Newton và câu hỏi của Halley: cơ học cổ điển ra đời thế nào?

Cơ học cổ điển bắt đầu từ một câu hỏi Halley đặt cho Newton năm 1684. Chuyện thật sau ba định luật Newton, phép tính Mặt Trăng và sao chổi trở về.

18 phút đọcTrung cấpEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Chân dung sơn dầu Isaac Newton năm 1689, theo tranh của Godfrey Kneller: người đàn ông 46 tuổi, tóc dài bạc xoăn tới vai, mắt nhìn sang bên, áo choàng nâu sẫm, cổ áo sơ mi trắng để mở, trên nền tối. Tranh thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).
Mục lục

Một vụ cá cược ở London, tháng 1 năm 1684

Một buổi chiều tháng 1 năm 1684, ba người đàn ông rời cuộc họp của Hội Hoàng gia London và ghé vào một quán cà phê. Christopher Wren, kiến trúc sư đang xây lại nhà thờ St Paul sau trận đại hỏa hoạn. Robert Hooke, nhà thực nghiệm tài năng nhất nước Anh. Và Edmond Halley, nhà thiên văn 27 tuổi. Câu chuyện của họ hôm ấy sẽ dẫn tới sự ra đời của cơ học cổ điển.

Cả ba cùng nghi rằng Mặt Trời hút các hành tinh bằng một lực yếu đi theo bình phương khoảng cách: xa gấp đôi thì yếu đi bốn lần. Nhưng không ai chứng minh được rằng một lực như thế sẽ làm hành tinh chạy theo đúng hình elip mà Kepler đã đo được từ 75 năm trước. Wren đặt cược: ai chứng minh được trong hai tháng sẽ được ông tặng một cuốn sách trị giá 40 shilling. Hooke nói mình đã có lời giải, nhưng muốn giữ kín. Hai tháng trôi qua, không ai nhận giải[1].

Tháng 8 năm ấy, Halley đi Cambridge gặp một giáo sư toán nổi tiếng khó gần, và hỏi đúng câu hỏi đó. Người ấy trả lời ngay: “Một hình elip. Tôi đã tính rồi.”

Ba năm sau câu trả lời ấy, thế giới có cuốn Principia với ba định luật Newton và định luật vạn vật hấp dẫn. Đó là nền móng của cơ học cổ điển, bộ quy tắc mô tả mọi chuyển động từ quả táo rơi tới tàu vũ trụ. Câu chuyện có một cuộc cãi nhau về công trạng, một cuốn sách suýt không được in vì hết tiền, và một sao chổi trở về đúng hẹn sau khi cả hai người đã mất.

Đây là tập thứ hai trong loạt bài về các nhà vật lý, sau Galileo và câu “Dù sao Trái Đất vẫn quay”.

Ba định luật Newton là gì, và chúng ở đâu quanh bạn?

Trước khi gặp Newton, hãy xem ba định luật của ông làm việc hằng ngày ra sao. Chúng gọn tới mức viết vừa một tấm bưu thiếp.

Định luật 1 (quán tính): không có lực thì vật giữ nguyên chuyển động. Đứng yên thì cứ đứng yên, đang chạy thẳng đều thì cứ chạy thẳng đều. Khi xe buýt phanh gấp, bạn chúi về phía trước, không phải vì có gì đẩy bạn, mà vì cơ thể bạn tiếp tục chạy trong khi xe dừng lại. Ý này Newton nhận từ Galileo, người đã dùng nó để giải thích vì sao ta không cảm thấy Trái Đất quay.

Định luật 2: lực bằng khối lượng nhân gia tốc, F=maF = ma. Muốn thay đổi chuyển động của một vật, bạn cần lực, và vật càng nặng thì càng cần nhiều lực. Một cách viết khác cho thấy điều thú vị: lực bằng thay đổi động lượng chia cho thời gian thay đổi. Cùng một cú dừng, kéo dài thời gian dừng thì lực nhỏ đi.

Đó chính là lý do túi khí cứu người. Lấy số minh họa: một người 70 kg trong xe chạy 50 km/h (khoảng 14 m/s) gặp tai nạn. Nếu dây an toàn và túi khí giúp người ấy dừng lại trong 0,1 giây, lực trung bình lên cơ thể khoảng 70×14/0,1≈9.80070 \times 14 / 0{,}1 \approx 9.800 newton, cỡ trọng lượng của một tấn. Nếu đầu đập vào vô lăng cứng và dừng trong 0,01 giây, lực tăng mười lần. Túi khí chỉ kéo dài cú dừng thêm vài phần trăm giây, và vậy là đủ.

Định luật 3: lực luôn đi theo cặp. Bạn đẩy tường, tường đẩy lại bạn đúng bằng chừng ấy. Tên lửa phụt khí ra phía sau, khí đẩy tên lửa về phía trước, nên nó bay được cả trong chân không. Năm 1920, tờ New York Times từng chế giễu điều ngược lại, và chỉ đăng lời đính chính ngày 17 tháng 7 năm 1969, khi Apollo 11 đang trên đường tới Mặt Trăng.

Ba định luật cộng với định luật vạn vật hấp dẫn (mọi vật hút nhau bằng lực tỉ lệ với khối lượng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách) là đủ để tính đường bay của quả bóng hay quỹ đạo vệ tinh. Vậy ai đã nghĩ ra chúng?

Cậu bé từng dọa đốt nhà

Isaac Newton sinh ngày Giáng sinh năm 1642 ở làng Woolsthorpe, nước Anh, đúng năm Galileo mất. Cha ông mất ba tháng trước khi ông chào đời. Đứa bé sinh non nhỏ tới mức, theo lời ông kể về sau, có thể nằm vừa trong một cái bình một lít[1].

Khi Isaac lên ba, mẹ ông tái giá với một mục sư lớn tuổi ở làng bên và để con lại cho bà ngoại. Năm 19 tuổi, trong một cuốn sổ ghi các “tội lỗi” của mình, Newton viết một dòng đáng sợ: “Dọa cha và mẹ Smith rằng sẽ đốt họ cùng ngôi nhà.” Smith là họ của người cha dượng[1].

Cậu bé cô độc ấy lớn lên thành một người cực kỳ kín đáo, đa nghi và không chịu nổi bị phê bình. Vào Cambridge năm 1661 như một sinh viên nghèo phải làm việc vặt trả học phí, năm 1669, ở tuổi 26, ông đã giữ ghế giáo sư toán Lucasian danh giá. Phần lớn những gì ông khám phá, ông giữ trong ngăn kéo.

Năm dịch hạch và quả táo

Mùa hè năm 1665, dịch hạch tràn qua nước Anh. Đại học Cambridge đóng cửa, và chàng sinh viên 22 tuổi về quê. Gần hai năm ở Woolsthorpe về sau được gọi là những năm kỳ diệu của Newton. Trong thời gian ấy, ông phát triển phép tính vi tích phân, dùng lăng kính tách ánh sáng trắng thành cầu vồng, và bắt đầu nghĩ về lực hấp dẫn[3].

Còn quả táo? Câu chuyện có thật, nhưng nhỏ hơn huyền thoại. Năm 1726, khi đã 83 tuổi, Newton ngồi uống trà dưới mấy cây táo cùng một người bạn trẻ, William Stukeley, và kể rằng ý tưởng về hấp dẫn đã đến với ông đúng trong khung cảnh như vậy, khi một quả táo rơi. Ông tự hỏi: tại sao quả táo luôn rơi thẳng xuống, chứ không bay ngang hay bay lên? Stukeley ghi lại chuyện này trong hồi ký[5].

Ý tưởng thật sự táo bạo không nằm ở quả táo, mà ở câu hỏi tiếp theo: lực kéo quả táo xuống có vươn tới tận Mặt Trăng không? Nếu có, thì Mặt Trăng cũng đang “rơi” về phía Trái Đất, chỉ là nó chạy ngang đủ nhanh để rơi mãi mà không bao giờ chạm đất.

Newton làm một phép tính để kiểm tra, mà ta sẽ làm lại ở phía dưới. Theo lời ông kể về sau, kết quả “khá gần” nhưng chưa khớp hẳn, một phần vì số đo bán kính Trái Đất thời ấy chưa chính xác[1]. Ông cất nó đi. Gần hai mươi năm sau, ý tưởng vẫn nằm trong ngăn kéo.

“Tôi đã tính rồi”

Người kéo nó ra là Robert Hooke. Cuối năm 1679, Hooke viết thư cho Newton, gợi ý rằng chuyển động của hành tinh có thể tách thành hai phần: chạy thẳng theo quán tính, và bị Mặt Trời kéo lệch đi. Trong một lá thư đầu năm 1680, Hooke nói thêm rằng lực kéo ấy có lẽ tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Newton không trả lời. Nhưng chính những lá thư ấy, ông thừa nhận về sau, đã thúc ông ngồi xuống chứng minh rằng một lực như thế sinh ra quỹ đạo elip. Ông làm xong, rồi lại cất đi[11].

Vì vậy khi Halley tới vào tháng 8 năm 1684 và hỏi: nếu lực hút giảm theo bình phương khoảng cách thì hành tinh chạy theo đường gì?, Newton trả lời không cần nghĩ. Theo lời kể của nhà toán học Abraham de Moivre, Halley “vừa mừng vừa kinh ngạc” hỏi làm sao ông biết, và Newton đáp: “Tôi đã tính rồi.” Ông lục giấy tờ, nhưng không tìm thấy bản tính, và hứa sẽ làm lại rồi gửi cho Halley[1].

Tháng 11, một bản thảo chín trang tới tay Halley ở London, tựa đề Về chuyển động của các vật trên quỹ đạo. Nó không chỉ chứng minh quỹ đạo elip, mà còn rút ra cả ba định luật Kepler từ một nguyên lý duy nhất. Halley hiểu ngay mình đang cầm thứ gì, và quay lại Cambridge để thuyết phục Newton viết thành sách.

Lần này Newton không dừng lại. Gần hai năm, ông quên ăn quên ngủ, và chín trang trở thành ba quyển, hơn 500 trang.

Hội Hoàng gia hết tiền vì một cuốn sách về cá

Tháng 4 năm 1686, quyển 1 được trình lên Hội Hoàng gia. Hooke lập tức đòi công: chính ông đã gợi ý định luật bình phương nghịch đảo, nên sách phải ghi nhận điều đó. Newton nổi giận. Ông dọa bỏ hẳn quyển 3, phần áp dụng lý thuyết cho hệ Mặt Trời, phần quan trọng nhất. Rồi ông đi qua bản thảo và gạch bỏ gần như mọi chỗ nhắc tới tên Hooke[11].

Halley phải xoay xở giữa hai người, và còn một rắc rối khác. Hội Hoàng gia vừa dồn tiền in cuốn Lịch sử các loài cá của Francis Willughby, đắt đỏ và bán không chạy, nên không còn tiền in sách của Newton. Halley, không phải người giàu, tự bỏ tiền túi ra in và tự sửa bản in. Còn Hội, theo ghi chép, đã trả lương cho Halley, khi ấy là thư ký của Hội, bằng… các bản sách về cá không bán được[4].

Ngày 5 tháng 7 năm 1687, cuốn Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên) ra đời[2].

Trang tựa cuốn Principia bản in đầu tiên năm 1687 trên giấy ngả vàng, chữ Latin in hoa: 'PHILOSOPHIÆ NATURALIS PRINCIPIA MATHEMATICA', bên dưới là 'Autore JS. NEWTON, Trin. Coll. Cantab. Soc. Matheseos Professore Lucasiano, & Societatis Regalis Sodali', dòng 'IMPRIMATUR S. PEPYS, Reg. Soc. PRÆSES. Julii 5. 1686', và cuối trang 'LONDINI, Jussu Societatis Regiæ ac Typis Josephi Streater... Anno MDCLXXXVII'.
Hình 1. Trang tựa bản in đầu tiên của Principia (1687). Dòng giữa trang là giấy phép in do chủ tịch Hội Hoàng gia, Samuel Pepys, ký ngày 5 tháng 7 năm 1686. Ảnh thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).

Điều ít người để ý: Principia gần như không dùng vi tích phân, dù Newton đã phát minh ra nó hai mươi năm trước. Ông viết bằng hình học kiểu Euclid, ngôn ngữ mọi nhà khoa học thời ấy đọc được. Phép chứng minh định luật thứ hai của Kepler (hành tinh quét những diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau) là một hình vẽ toàn tam giác, và mục code ở cuối bài sẽ chạy lại đúng hình vẽ ấy.

Từ quả táo tới Mặt Trăng: phép tính của Newton

Giờ hãy làm lại phép tính mà Newton đã làm ở Woolsthorpe, với số liệu ngày nay. Ý tưởng: nếu lực hấp dẫn yếu đi theo bình phương khoảng cách, thì ở khoảng cách của Mặt Trăng, nó phải yếu hơn ở mặt đất bao nhiêu lần?

Mặt Trăng cách tâm Trái Đất khoảng 384.400 km, tức khoảng 60 lần bán kính Trái Đất (6.371 km). Vậy ở đó, gia tốc rơi phải nhỏ hơn ở mặt đất 602=3.60060^2 = 3.600 lần:

adự đoaˊn=9,81 m/s23.600≈0,00272 m/s2a_{\text{dự đoán}} = \frac{9{,}81 \text{ m/s}^2}{3.600} \approx 0{,}00272 \text{ m/s}^2

Còn Mặt Trăng thực sự “rơi” nhanh cỡ nào? Một vật chạy tròn bán kính rr, mỗi vòng mất thời gian TT, luôn có gia tốc hướng vào tâm bằng 4π2r/T24\pi^2 r / T^2. Mặt Trăng quay một vòng quanh Trái Đất trong 27,32 ngày, nên:

ađo được=4π2×3,844×108 m(27,32×86.400 s)2≈0,00272 m/s2a_{\text{đo được}} = \frac{4\pi^2 \times 3{,}844 \times 10^{8} \text{ m}}{(27{,}32 \times 86.400 \text{ s})^2} \approx 0{,}00272 \text{ m/s}^2

Hai con số trùng nhau. Trong một giây, quả táo rơi được gần 5 mét, còn Mặt Trăng chỉ “rơi” về phía ta khoảng 1,4 milimét, nhưng đó là cùng một lực. Lần đầu tiên, bầu trời và mặt đất tuân theo cùng một định luật, chứ không phải hai thế giới riêng như Aristotle dạy.

Cân Mặt Trời mà không cần đặt lên cân

Kết hợp định luật 2 với định luật hấp dẫn cho một hành tinh khối lượng mm chạy tròn quanh Mặt Trời khối lượng MM:

GMmr2=m4π2rT2⟹T2=4π2GM r3\frac{G M m}{r^2} = m \frac{4\pi^2 r}{T^2} \quad \Longrightarrow \quad T^2 = \frac{4\pi^2}{G M} \, r^3

Khối lượng mm của hành tinh bị triệt tiêu. Kết quả là định luật thứ ba của Kepler: bình phương chu kỳ tỉ lệ với lập phương bán kính quỹ đạo. Kepler đã tìm ra nó năm 1619 bằng cách mò mẫm qua hàng đống bảng số liệu mà không biết vì sao. Newton rút ra nó trong hai dòng. (Với quỹ đạo elip, chỉ cần thay rr bằng bán trục lớn, tức nửa đường kính dài nhất của elip.)

Công thức này còn làm được một việc kỳ diệu: cân Mặt Trời. Đảo nó lại, M=4π2r3/(GT2)M = 4\pi^2 r^3 / (G T^2). Thay vào khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời (149,6 triệu km), một năm (365,25 ngày) và hằng số hấp dẫn GG, ta được khối lượng Mặt Trời khoảng 2×10302 \times 10^{30} kg, gấp khoảng 333.000 lần Trái Đất. Không cần bay tới đó, chỉ cần một cái đồng hồ và một cái thước.

Cùng công thức cho biết Trạm Vũ trụ Quốc tế, ở độ cao khoảng 420 km, phải chạy khoảng 7,7 km/s và đi hết một vòng Trái Đất trong khoảng 93 phút. Các phi hành gia trên đó không phải “không có trọng lực”: họ đang rơi liên tục, giống hệt Mặt Trăng.

Phép thử lớn nhất: sao chổi trở về

Một lý thuyết hay phải dự đoán được điều chưa xảy ra. Người đưa ra dự đoán táo bạo nhất bằng định luật Newton lại chính là Halley.

Halley dùng phương pháp của Newton tính quỹ đạo hai mươi bốn sao chổi trong sử sách, và để ý rằng sao chổi các năm 1531, 1607 và 1682 có quỹ đạo gần như giống hệt nhau. Năm 1705, ông viết: đó là cùng một sao chổi, chạy theo một elip rất dẹt, và nó sẽ quay lại vào khoảng năm 1758[7].

Đó là một lời hứa mà Halley biết mình không sống để thấy. Ông mất năm 1742, ở tuổi 85. Newton đã mất trước đó 15 năm.

Khi năm 1758 tới gần, ba nhà toán học Pháp, Alexis Clairaut, Joseph Lalande và Nicole-Reine Lepaute, tính tay suốt nhiều tháng sức kéo của Sao Mộc và Sao Thổ, rồi công bố: sao chổi sẽ đi qua điểm gần Mặt Trời nhất vào giữa tháng 4 năm 1759, sai số khoảng một tháng.

Đêm Giáng sinh năm 1758, một nông dân Đức mê thiên văn tên Johann Palitzsch chĩa kính lên trời và thấy nó. Sao chổi đi qua điểm gần Mặt Trời nhất ngày 13 tháng 3 năm 1759, nằm trong sai số của Clairaut[8]. Từ đó nó mang tên sao chổi Halley. Lần gần nhất nó ghé qua là năm 1986, và lần tới là mùa hè năm 2061.

Gần một thế kỷ sau còn có điều khó tin hơn. Sao Thiên Vương chạy lệch khỏi quỹ đạo tính toán một chút. Nhà thiên văn Pháp Urbain Le Verrier đoán có một hành tinh chưa ai thấy đang kéo nó, và chỉ bằng giấy bút, tính ra vị trí của hành tinh ấy. Ngày 23 tháng 9 năm 1846, nhận được thư của ông, Johann Galle ở Berlin chĩa kính vào đúng chỗ đó và tìm thấy Sao Hải Vương, cách vị trí dự đoán chưa tới một độ[9]. Một hành tinh được tìm thấy bằng toán học trước khi được thấy bằng mắt.

Năm 1801, Gauss tìm lại tiểu hành tinh Ceres cũng bằng định luật Newton, cộng thêm phương pháp bình phương nhỏ nhất.

Cơ học cổ điển sai ở đâu?

Với chừng ấy thành công, người ta từng nghĩ vật lý đã gần xong. Nhưng chính phương pháp của Le Verrier lại tìm ra vết nứt đầu tiên.

Năm 1859, Le Verrier nhận thấy quỹ đạo của Sao Thủy xoay dần nhanh hơn mức định luật Newton cho phép, theo số liệu ngày nay là 43 giây góc mỗi thế kỷ. Ông lại đoán có một hành tinh vô hình gần Mặt Trời, đặt tên là Vulcan. Không ai thấy nó cả.

Năm 1915, Einstein dùng thuyết tương đối rộng tính ra con số 43 giây góc mà không cần hành tinh nào[10]. Định luật Newton không sai, nó chỉ là gần đúng: cực kỳ chính xác khi vật chạy chậm hơn ánh sáng nhiều và trọng lực không quá mạnh. Gần Mặt Trời, Sao Thủy chạm tới giới hạn ấy. Ở thang nguyên tử, cơ học cổ điển cũng thua, và phải nhường chỗ cho cơ học lượng tử, thứ đang được dùng để làm máy tính lượng tử.

Chính Newton cũng không yên tâm ở một điểm: làm sao Mặt Trời “kéo” được Trái Đất qua 150 triệu km chân không? Ông chỉ viết: “Tôi không bịa ra giả thuyết.” Câu trả lời phải đợi Einstein: khối lượng làm cong không – thời gian.

Mặt tối của người khổng lồ

Câu nổi tiếng nhất của Newton có lẽ là: “Nếu tôi nhìn được xa hơn, đó là vì tôi đứng trên vai những người khổng lồ.” Ông viết câu đó năm 1676, trong một lá thư gửi… Robert Hooke. Có người cho rằng đó là một câu đá xéo Hooke, vốn thấp và lưng còng, dù các nhà sử học vẫn tranh cãi về điều này.

Mối thù kéo dài tới khi Hooke mất, tháng 3 năm 1703. Tám tháng sau, Newton thành chủ tịch Hội Hoàng gia. Ngày nay không còn bức chân dung nào chắc chắn là của Hooke; giai thoại Newton cho dẹp đi thì không có bằng chứng.

Cuộc chiến tiếp theo còn xấu xí hơn. Nhà toán học Đức Leibniz đã phát minh ra vi tích phân độc lập, và công bố trước. Năm 1712, Hội Hoàng gia lập một ủy ban “trung lập” xem ai là người đầu tiên. Báo cáo kết luận Newton thắng. Người viết báo cáo ấy, bí mật, là chính Newton.

Newton ở đâu hôm nay?

Trên đường bay của mọi con tàu vũ trụ. Khi NASA đưa tàu Voyager đi qua Sao Mộc, Sao Thổ, rồi dùng lực hút của chúng như những chiếc ná để văng ra rìa hệ Mặt Trời, phần cốt lõi của phép tính là định luật Newton, cộng thêm vài hiệu chỉnh nhỏ của thuyết tương đối.

Trong trò chơi điện tử. Mỗi khi một chiếc xe trong game lật nhào hay một chồng thùng đổ xuống, phần mềm đang làm đúng những gì Newton làm: cộng các lực lại, chia cho khối lượng để có gia tốc, rồi đẩy mọi thứ đi tới một chút, khoảng 60 lần mỗi giây. Nhiều thư viện vật lý phổ biến, như Box2D, dùng cách bước xen kẽ “đổi vận tốc một chút, dời vị trí một chút”, cùng họ với cách mà bạn sẽ thấy trong đoạn code phía dưới.

Trong dự báo thời tiết. Các mô hình thời tiết chia bầu khí quyển thành hàng triệu ô và áp F=maF = ma cho từng khối khí. Còn mọi cây cầu, tòa nhà đứng vững là nhờ các lực cân bằng nhau, đúng định luật 1 và 3.

Và trong cách khoa học vận hành: vài định luật toán học, suy ra mọi thứ, rồi đem kiểm tra bằng thí nghiệm. Thuyết tương đối và cơ học lượng tử đều được xây theo khuôn ấy.

Tự tay vẽ quỹ đạo sao chổi Halley

Đoạn Python dưới đây vẽ ra Hình 2. Hàm bay làm đúng điều Newton làm trong phép chứng minh đầu tiên của Principia: chia thời gian thành những khoảng bằng nhau; trong mỗi khoảng, vật bay thẳng đều (định luật 1), rồi nhận một cú “giật” về phía Mặt Trời, tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Newton chứng minh cách làm này luôn quét ra những tam giác bằng nhau về diện tích, dù bước thời gian thô tới đâu. Bước càng nhỏ, đường gấp khúc càng gần quỹ đạo thật.

Phần đầu cho sao chổi Halley chạy một vòng, mỗi bước gần 2 tiếng. Phần sau cố tình dùng bước thô 1/20 năm để thấy rõ từng tam giác. Mô phỏng không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed; chỉ cần numpy và matplotlib.

newton_sao_choi_halley.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Đơn vị: khoảng cách tính bằng AU (khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời), thời gian tính bằng năm.
# Với đơn vị này, định luật thứ ba của Kepler cho G·M(Mặt Trời) = 4π² rất gọn.
GM = 4 * np.pi**2
def bay(x, y, vx, vy, dt, so_buoc):
"""Đúng cách chứng minh của Newton: bay thẳng đều một khoảng dt, rồi bị Mặt Trời "giật" một cái."""
vet = np.empty((so_buoc + 1, 2))
vet[0] = x, y
for i in range(so_buoc):
x, y = x + vx * dt, y + vy * dt # 1. bay thẳng đều (định luật 1)
r3 = (x * x + y * y) ** 1.5
vx -= GM * x / r3 * dt # 2. cú giật hướng về Mặt Trời,
vy -= GM * y / r3 * dt # tỉ lệ nghịch bình phương khoảng cách (định luật 2 + hấp dẫn)
vet[i + 1] = x, y
return vet
# ── Phần 1: sao chổi Halley ─────────────────────────────────────────────────
a, q = 17.83, 0.586 # bán trục lớn và khoảng cách gần Mặt Trời nhất (AU)
v_q = np.sqrt(GM * (2 / q - 1 / a)) # tốc độ ở điểm gần nhất (phương trình vis-viva)
dt = 0.0002 # bước thời gian: gần 2 tiếng
vet = bay(q, 0.0, 0.0, v_q, dt, int(80 / dt))
# Thời điểm sao chổi quay lại điểm gần Mặt Trời: lần đầu y đổi dấu từ âm sang dương
y = vet[:, 1]
i_ve = np.where((y[:-1] < 0) & (y[1:] >= 0))[0][0]
chu_ky = (i_ve + 1) * dt
r = np.hypot(vet[:i_ve, 0], vet[:i_ve, 1])
AU_nam = 149.6e6 / (365.25 * 86400) # 1 AU/năm ≈ 4,74 km/s
print(f"chu kỳ mô phỏng: {chu_ky:.1f} năm (Kepler: a^1,5 = {a**1.5:.1f} năm)")
print(f"gần Mặt Trời nhất: {r.min():.3f} AU, xa nhất: {r.max():.1f} AU (quỹ đạo Hải Vương: 30,1 AU)")
v_xa = v_q * q / r.max() # bảo toàn mômen động lượng: v·r như nhau ở hai đầu
print(f"tốc độ ở điểm gần: {v_q * AU_nam:.1f} km/s, ở điểm xa: {v_xa * AU_nam:.2f} km/s")
nam_trong_sao_moc = (r < 5.2).sum() * dt
nam_ngoai_hai_vuong = (r > 30.1).sum() * dt
print(f"bên trong quỹ đạo Sao Mộc: {nam_trong_sao_moc:.1f} năm; bên ngoài quỹ đạo Hải Vương: {nam_ngoai_hai_vuong:.1f} năm")
# Định luật 2 của Kepler: diện tích quét được sau mỗi bước phải bằng nhau
dien_tich = 0.5 * np.abs(vet[:i_ve, 0] * vet[1:i_ve + 1, 1] - vet[:i_ve, 1] * vet[1:i_ve + 1, 0])
print(f"diện tích quét mỗi bước: lệch nhau tối đa {(dien_tich.max() - dien_tich.min()) / dien_tich.mean():.1e}")
# ── Phần 2: phép chứng minh của Newton, với bước thời gian rất thô ──────────
a2, q2 = 1.0, 0.6 # một quỹ đạo elip, bán trục lớn 1 AU (chu kỳ 1 năm)
Q2 = 2 * a2 - q2 # bắt đầu ở điểm xa Mặt Trời nhất, nơi hành tinh đi chậm
so_tam_giac = 12 # mỗi bước dài 1/20 năm: cố tình thật thô để thấy rõ từng tam giác
