Dù sao Trái Đất vẫn quay: Galileo có thật sự nói câu đó?
Năm 1633, Galileo quỳ trước tòa án dị giáo. Ông có thật sự nói "Dù sao Trái Đất vẫn quay"? Chuyện thật sau huyền thoại, và vì sao ta không thấy mình đang quay.

Mục lục
Rome, ngày 22 tháng 6 năm 1633
Sáng hôm ấy, trong một gian phòng của tu viện Santa Maria sopra Minerva ở Rome, một ông già 69 tuổi mặc áo trắng của người sám hối quỳ trước các hồng y của Tòa án Dị giáo. Ông đọc to một văn bản soạn sẵn: ông “chối bỏ, nguyền rủa và ghê tởm” ý tưởng rằng Mặt Trời đứng yên ở trung tâm vũ trụ còn Trái Đất thì chuyển động[2].
Ông già ấy là Galileo Galilei, nhà khoa học nổi tiếng nhất châu Âu thời đó. Theo câu chuyện được kể đi kể lại suốt gần bốn thế kỷ, khi đứng dậy, ông giậm chân xuống sàn và lẩm bẩm: “Eppur si muove” (“Dù sao Trái Đất vẫn quay”).
Galileo có thật sự nói câu đó không? Gần như chắc chắn là không, ít nhất là không phải trước mặt tòa án. Câu nói chỉ xuất hiện trên giấy in hơn một trăm năm sau. Nhưng câu chuyện thật còn kịch tính hơn huyền thoại: một tình bạn với giáo hoàng tan vỡ, một cuốn sách bị cấm, và một câu hỏi vật lý mà chính phe kết án ông đặt ra rất nghiêm túc: nếu Trái Đất quay nhanh như vậy, sao chúng ta không thấy gì cả?
Đây là tập đầu tiên trong loạt bài về các nhà vật lý: mỗi tập một con người, một khoảnh khắc.
Vì sao ta không cảm thấy Trái Đất quay?
Trái Đất tự quay một vòng mỗi ngày. Ở xích đạo, mặt đất vì thế lao về phía đông với tốc độ khoảng 1.670 km/h. Ở Hà Nội là khoảng 1.560 km/h, gần gấp đôi một chiếc máy bay chở khách. Chưa kể Trái Đất còn chạy quanh Mặt Trời với tốc độ khoảng 107.000 km/h.
Vậy mà cốc nước trên bàn bạn không hề gợn sóng. Người thời Galileo có lý khi nghi ngờ: nếu mặt đất chạy nhanh như vậy, một hòn đá thả từ đỉnh tháp phải rơi cách chân tháp rất xa, vì trong lúc đá rơi, tháp đã chạy mất; chim bay khỏi cành sẽ bị bỏ lại; lúc nào cũng phải có gió dữ thổi từ phía đông. Những lập luận này có từ thời Aristotle, gần hai nghìn năm trước. Chúng không ngớ ngẩn. Chúng chỉ sai vì một điều mà trước Galileo chưa ai nói rõ được:
Bạn đã kiểm chứng điều đó nhiều lần. Trên máy bay đang bay bằng ở 900 km/h, tiếp viên rót nước vào cốc bình thường, dòng nước rơi thẳng xuống, không bắn về cuối khoang. Bạn chỉ thấy máy bay “chuyển động” lúc cất cánh, hạ cánh hay gặp nhiễu động.
Galileo là người đầu tiên biến cảm giác quen thuộc ấy thành một nguyên lý vật lý. Để hiểu vì sao nguyên lý ấy đưa ông ra tòa, ta phải quay lại Pisa.
Chàng trai ở Pisa
Galileo sinh ngày 15 tháng 2 năm 1564 ở Pisa, nước Ý. Cha ông, Vincenzo, là nhạc công đàn luýt, người thích thí nghiệm với dây đàn để kiểm tra điều sách cổ nói. Thói quen không tin sách mà tự đi đo ấy, Galileo học được từ cha[1].
Cha muốn con làm bác sĩ, nhưng Galileo bị toán học cuốn đi và bỏ dở việc học y. Người học trò cuối đời của ông, Vincenzo Viviani, kể rằng chàng sinh viên 19 tuổi từng ngồi trong nhà thờ chính tòa Pisa, nhìn một ngọn đèn treo đung đưa, lấy nhịp mạch của mình để đếm và nhận ra: dù đèn đưa xa hay gần, mỗi lần đưa đều mất cùng một khoảng thời gian. Chuyện có thể đã được tô vẽ, nhưng Galileo đúng là người nghiên cứu con lắc nghiêm túc đầu tiên. Hãy nhớ con lắc. Nó sