Ba định luật Kepler: 8 phút cung đập vỡ hình tròn 2.000 năm
Ba định luật Kepler ra đời từ 8 phút cung sai lệch của sao Hỏa. Vì sao Kepler dám từ bỏ đường tròn hoàn hảo, mở đường cho Newton và du hành vũ trụ?

Mục lục
Tám phút cung ở Praha
Ở Praha, những năm đầu thế kỷ 17, Johannes Kepler có trong tay một mô hình quỹ đạo sao Hỏa mà ông đã tính đi tính lại ít nhất 70 lần. Mô hình được ghép từ các chuyển động tròn, như mọi mô hình thiên văn từ thời Hy Lạp cổ đại. Nó khớp các vị trí sao Hỏa mà Tycho Brahe đo được trong vòng 2 phút cung, tức bằng sai số đo của chính Tycho[6].
Rồi Kepler đem mô hình ấy đối chiếu với những quan sát khác của Tycho. Có chỗ lệch tới 8 phút cung. Con số này bằng bề ngang một đồng xu 1 cm đặt cách mắt hơn 4 mét, khoảng một phần tư bề rộng Mặt Trăng trên trời. Kepler không đổ cho sai số đo. Trong cuốn Astronomia Nova, ông viết: “chỉ riêng tám phút này sẽ dẫn ta tới con đường cải tổ toàn bộ thiên văn học”[4].
Con đường ấy dẫn tới ba định luật Kepler. Hành tinh đi trên một elip, Mặt Trời nằm ở một tiêu điểm. Đường nối hành tinh với Mặt Trời quét những diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau. Bình phương chu kỳ tỉ lệ với lập phương bán trục lớn của quỹ đạo[8]. Hai định luật đầu in năm 1609, định luật thứ ba năm 1619. Chúng thay cho các vòng tròn và vòng tròn phụ (epicycle) mà thiên văn học đã dùng khoảng 2.000 năm, từ thời Hy Lạp cổ đại tới cả Copernicus. Chuyển động tròn đều được coi là chuẩn, mọi sai khác chỉ là “dị thường” cần vá thêm vòng tròn[12].
Câu chuyện phía sau có một ông thầy giáo mắt kém, một nhà quý tộc giữ chặt kho số liệu, một cuộc tranh chấp với gia đình người đã khuất, và một tin đồn đầu độc kéo dài bốn trăm năm. Đây là một tập trong loạt bài về các nhà vật lý, cùng với Galileo và câu “Dù sao Trái Đất vẫn quay” và Newton với câu hỏi của Halley.
Ba định luật Kepler nói gì?
Trước khi gặp Kepler, hãy xem ba định luật của ông mô tả điều gì. Cả ba đều kiểm tra được bằng một sợi dây và cây bút.
Định luật 1: Mặt Trời không nằm ở giữa. Bạn có thể vẽ một elip (ellipse) bằng hai chiếc đinh, một vòng dây và cây bút. Quàng dây quanh hai đinh, kéo căng bằng đầu bút rồi đưa bút đi một vòng. Hai chiếc đinh là hai tiêu điểm. Quỹ đạo hành tinh là một elip như thế, và Mặt Trời nằm ở một trong hai chiếc đinh, không phải ở tâm. Chiếc đinh còn lại chỉ là một điểm hình học, không có gì ở đó[8].
Elip của sao Hỏa thật ra rất gần tròn. Chiều ngang ngắn nhất của nó bằng khoảng 99,56% chiều ngang dài nhất, vẽ ra giấy thì mắt khó phân biệt với một vòng tròn. Nhưng vì Mặt Trời nằm lệch tâm, khoảng cách từ sao Hỏa tới Mặt Trời thay đổi từ khoảng 1,38 AU lúc gần nhất tới 1,67 AU lúc xa nhất[10]. AU là khoảng cách trung bình từ Trái Đất tới Mặt Trời, khoảng 150 triệu km: một chiếc thước riêng cho hệ Mặt Trời để khỏi phải viết những dãy số kilômét dài.

Định luật 2: cùng thời gian, cùng diện tích. Hãy tưởng tượng một sợi dây thun nối Mặt Trời với hành tinh. Khi hành tinh đi, sợi dây quét lên một vùng giống miếng bánh. Trong những khoảng thời gian bằng nhau, các miếng bánh có diện tích bằng nhau[8]. Ở gần Mặt Trời, sợi dây ngắn, nên miếng bánh phải rộng ra: hành tinh đi nhanh hơn. Ở xa, sợi dây dài, miếng bánh hẹp lại: hành tinh đi chậm hơn. Giống chiếc xe máy chạy vòng xuyến: vào sát tâm thì chạy nhanh, ra vành ngoài thì chậm lại.

Định luật 3: càng xa, một năm càng dài. Gọi là chu kỳ, tức thời gian đi hết một vòng, tính bằng năm Trái Đất. Gọi là bán trục lớn (semi-major axis), tức một nửa chiều dài lớn nhất của elip, giống đo chiều dài một mặt bàn bầu dục rồi chia đôi, tính bằng AU. Với mọi vật quay quanh Mặt Trời:
Một vật có bán trục lớn 4 AU thì , chu kỳ khoảng 8 năm. Quỹ đạo xa gấp bốn lần, nhưng một năm dài gấp tám chứ không phải gấp bốn. Sao Hỏa có AU, nên một năm sao Hỏa dài khoảng 1,88 năm Trái Đất, tức 687 ngày[10].
Ba câu ngắn ấy là kết quả của gần mười năm tính tay. Để hiểu vì sao lâu như vậy, ta quay lại một cậu bé ở miền nam nước Đức.
Cậu bé mắt kém nhìn sao chổi
Johannes Kepler sinh ngày 27 tháng 12 năm 1571 ở Weil der Stadt, miền nam nước Đức[3]. Năm sáu tuổi, cậu xem sao chổi lớn năm 1577. Năm chín tuổi, cậu xem nguyệt thực năm 1580. Nhưng một trận đậu mùa thời thơ ấu đã làm thị lực của cậu yếu đi và đôi tay kém linh hoạt[5]. Kepler sẽ không bao giờ trở thành người quan sát giỏi.
Ở Đại học Tübingen, Kepler học thiên văn với Michael Mästlin. Mästlin dạy các học trò chọn lọc mô hình nhật tâm của Copernicus: Mặt Trời ở giữa, Trái Đất là một hành tinh[3]. Kepler theo mô hình ấy từ đó. Ông được cử về Graz dạy toán, và năm 1596 in cuốn sách đầu tiên, Mysterium Cosmographicum (Bí ẩn của vũ trụ). Trong sách, ông lồng năm khối đa diện đều vào giữa quỹ đạo sáu hành tinh đã biết, để giải thích vì sao có đúng sáu hành tinh[3].
Ý tưởng ấy về sau sai. Nhưng để kiểm tra nó, Kepler cần số đo khoảng cách hành tinh chính xác hơn mọi thứ đang có. Ông giỏi tính toán nhưng nhìn kém. Bộ số liệu tốt nhất châu Âu khi ấy lại nằm trong tay một người khác.
Tycho Brahe: người giữ chìa khóa kho số liệu
Tycho Brahe là một nhà quý tộc Đan Mạch. Trong hai mươi năm ở đài thiên văn Uraniborg trên đảo Hven, ông đo vị trí các hành tinh bằng những dụng cụ ngắm cỡ lớn, không có kính thiên văn, vì phải tới khoảng năm 1609 kính mới được dùng để nhìn trời[7]. Phần lớn số đo của ông có sai số dưới 1 phút cung. Một phút cung là một phần sáu mươi độ, bằng bề ngang đồng xu 1 cm nhìn từ 34 mét. Năm 1599, ông thành nhà toán học của hoàng đế La Mã Thần thánh Rudolf II ở Praha[7].

Kepler gửi cuốn sách của mình cho Tycho. Ngày 4 tháng 2 năm 1600, hai người gặp nhau lần đầu ở lâu đài Benátky, cách Praha khoảng 35 km[5]. Tycho thấy ý tưởng của Kepler thú vị, nhưng giữ chặt số liệu: ông chỉ đưa cho Kepler từng phần nhỏ. Kepler được giao nghiên cứu sao Hỏa và ước tính cần tới hai năm, vì không được chép toàn bộ số liệu về làm[5].
Hai người không hợp nhau. Cuộc thương lượng về một hợp đồng làm việc chính thức kết thúc bằng một trận cãi vã, và ngày 6 tháng 4 Kepler bỏ về Praha. Về sau họ làm hòa[5].
Rồi ngày 24 tháng 10 năm 1601, Tycho đột ngột qua đời, mười một ngày sau một bữa tiệc ở cung điện một nhà quý tộc[7]. Hai ngày sau, Kepler được bổ nhiệm kế nhiệm ông làm nhà toán học của hoàng đế[5]. Lần đầu tiên, Kepler có toàn bộ kho số liệu trong tay. Nhưng về pháp lý, số liệu ấy thuộc về những người thừa kế của Tycho. Các tranh chấp quanh việc dùng số liệu khiến cuốn sách về sao Hỏa của Kepler phải đợi tới năm 1609 mới được in[5].
Kepler có đầu độc Tycho không?
Tycho qua đời đúng lúc Kepler cần số liệu của ông nhất, nên tin đồn sinh ra. Năm 1901, người ta khai quật mộ Tycho ở Praha và lấy mẫu tóc, ria. Đến những năm 1990, các phân tích ở Thụy Điển và Đan Mạch thấy nồng độ thủy ngân cao bất thường, và giả thuyết Tycho bị đầu độc ra đời. Kepler, người hưởng lợi rõ nhất, bị nêu tên trong số các nghi phạm[11].
Năm 2010, một nhóm nhà khoa học Đan Mạch và Séc khai quật lại, lấy mẫu xương, râu và răng. Kết quả công bố năm 2012: lượng thủy ngân trong xương không cao bất thường trong 5 đến 10 năm cuối đời, và nồng độ trong râu không đủ để gây ngộ độc chí mạng. Nhóm nghiên cứu kết luận có thể loại trừ ngộ độc thủy ngân là nguyên nhân Tycho qua đời[11]. Tin đồn về Kepler mất chỗ dựa chính của nó.
Cuộc chiến với sao Hỏa: vì sao 8 phút cung khiến Kepler bỏ hình tròn?
Kepler gọi công việc với sao Hỏa là “cuộc chiến của tôi với sao Hỏa”. Phép tính dài tới mức ngày nay còn lại gần một nghìn tờ giấy khổ lớn chỉ toàn số[3]. Sao Hỏa khó vì quỹ đạo của nó lệch khỏi đường tròn nhiều gấp khoảng 5,6 lần quỹ đạo Trái Đất[10]. Một mô hình tròn có thể khớp gần đúng Trái Đất, nhưng sẽ để lộ sai lệch ở sao Hỏa.
Khó thứ hai là người đo đang đứng trên một hành tinh cũng đang chạy. Giống ngồi trên một chiếc đu quay và nhìn sang người ở chiếc đu quay bên cạnh: chuyển động bạn thấy là chuyển động của người kia trộn với của chính bạn. Có lúc sao Hỏa còn như đi lùi trên nền sao, chỉ vì Trái Đất ở vòng trong đang vượt qua nó. Muốn biết sao Hỏa thật sự đi đường nào, Kepler phải tính ra đường đi của Trái Đất trước[6].
Mô hình đầu tiên của Kepler, mà ông gọi là “giả thuyết thay thế” (vicarious hypothesis), vẫn dùng đường tròn với tâm đặt lệch đi. Nó khớp các quan sát dùng để dựng nó trong vòng 2 phút cung. Kepler viết rằng ông đã lặp lại phép tính ấy ít nhất 70 lần, “mất rất nhiều thời gian”[6]. Rồi ông thử nó với các quan sát khác, và sai số tăng lên 8 phút cung[6].
Lập luận của Kepler rất ngắn. Với số liệu kém chính xác của người xưa, sai lệch 8 phút cung có thể bỏ qua. Nhưng, ông viết, “chúng ta được ban cho người quan sát cẩn thận nhất, Tycho Brahe”, và từ số liệu của Tycho mới thấy được sai lệch này[4]. Số đo tốt tới 2 phút cung thì sai 8 phút cung không thể là lỗi đo. Nếu dữ liệu đúng, mô hình phải sai. Và chỗ sai là giả định mà không ai từng đặt câu hỏi: quỹ đạo phải được ghép từ chuyển động tròn.
Bỏ đường tròn rồi, Kepler vẫn chưa có đáp án. Ông thử một quỹ đạo hình quả trứng, rồi bỏ vì nó cũng lệch 8 phút cung theo hướng ngược lại[6]. Sau khoảng 40 lần thử thất bại, cuối năm 1604 ông mới đi tới hình elip[5]. Điều ít người biết: định luật diện tích (định luật 2) được Kepler tìm ra trước định luật elip (định luật 1)[6]. Thứ tự đánh số là thứ tự sách giáo khoa, không phải thứ tự khám phá.
Bản thảo Astronomia Nova xong năm 1607 và ra mắt năm 1609, dày 70 chương, bản dịch tiếng Anh hơn 650 trang[6]. Khác với các sách thiên văn trước đó, Kepler không chỉ đưa ra kết quả. Ông kể lại cả những ngõ cụt, những lần tính sai và những mô hình mình đã bỏ.
Định luật thứ ba ra đời giữa một vụ án
Chín năm sau, Kepler tìm ra định luật thứ ba. Theo lời ông trong Harmonices Mundi, ý tưởng đến với ông ngày 8 tháng 3 năm 1618, ông tính sai và gạt đi, rồi ngày 15 tháng 5 quay lại và thấy nó đúng[3]. Cuốn sách in năm 1619[2].
Cùng những năm ấy, Kepler đang đối mặt với một chuyện khác. Tháng 12 năm 1615, ông nhận tin mẹ mình, bà Katharina, bị tố cáo là phù thủy[5]. Vụ việc kéo dài nhiều năm. Bà bị giam từ năm 1620 tới năm 1621. Kepler tự mình đứng ra bào chữa cho mẹ. Ngày 4 tháng 10 năm 1621, bà được trắng án và trả tự do[5], một phần nhờ những phản đối về sai phạm trong thủ tục xét xử[3]. Khoảng sáu tháng sau, bà qua đời.
Người tìm ra quy luật cho cả hệ Mặt Trời đã viết nó trong lúc phải chứng minh trước tòa rằng mẹ mình không làm phép.
Từ quỹ đạo sao Hỏa đến đường bay tàu vũ trụ
Kepler mô tả được hành tinh chuyển động thế nào, nhưng không giải thích được vì sao. Câu trả lời phải đợi khoảng 75 năm, khi Halley hỏi Newton một quỹ đạo sẽ có hình gì nếu lực hút yếu đi theo bình phương khoảng cách. Newton trả lời: một elip. Ba định luật Kepler hóa ra là hệ quả của định luật vạn vật hấp dẫn.
Tại sao tàu đi sao Hỏa không nhắm vào vị trí hiện tại?
Khi ném bóng cho một người đang chạy, bạn nhắm vào chỗ người ấy sẽ tới. Bay sang sao Hỏa cũng vậy: trong lúc tàu bay, sao Hỏa vẫn tiếp tục đi trên quỹ đạo. Bài toán là đặt tàu và hành tinh tới cùng một chỗ vào cùng một lúc.
Cách tính nhập môn mà NASA dùng để dạy là quỹ đạo chuyển tiếp Hohmann (Hohmann transfer orbit): tàu đi theo nửa một elip, đầu gần Mặt Trời chạm quỹ đạo Trái Đất, đầu xa chạm quỹ đạo sao Hỏa[9]. Giống một chiếc xe máy đổi từ làn trong sang làn ngoài của vòng xuyến bằng một đường cong thoải, thay vì cắt ngang.
Bán trục lớn của elip ấy là trung bình hai bán kính: AU. Định luật thứ ba cho thời gian đi nửa vòng:
Khoảng 8,5 tháng, khớp con số 259 ngày trong bài giảng của NASA[9]. Đây là kết quả của mô hình lý tưởng, hai quỹ đạo tròn và cùng mặt phẳng. Các chuyến bay thật còn chọn đường theo ngày phóng và nhiên liệu, nên thời gian dao động quanh con số này[9].
Đo một năm để cân một ngôi sao
Ở dạng đầy đủ do Newton rút ra, định luật thứ ba có thêm khối lượng:
với là hằng số hấp dẫn, và là khối lượng hai vật[8]. Đảo công thức lại, ta đo được khối lượng một ngôi sao chỉ bằng chu kỳ và khoảng cách của hành tinh quay quanh nó. Đó là cách các nhà thiên văn cân những ngôi sao có hành tinh quay quanh. Phương pháp của Kepler, sau hơn bốn thế kỷ, vẫn là một chiếc cân.
Tự tay vẽ hai định luật Kepler
Đoạn Python dưới đây vẽ ra Hình 1 và Hình 2. Phần minh họa dùng một elip có tâm sai (eccentricity) bằng 0,6. Tâm sai đo mức elip lệch khỏi đường tròn, giống độ méo của một chiếc bánh xe đạp bị vênh: bằng 0 là tròn đều, càng gần 1 càng dẹt. Quỹ đạo sao Hỏa thật ở nửa phải Hình 1 dùng số liệu của NASA: bán trục lớn 1,5237 AU, tâm sai 0,0934[10].
Mặt Trời đặt ở gốc tọa độ. Vị trí hành tinh theo thời gian được tính từ phương trình Kepler . Hãy xem như kim đồng hồ chạy đều, còn phép giải tìm chuyển nhịp đồng hồ ấy thành vị trí trên elip. Để đo diện tích một miếng bánh, code chia nó thành nhiều tam giác nhỏ chung đỉnh ở Mặt Trời rồi cộng lại.
from pathlib import Pathimport numpy as npimport matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "font.size": 13})VANG, CAM, XANH, XAM = "#f5d36b", "#e8b05a", "#8fa9c9", "#878d97"
def vi_tri(a, e, M): """Giải phương trình Kepler M = E - e·sin E, trả về tọa độ (Mặt Trời ở gốc).""" E = np.array(M, dtype=float, copy=True) for _ in range(30): E -= (E - e * np.sin(E) - M) / (1 - e * np.cos(E)) b = a * np.sqrt(1 - e**2) return a * (np.cos(E) - e), b * np.sin(E)
def ve_elip(ax, a, e, **kw): x, y = vi_tri(a, e, np.linspace(0, 2 * np.pi, 600)) ax.plot(x, y, **kw)
# ── Hình định luật 1 ────────────────────────────────────────────────────────fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(14, 6))
# Trái: elip minh họa, cố tình dẹt (e = 0,6) để thấy rõa, e = 1.0, 0.6ve_elip(ax1, a, e, color=XANH, lw=2.5)px, py = vi_tri(a, e, 2.3) # đầu bút: một vị trí của hành tinhfor fx in (0, -2 * a * e): # hai chiếc đinh = hai tiêu điểm ax1.plot([fx, px], [0, py], color=XAM, lw=1.5, ls="--")ax1.scatter([0], [0], s=500, color=VANG, zorder=5)ax1.scatter([-2 * a * e], [0], s=60, color=XAM, zorder=5)ax1.scatter([-a * e], [0], s=80, marker="+", color="#d4d7dc", zorder=5)ax1.scatter([px], [py], s=120, color="#d9705b", zorder=6)ax1.text(0, -0.17, "Mặt Trời\n(tiêu điểm 1)", ha="center", va="top", color=VANG)ax1.text(-2 * a * e, -0.1, "tiêu điểm 2\n(trống)", ha="center", va="top", color=XAM)ax1.text(-a * e, 0.1, "tâm", ha="center", color="#d4d7dc")ax1.text(px - 0.07, py + 0.04, "hành tinh", ha="right", color="#d9705b")ax1.text(px / 2, py / 2 + 0.07, "sợi dây", ha="center", color=XAM, fontsize=11, rotation=np.degrees(np.arctan2(-py, -px)))ax1.text(a * (1 - e) + 0.04, 0, "gần\nnhất", va="center", color=CAM, fontsize=12)ax1.text(-a * (1 + e) - 0.04, 0, "xa\nnhất", va="center", ha="right", color=CAM, fontsize=12)ax1.set_title("Minh họa, đã vẽ dẹt hơn thật", color=XAM, fontsize=12)
# Phải: sao Hỏa đúng tỉ lệ, đặt chồng lên một vòng tròna_h, e_h = 1.5237, 0.0934goc = np.linspace(0, 2 * np.pi, 600)ve_elip(ax2, a_h, e_h, color=XANH, lw=4)ax2.plot(-a_h * e_h + a_h * np.cos(goc), a_h * np.sin(goc), color=CAM, lw=1.5, ls="--")ax2.scatter([0], [0], s=300, color=VANG, zorder=5)ax2.scatter([-a_h * e_h], [0], s=80, marker="+", color="#d4d7dc", zorder=5)ax2.text(0.06, -0.12, "Mặt Trời", va="top", color=VANG)ax2.text(-a_h * e_h - 0.06, 0.1, "tâm", ha="right", color="#d4d7dc")ax2.text(0, -a_h - 0.15, "nét đứt cam: vòng tròn hoàn hảo\nnét xanh: quỹ đạo sao Hỏa\ngần như trùng nhau, nhưng Mặt Trời lệch tâm", ha="center", va="top", color=XAM, fontsize=11)ax2.set_title("Sao Hỏa thật, đúng tỉ lệ", color=XAM, fontsize=12)
for ax in (ax1, ax2): ax.set_aspect("equal") ax.axis("off")ax1.set_xlim(-1.85, 0.75); ax1.set_ylim(-1.0, 1.0)ax2.set_xlim(-1.95, 1.75); ax2.set_ylim(-2.3, 1.65)fig.suptitle("Định luật 1: quỹ đạo là elip, Mặt Trời nằm lệch ở một tiêu điểm", fontsize=15)fig.tight_layout()out = Path("images/kepler-tam-phut-cung")out.mkdir(parents=True, exist_ok=True)fig.savefig(out / "kepler-dinh-luat-1.png", dpi=150, bbox_inches="tight")plt.close(fig)
print(f"Sao Hỏa: trục ngắn / trục dài = {np.sqrt(1 - e_h**2):.4f}")print(f"Sao Hỏa: gần Mặt Trời nhất {a_h*(1-e_h):.3f} AU, xa nhất {a_h*(1+e_h):.3f} AU")
# ── Hình định luật 2 ────────────────────────────────────────────────────────fig, ax = plt.subplots(figsize=(11, 6))a, e = 1.0, 0.6ve_elip(ax, a, e, color=XANH, lw=2.5)mot_thang = 2 * np.pi / 12 # chu kỳ minh họa: 12 thángfor giua, mau, nhan, (tx, ty) in [(0, CAM, "gần Mặt Trời:\ncung dài, đi nhanh", (0.5, 0.62)), (np.pi, XANH, "xa Mặt Trời:\ncung ngắn, đi chậm", (-1.6, 0.62))]: xs, ys = vi_tri(a, e, np.linspace(giua - mot_thang / 2, giua + mot_thang / 2, 400)) S = abs(np.sum(xs[:-1] * ys[1:] - xs[1:] * ys[:-1])) / 2 ax.fill(np.r_[0, xs, 0], np.r_[0, ys, 0], color=mau, alpha=0.55, lw=0) ax.plot(xs, ys, color=mau, lw=5) ax.text(tx, ty, f"{nhan}\ndiện tích {S:.4f}".replace(".", ","), ha="center", color=mau) print(f"{nhan.splitlines()[0]} diện tích quét trong 1 tháng = {S:.4f}")ax.scatter([0], [0], s=500, color=VANG, zorder=5)ax.text(0, -0.17, "Mặt Trời", ha="center", va="top", color=VANG)ax.set_aspect("equal")ax.axis("off")ax.set_xlim(-1.9, 0.9); ax.set_ylim(-0.95, 1.05)ax.set_title("Định luật 2: cùng 1 tháng, hai miếng quét có diện tích bằng nhau\n(minh họa, quỹ đạo vẽ dẹt hơn thật)", fontsize=14)fig.tight_layout()fig.savefig(out / "kepler-dinh-luat-2.png", dpi=150, bbox_inches="tight")plt.close(fig)Kết quả khi chạy:
Sao Hỏa: trục ngắn / trục dài = 0.9956Sao Hỏa: gần Mặt Trời nhất 1.381 AU, xa nhất 1.666 AUgần Mặt Trời: diện tích quét trong 1 tháng = 0.2094xa Mặt Trời: diện tích quét trong 1 tháng = 0.2094Hai miếng bánh bằng nhau tới bốn chữ số. Mỗi miếng đúng bằng một phần mười hai diện tích cả elip (): một tháng quét một phần mười hai, như định luật thứ hai nói. Còn với sao Hỏa thật, trục ngắn bằng 99,56% trục dài, nên trên giấy nó trông như một vòng tròn. Đoạn code dùng sẵn phương trình Kepler, nên nó minh họa các định luật chứ không chứng minh lại chúng từ quan sát.
Bạn có thể đổi e = 0.6 trong phần vẽ định luật 2 thành 0.0934 để thấy hai miếng bánh của sao Hỏa thật gần như giống hệt nhau, hoặc thành 0.967 để thấy quỹ đạo dẹt của sao chổi Halley.
Trở lại tám phút cung
Tám phút cung là bề ngang một đồng xu nhìn từ hơn 4 mét. Các nhà thiên văn trước Tycho không có số liệu đủ tốt để thấy nó. Tycho có số liệu nhưng giữ chặt và qua đời trước khi kịp dùng hết. Kepler mắt kém, không tự đo được, nhưng là người ngồi tính cho tới khi số liệu ấy lên tiếng.
Điều Kepler làm khác đi không nằm ở phép tính, mà ở chỗ ông tin số đo hơn tin hình tròn. Năm 1627, cùng năm bức chân dung ở đầu bài được treo vào thư viện Strasbourg, ông in xong bộ Bảng Rudolf, bảng tra vị trí hành tinh dựa trên số liệu của Tycho và các định luật của mình[5]. Ba năm sau, ngày 15 tháng 11 năm 1630, Kepler qua đời ở Regensburg[3].
Ông tự viết hai dòng bia mộ: “Tôi từng đo bầu trời, giờ tôi đo bóng của đất. Tâm trí thuộc về trời, bóng của thân xác nằm lại đây.”[4] Gần hai thế kỷ sau, Gauss tìm lại tiểu hành tinh Ceres cũng bằng cách tính một elip Kepler từ vài chục số đo.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]Johannes Kepler. Astronomia Nova (Thiên văn học mới). Heidelberg, 1609.
- [2]Johannes Kepler. Harmonices Mundi (Sự hòa hợp của thế giới). Linz, 1619.
- [3]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Johannes Kepler (1571–1630), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [4]Johannes Kepler: quotations. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [5]Johannes Kepler. Wikipedia.
- [6]Astronomia nova. Wikipedia.
- [7]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Tycho Brahe (1546–1601), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [8]Orbits and Kepler’s Laws. NASA Science.
- [9]Let’s Go to Mars! Calculating Launch Windows. NASA Jet Propulsion Laboratory.
- [10]Mars Fact Sheet. NASA Goddard Space Flight Center.
- [11]Mercury poisoning ruled out as cause of Danish astronomer Tycho Brahe’s death. Phys.org (theo Đại học Aarhus), 2012.
- [12]Kepler’s laws of planetary motion. Wikipedia.