tho = bay(-Q2, 0.0, 0.0, -np.sqrt(GM * (2 / Q2 - 1 / a2)), 1 / 20, so_tam_giac)
dt_tho = 0.5 * np.abs(tho[:-1, 0] * tho[1:, 1] - tho[:-1, 1] * tho[1:, 0])
print(f"{so_tam_giac} tam giác, diện tích: {dt_tho.min():.6f} đến {dt_tho.max():.6f} AU²")
# ── Vẽ ──────────────────────────────────────────────────────────────────────
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(14, 6.4), gridspec_kw={"width_ratios": [1.35, 1]})
for ten, R in [("Trái Đất", 1.0), ("Sao Mộc", 5.2), ("Sao Thổ", 9.58), ("Thiên Vương", 19.2), ("Hải Vương", 30.1)]:
ax1.add_patch(plt.Circle((0, 0), R, fill=False, ec="#3a3f48", lw=1, ls=(0, (3, 3))))
if R > 3:
ax1.text(0, R + 0.6, ten, ha="center", color="#878d97", fontsize=9)
ax1.plot(vet[:i_ve + 1, 0], vet[:i_ve + 1, 1], color="#8fa9c9", lw=1)
moi_nam = vet[: i_ve + 1 : int(1 / dt)] # vị trí sao chổi mỗi năm một chấm
ax1.scatter(moi_nam[:, 0], moi_nam[:, 1], color="#e8b05a", s=14, zorder=5)
ax1.scatter([0], [0], color="#f5d36b", s=60, zorder=6)
ax1.text(-35.5, 6.5, f"{nam_ngoai_hai_vuong:.0f} năm ngoài quỹ đạo Hải Vương:\nsao chổi đi rất chậm, chấm dồn lại",
color="#e8b05a", fontsize=10)
ax1.text(6.5, -7.5, f"bên trong quỹ đạo Sao Mộc:\nchỉ khoảng {nam_trong_sao_moc:.0f} năm", color="#e8b05a", fontsize=10)
ax1.set_xlim(-37, 31)
ax1.set_ylim(-32, 33)
ax1.set_aspect("equal")
ax1.axis("off")
ax1.set_title(f"Sao chổi Halley theo định luật Newton: một vòng {chu_ky:.0f} năm, mỗi chấm một năm",
color="#d4d7dc", fontsize=12)
mau = ["#8fa9c9", "#e8b05a"]
for i in range(so_tam_giac):
tam_giac = np.array([[0, 0], tho[i], tho[i + 1]])
ax2.fill(tam_giac[:, 0], tam_giac[:, 1], color=mau[i % 2], alpha=0.35, lw=0)
ax2.plot(tho[:, 0], tho[:, 1], color="#d4d7dc", lw=1.4, marker="o", ms=4)
goc = np.linspace(0, 2 * np.pi, 400)
e = 1 - q2 / a2
ax2.plot(a2 * np.cos(goc) - a2 * e, a2 * np.sqrt(1 - e**2) * np.sin(goc), color="#878d97", lw=1, ls=":")
ax2.scatter([0], [0], color="#f5d36b", s=60, zorder=6)
ax2.text(0.07, 0.07, "Mặt Trời", color="#f5d36b", fontsize=10)
ax2.text(-0.4, -1.2, f"{so_tam_giac} tam giác: cùng thời gian, cùng diện tích", ha="center", color="#d4d7dc", fontsize=11)
ax2.set_aspect("equal")
ax2.axis("off")
ax2.set_title("Cách Newton chứng minh: bay thẳng, giật về Mặt Trời, lặp lại", color="#d4d7dc", fontsize=12)
fig.tight_layout()
fig.savefig("newton-sao-choi-halley.png", dpi=150, bbox_inches="tight")
chu kỳ mô phỏng: 75.3 năm (Kepler: a^1,5 = 75.3 năm)
gần Mặt Trời nhất: 0.586 AU, xa nhất: 35.1 AU (quỹ đạo Hải Vương: 30,1 AU)
tốc độ ở điểm gần: 54.6 km/s, ở điểm xa: 0.91 km/s
bên trong quỹ đạo Sao Mộc: 2.2 năm; bên ngoài quỹ đạo Hải Vương: 35.0 năm
diện tích quét mỗi bước: lệch nhau tối đa 4.2e-11
12 tam giác, diện tích: 0.143966 đến 0.143966 AU²

