bây giờ là mấy giờ theo đồng hồ của tôi.

Điện thoại của bạn không gửi gì lên vệ tinh. Nó chỉ nghe. Khi nhận tín hiệu, nó so giờ ghi trong tín hiệu với giờ lúc nhận, biết tín hiệu đã bay bao lâu, nhân với tốc độ ánh sáng thì ra khoảng cách tới vệ tinh. Biết khoảng cách tới ba vệ tinh là đủ khoanh vùng vị trí trong không gian. Vì đồng hồ trong điện thoại rẻ và không chính xác, máy cần thêm một vệ tinh thứ tư để giải luôn cả sai lệch đồng hồ của chính nó: bốn ẩn số (ba tọa độ và thời gian), bốn vệ tinh. Khi thấy nhiều vệ tinh hơn, máy dùng tất cả và chọn vị trí khớp nhất, đúng tinh thần của phương pháp bình phương nhỏ nhất mà Gauss tìm ra năm 1801.

Cái khó nằm ở tốc độ ánh sáng. Ánh sáng đi được 30 cm trong một phần tỷ giây (một nano giây). Nghĩa là đồng hồ trên vệ tinh lệch 1 nano giây thì khoảng cách đo được sai 30 cm. Lệch 1 micro giây, tức một phần triệu giây, là sai 300 mét. Vì thế mỗi vệ tinh GPS mang theo đồng hồ nguyên tử, loại đồng hồ chính xác nhất có thể đưa lên vũ trụ, và các trạm dưới mặt đất theo dõi, hiệu chỉnh chúng liên tục.

Và chính vì đồng hồ chính xác đến vậy, một hiệu ứng mà đời thường không bao giờ cảm nhận được bỗng trở thành chuyện sống còn.

Vì sao đồng hồ vệ tinh GPS chạy nhanh hơn dưới đất?

Thuyết tương đối của Einstein nói rằng thời gian không trôi như nhau ở mọi nơi. Với đồng hồ trên vệ tinh GPS, có hai hiệu ứng kéo về hai phía ngược nhau.

Thứ nhất: vật chạy nhanh thì đồng hồ chậm lại. Đây là thuyết tương đối hẹp (1905). Vệ tinh GPS bay với tốc độ khoảng 3,9 km/s, nhanh gấp khoảng bốn lần viên đạn súng trường. Nhìn từ mặt đất, đồng hồ trên vệ tinh chạy chậm đi khoảng 7 micro giây mỗi ngày.

Thứ hai: ở chỗ trọng trường yếu hơn, đồng hồ chạy nhanh lên. Đây là thuyết tương đối rộng (1915). Càng gần một vật nặng như Trái Đất, thời gian trôi càng chậm. Vệ tinh ở cao hơn 20.000 km, nơi trọng trường yếu hơn nhiều, nên đồng hồ trên đó chạy nhanh hơn đồng hồ dưới đất khoảng 45 micro giây mỗi ngày.

Hai hiệu ứng ngược chiều nhau, và hiệu ứng thứ hai thắng. Cộng lại, đồng hồ trên vệ tinh GPS chạy nhanh hơn khoảng 38 micro giây mỗi ngày[1]. Nhân với tốc độ ánh sáng, 38 micro giây ứng với khoảng 11 km.

Không phải vệ tinh nào cũng nhanh hơn. Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) bay thấp, chỉ khoảng 400 km, và rất nhanh, gần 7,7 km/s. Ở đó hiệu ứng tốc độ thắng, nên đồng hồ trên ISS chạy chậm hơn mặt đất khoảng 25 micro giây mỗi ngày. Một phi hành gia ở trên đó nửa năm sẽ “trẻ” hơn người dưới đất chừng bốn, năm phần nghìn giây. Giữa hai trường hợp có một độ cao, khoảng 3.200 km, nơi hai hiệu ứng triệt tiêu nhau đúng bằng không (Hình 1 ở cuối bài).

Năm 1977: một công tắc phòng khi Einstein sai

Câu chuyện thú vị nhất của GPS và thuyết tương đối xảy ra trước khi hệ thống chính thức tồn tại. Ngày 23 tháng 6 năm 1977, Mỹ phóng vệ tinh thử nghiệm NTS-2, mang theo chiếc đồng hồ nguyên tử cesium đầu tiên bay trên quỹ đạo.

Lúc ấy, các kỹ sư biết rằng đồng hồ trên quỹ đạo sẽ cần một hiệu chỉnh theo thuyết tương đối, nhưng vẫn có người nghi ngờ độ lớn của nó, thậm chí nghi ngờ nó có thật hay không. Vì vậy vệ tinh được lắp một bộ tổng hợp tần số có thể bật hay tắt từ mặt đất: nếu đồng hồ trên quỹ đạo thật sự chạy nhanh đúng như thuyết tương đối rộng dự đoán, người ta sẽ bật nó lên để kéo đồng hồ về đúng nhịp[1].

Trong khoảng 20 ngày đầu, bộ tổng hợp để tắt, và đồng hồ được đo nhịp so với mặt đất. Kết quả: nhanh hơn 442,5 phần nghìn tỷ. Thuyết tương đối dự đoán 446,5 phần nghìn tỷ. Hai con số khớp nhau trong phạm vi độ chính xác của chính chiếc đồng hồ. Công tắc được bật, và từ đó không ai còn nghi ngờ nữa[1].

Sửa từ nhà máy: 10,22999999543 MHz

Ngày nay, đồng hồ trên vệ tinh GPS được “chỉnh sai” ngay từ trước khi phóng. Nhịp chuẩn của hệ thống là 10,23 MHz. Nhưng đồng hồ trên vệ tinh được đặt ở 10,22999999543 MHz, chậm hơn một chút, đúng bằng phần mà thuyết tương đối sẽ làm nó nhanh lên khi lên tới quỹ đạo. Nhìn từ mặt đất, nó chạy đúng 10,23 MHz[1].

Chừng đó chưa hết. Quỹ đạo vệ tinh không tròn tuyệt đối: khi vệ tinh xuống gần Trái Đất hơn, nó vừa bay nhanh hơn vừa vào chỗ trọng trường mạnh hơn, nên đồng hồ dao động thêm vài chục nano giây theo từng vòng quay. Phần dao động này được máy thu của bạn tự tính và trừ đi, từ dữ liệu quỹ đạo mà chính vệ tinh phát xuống[1]. Mỗi lần điện thoại định vị, một phép hiệu chỉnh theo thuyết tương đối đang chạy trong đó.

“Sai 11 km mỗi ngày” có đúng không?

Con số 10 km hay 11 km mỗi ngày được nhắc rất nhiều, và nên hiểu cho đúng. Đó là phép quy đổi độ lớn: 38 micro giây nhân với tốc độ ánh sáng. Nó cho thấy hiệu ứng lớn gấp hàng nghìn lần mức sai số mà GPS cho phép.

Trên thực tế, nếu không hiệu chỉnh, lỗi sẽ không cộng dồn gọn gàng đúng 11 km mỗi ngày. Máy thu của bạn vốn giải thêm một ẩn số thời gian, nên một phần sai lệch chung của các vệ tinh sẽ bị hấp thụ vào đó. Nhưng đồng hồ vệ tinh sẽ trôi ngày càng xa giờ chuẩn của hệ thống, các mô hình đồng hồ phát xuống mặt đất sẽ sai ngày càng nhiều, và hệ thống sẽ hỏng nhanh hơn rất nhiều so với mức chính xác vài mét mà ta quen dùng. Kết luận không đổi: không có thuyết tương đối thì không có GPS như ta biết.

Thời gian trôi khác nhau: bằng chứng ngoài đời

GPS không phải lần duy nhất thuyết tương đối được kiểm chứng bằng đồng hồ thật.

Năm 1971, hai nhà vật lý Joseph Hafele và Richard Keating mang bốn đồng hồ nguyên tử lên máy bay chở khách, bay vòng quanh Trái Đất. Một lần bay về hướng đông, một lần về hướng tây, rồi so với đồng hồ để lại dưới đất. Bay về hướng đông, đồng hồ trên máy bay chậm đi 59 nano giây (dự đoán 40). Bay về hướng tây, nó nhanh hơn 273 nano giây (dự đoán 275)[3]. Hai chiều khác nhau vì Trái Đất cũng đang quay về hướng đông: máy bay bay về hướng đông cộng thêm tốc độ quay ấy, nên chạy nhanh hơn so với một đồng hồ đứng yên trong không gian.