Vài điều đáng để ý trong kết quả:

  • Chu kỳ 75,3 năm, khớp định luật thứ ba của Kepler. Chu kỳ thật dao động từ 74 tới 79 năm vì Sao Mộc và Sao Thổ kéo lệch, đúng thứ Clairaut phải tính tay.
  • Sao chổi lao qua Mặt Trời với tốc độ 54,6 km/s, nhưng ở điểm xa nhất chỉ còn 0,91 km/s, chậm hơn 60 lần. Nó dành 35 năm ở bên ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương, và chỉ khoảng 2 năm bên trong quỹ đạo Sao Mộc, quãng duy nhất có thể thấy nó bằng mắt thường.
  • Diện tích quét mỗi bước lệch nhau chưa tới một phần tỉ, chỉ là sai số làm tròn: định luật thứ hai của Kepler được giữ chính xác, như Newton đã chứng minh.
Hai hình trên nền tối. Bên trái: quỹ đạo elip rất dẹt của sao chổi Halley, một đầu sát Mặt Trời (chấm vàng), đầu kia vươn ra ngoài vòng tròn quỹ đạo Sao Hải Vương. Các vòng tròn gạch đứt là quỹ đạo Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương. Các chấm cam đánh dấu vị trí sao chổi mỗi năm: thưa ở gần Mặt Trời, dồn dày ở đầu xa. Chú thích: '35 năm ngoài quỹ đạo Hải Vương: sao chổi đi rất chậm, chấm dồn lại' và 'bên trong quỹ đạo Sao Mộc: chỉ khoảng 2 năm'. Tiêu đề: 'Sao chổi Halley theo định luật Newton: một vòng 75 năm, mỗi chấm một năm'. Bên phải: một đường gấp khúc gồm 12 đoạn thẳng đi từ điểm xa Mặt Trời nhất vòng qua phía dưới tới phía bên kia, nằm sát một elip chấm chấm. Mỗi đoạn nối với Mặt Trời thành một tam giác, tô xen kẽ xanh xám và nâu cam; tam giác ở xa thì dài và hẹp, ở gần thì ngắn và rộng. Tiêu đề: 'Cách Newton chứng minh: bay thẳng, giật về Mặt Trời, lặp lại'; chú thích dưới: '12 tam giác: cùng thời gian, cùng diện tích'.
Hình 2. Trái: sao chổi Halley mô phỏng bằng định luật Newton, mỗi chấm cách nhau một năm. Phải: phép chứng minh trong Principia với bước thời gian thô 1/20 năm, mỗi tam giác ứng với một bước và có cùng diện tích. Code vẽ hình ở trên.

Bạn có thể thử đổi bước thời gian 1 / 20 ở phần sau thành 1 / 40 và so_tam_giac thành 24. Bước càng nhỏ, đường gấp khúc càng ôm sát elip, nhưng các tam giác vẫn luôn bằng nhau. Hoặc đổi a, q ở phần đầu để vẽ một sao chổi khác, ví dụ sao chổi Encke với a, q = 2.22, 0.34: nó quay quanh Mặt Trời chỉ trong khoảng 3,3 năm.

Quay lại Cambridge, 1684

Halley tới Cambridge với một câu hỏi mà những bộ óc giỏi nhất London chịu thua, và ra về với lời hứa của một người đã giải xong nó từ năm năm trước rồi cất vào ngăn kéo. Không có câu hỏi ấy và tiền túi của Halley, có lẽ Principia đã không bao giờ được viết.

Newton mất năm 1727 và được chôn ở Tu viện Westminster, giữa vua chúa và thi hào, một vinh dự hiếm có với một nhà khoa học thời ấy. Nhà thơ Alexander Pope viết cho ông hai câu thơ nổi tiếng: “Tự nhiên và luật của nó ẩn trong bóng tối; Chúa phán: Hãy có Newton! Và mọi thứ sáng bừng.”

Halley không có thơ. Ông có thứ tốt hơn: cứ khoảng 76 năm, một sao chổi mang tên ông lại quay về đúng hẹn, nhắc rằng định luật Newton đúng. Lần tới là năm 2061.

Các bài khác về những con người làm nên khoa học: Galileo và câu “Dù sao Trái Đất vẫn quay”, Gauss và tiểu hành tinh biến mất, và Euler và bảy cây cầu Königsberg.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Phát video: Video: Newton và câu hỏi của Halley: cơ học cổ điển ra đời thế nào?
Video: Newton và câu hỏi của Halley: cơ học cổ điển ra đời thế nào?

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Richard S. Westfall. Never at Rest: A Biography of Isaac Newton. Cambridge University Press, 1980.
  2. [2]Isaac Newton. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. Royal Society, London, 1687.
  3. [3]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Isaac Newton (1643–1727), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  4. [4]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Edmond Halley (1656–1742), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  5. [5]William Stukeley. Memoirs of Sir Isaac Newton's Life. Royal Society (bản thảo năm 1752, số hóa).
  6. [6]Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. Wikipedia.
  7. [7]Edmond Halley. A Synopsis of the Astronomy of Comets. London, 1705.
  8. [8]Halley's Comet. Wikipedia.
  9. [9]Discovery of Neptune. Wikipedia.
  10. [10]Tests of general relativity: perihelion precession of Mercury. Wikipedia.
  11. [11]Newton–Hooke priority controversy for the inverse square law. Wikipedia.