Năm 2010, các nhà khoa học ở Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) dùng hai đồng hồ quang học chính xác hơn đồng hồ nguyên tử thông thường nhiều lần. Họ nâng một đồng hồ lên cao hơn đồng hồ kia khoảng 33 cm, và đo được nó chạy nhanh hơn, đúng như thuyết tương đối rộng dự đoán. Họ cũng đo được đồng hồ chậm lại khi chuyển động với tốc độ chưa tới 10 m/s, chậm hơn cả một người đi xe đạp[4].

Nghĩa là ngay trong nhà bạn, đồng hồ trên tầng hai chạy nhanh hơn đồng hồ ở tầng một. Chỉ là chênh lệch quá nhỏ để bất kỳ ai nhận ra trong cả đời người. Phải tới khi con người cần đo khoảng cách bằng phần tỷ giây, chênh lệch ấy mới trở thành chuyện của kỹ sư.

Hai công thức đằng sau 38 micro giây

Phần này dùng một chút toán. Ai chỉ quan tâm ý chính có thể bỏ qua.

Hiệu ứng tốc độ. Một đồng hồ chuyển động với vận tốc vv chạy chậm đi một tỷ lệ xấp xỉ

Δtt≈−v22c2,\frac{\Delta t}{t} \approx -\frac{v^2}{2c^2},

với cc là tốc độ ánh sáng. Vệ tinh GPS bay theo quỹ đạo gần tròn bán kính r≈26.600r \approx 26.600 km, nên v=GM/r≈3,87v = \sqrt{GM/r} \approx 3{,}87 km/s, với GMGM là hằng số hấp dẫn nhân khối lượng Trái Đất. Thay số, tỷ lệ ấy cỡ −8,3×10−11-8{,}3 \times 10^{-11}, nhân với 86.400 giây một ngày là khoảng −7,2 micro giây.

Hiệu ứng trọng trường. Một đồng hồ ở khoảng cách rr so với tâm Trái Đất chạy nhanh hơn đồng hồ trên mặt đất (bán kính RR) một tỷ lệ xấp xỉ

Δtt≈GMc2(1R−1r).\frac{\Delta t}{t} \approx \frac{GM}{c^2}\left(\frac{1}{R} - \frac{1}{r}\right).

Với GPS, tỷ lệ này cỡ 5,3×10−105{,}3 \times 10^{-10}, tức khoảng +45,7 micro giây mỗi ngày.

Cộng lại: +38,5 micro giây mỗi ngày. Tỷ lệ tổng cộng cỡ 4,5×10−104{,}5 \times 10^{-10}, chính là phần chênh giữa 10,23 MHz và 10,22999999543 MHz ở trên.

Từ hai công thức còn suy ra được độ cao mà hai hiệu ứng triệt tiêu nhau. Với quỹ đạo tròn, v2=GM/rv^2 = GM/r, nên hai tỷ lệ bằng nhau khi 12r=1R−1r\frac{1}{2r} = \frac{1}{R} - \frac{1}{r}, tức r=1,5Rr = 1{,}5R: quỹ đạo cao hơn mặt đất đúng nửa bán kính Trái Đất, khoảng 3.200 km.

Đây là phép tính gần đúng: bỏ qua việc Trái Đất tự quay và không hoàn toàn tròn, và coi quỹ đạo vệ tinh là tròn. Các hiệu chỉnh đầy đủ của GPS tính cả những yếu tố đó[1], nhưng kết quả chỉ thay đổi ở chữ số rất nhỏ.

Tự tay tính: đồng hồ nhanh hay chậm ở mỗi độ cao

Đoạn Python dưới đây tính hai hiệu ứng cho một vệ tinh bay quỹ đạo tròn ở mọi độ cao từ 200 km tới 40.000 km, so với đồng hồ đứng yên trên mặt đất, rồi vẽ Hình 1. Chỉ cần cài matplotlib.

gps_clock.py
import math
import matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
GM = 3.986004418e14 # hằng số hấp dẫn nhân khối lượng Trái Đất (m³/s²)
R_EARTH = 6.371e6 # bán kính Trái Đất (m)
C = 299_792_458 # tốc độ ánh sáng (m/s)
DAY = 86_400 # số giây trong một ngày
def drift_per_day(altitude_km):
"""Đồng hồ trên quỹ đạo tròn ở độ cao này nhanh (+) hay chậm (−) bao nhiêu micro giây mỗi ngày,
so với đồng hồ đứng yên trên mặt đất (bỏ qua chuyển động quay của Trái Đất cho gọn)."""
r = R_EARTH + altitude_km * 1_000
v = math.sqrt(GM / r) # vận tốc quỹ đạo tròn
special = -v**2 / (2 * C**2) # chạy nhanh → đồng hồ chậm lại
general = GM / C**2 * (1 / R_EARTH - 1 / r) # ở cao, trọng trường yếu → đồng hồ nhanh lên
return special * DAY * 1e6, general * DAY * 1e6, v
orbits = {"Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS)": 408, "GPS": 20_200, "vệ tinh địa tĩnh": 35_786}
label_offset = {"Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS)": (8, -32), "GPS": (10, -44), "vệ tinh địa tĩnh": (-120, -48)} # chỗ đặt nhãn trên hình
for name, h in orbits.items():
sr, gr, v = drift_per_day(h)
print(f"{name:<26} cao {h:>6} km v = {v / 1000:4.2f} km/s "
f"vận tốc {sr:+6.1f} μs trọng trường {gr:+6.1f} μs cộng lại {sr + gr:+6.1f} μs/ngày")
sr, gr, _ = drift_per_day(20_200)
net = (sr + gr) * 1e-6
print(f"GPS: {net * 1e6:.1f} μs/ngày × tốc độ ánh sáng = {net * C / 1000:.1f} km/ngày")
print(f"1 nano giây ánh sáng đi được {C * 1e-9 * 100:.0f} cm")
# Độ cao mà hai hiệu ứng triệt tiêu nhau: v²/2 = GM(1/R − 1/r) với v² = GM/r → r = 1,5 R.
print(f"hai hiệu ứng triệt tiêu ở độ cao {0.5 * R_EARTH / 1000:,.0f} km".replace(",", "."))
# Vẽ: độ lệch theo độ cao.
hs = [h for h in range(200, 40_001, 100)]
nets = [sum(drift_per_day(h)[:2]) for h in hs]
fig, ax = plt.subplots(figsize=(10, 5.2))
ax.axhline(0, color="#2a2e35", lw=1)
ax.plot([h / 1000 for h in hs], [drift_per_day(h)[0] for h in hs], color="#8fa9c9", lw=1.5, ls="--", label="vì chạy nhanh (chậm lại)")
ax.plot([h / 1000 for h in hs], [drift_per_day(h)[1] for h in hs], color="#a4a9b2", lw=1.5, ls=":", label="vì ở cao (nhanh lên)")
ax.plot([h / 1000 for h in hs], nets, color="#e8b05a", lw=2.5, label="cộng lại")
for name, h in orbits.items():
y = sum(drift_per_day(h)[:2])
ax.plot(h / 1000, y, "o", color="#e8b05a", ms=8)
ax.annotate(f"{name}\n{y:+.1f} μs/ngày".replace(".", ","), (h / 1000, y), xytext=label_offset[name],
textcoords="offset points", color="#d4d7dc", fontsize=10)
ax.axvline(0.5 * R_EARTH / 1e6, color="#2a2e35", lw=1)
ax.text(0.5 * R_EARTH / 1e6 + 0.4, 38, "≈ 3.200 km:\nhai hiệu ứng\ntriệt tiêu", color="#878d97", fontsize=10)
ax.set_xlim(0, 40)
ax.set_xlabel("độ cao quỹ đạo (nghìn km)", color="#a4a9b2")
ax.set_ylabel("đồng hồ lệch so với mặt đất (μs/ngày)", color="#a4a9b2")
ax.set_title("Đồng hồ trên quỹ đạo nhanh hay chậm hơn đồng hồ dưới đất?", color="#d4d7dc", fontsize=12)
ax.grid(color="#22262c")
ax.legend(frameon=False, labelcolor="#a4a9b2", fontsize=10, loc="lower right")
fig.savefig("gps-dong-ho-quy-dao.png", dpi=150, bbox_inches="tight")
Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) cao 408 km v = 7.67 km/s vận tốc -28.3 μs trọng trường +3.6 μs cộng lại -24.6 μs/ngày
GPS cao 20200 km v = 3.87 km/s vận tốc -7.2 μs trọng trường +45.7 μs cộng lại +38.5 μs/ngày
vệ tinh địa tĩnh cao 35786 km v = 3.07 km/s vận tốc -4.5 μs trọng trường +51.1 μs cộng lại +46.5 μs/ngày
GPS: 38.5 μs/ngày × tốc độ ánh sáng = 11.5 km/ngày
1 nano giây ánh sáng đi được 30 cm
hai hiệu ứng triệt tiêu ở độ cao 3.186 km
Biểu đồ đường, trục ngang là độ cao quỹ đạo từ 0 đến 40 nghìn km, trục dọc là độ lệch đồng hồ so với mặt đất tính bằng micro giây mỗi ngày. Đường nét đứt xanh (vì chạy nhanh) nằm dưới 0, từ khoảng −29 ở quỹ đạo thấp lên dần về −4. Đường chấm xám (vì ở cao) nằm trên 0, tăng nhanh rồi chậm lại tới khoảng +52. Đường vàng đậm (cộng lại) bắt đầu ở khoảng −27, cắt trục 0 ở độ cao khoảng 3.200 km, rồi tăng lên +38,5 ở GPS và +46,5 ở vệ tinh địa tĩnh. Ba chấm vàng đánh dấu ISS (−24,6), GPS (+38,5) và vệ tinh địa tĩnh (+46,5).
Hình 1. Đồng hồ trên quỹ đạo tròn nhanh hay chậm hơn đồng hồ dưới đất, theo độ cao. Quỹ đạo thấp như ISS: hiệu ứng tốc độ thắng, đồng hồ chậm hơn. Từ khoảng 3.200 km trở lên: hiệu ứng trọng trường thắng, đồng hồ nhanh hơn. GPS nằm ở +38,5 micro giây mỗi ngày.

Kết quả khớp với các con số trong nghiên cứu về GPS: −7,2 và +45,7 micro giây mỗi ngày[1]. Bạn có thể đổi độ cao trong orbits để thử với vệ tinh của hệ thống Galileo của châu Âu (khoảng 23.200 km) hay BeiDou của Trung Quốc, và xem đồng hồ của chúng được “chỉnh sai” từ nhà máy bao nhiêu.

Thời gian là một thứ đo được

Ý tưởng của Einstein từng bị coi là triết lý trừu tượng: thời gian của người này không nhất thiết là thời gian của người kia. Nhưng đến khi con người cần biết mình đang đứng ở đâu với sai số vài mét, ý tưởng ấy phải được viết thành một con số cụ thể, 10,22999999543 MHz, và khắc vào phần cứng của từng vệ tinh. Câu chuyện bắt đầu từ thời Galileo đặt câu hỏi chuyển động là tương đối với ai và Newton viết ra định luật hấp dẫn, và kết thúc ở chiếc điện thoại trong túi bạn.

Lần tới khi chấm xanh trên bản đồ nhảy đúng vào chỗ bạn đứng, hãy nhớ rằng phía trên đầu bạn, cách hai mươi nghìn cây số, có vài chục chiếc đồng hồ đang chạy nhanh hơn đồng hồ của bạn, và ai đó đã tính trước điều đó từ năm 1977.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Phát video: Video: GPS và thuyết tương đối: vì sao đồng hồ vệ tinh chạy nhanh?
Video: GPS và thuyết tương đối: vì sao đồng hồ vệ tinh chạy nhanh?

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Neil Ashby. Relativity in the Global Positioning System. Living Reviews in Relativity, 6, 1, 2003.
  2. [2]Space Segment. GPS.gov (Chính phủ Hoa Kỳ).
  3. [3]J. C. Hafele và Richard E. Keating. Around-the-World Atomic Clocks: Observed Relativistic Time Gains. Science, 177(4044), 168–170, 1972.
  4. [4]C. W. Chou, D. B. Hume, T. Rosenband và D. J. Wineland. Optical Clocks and Relativity. Science, 329(5999), 1630–1633, 2010.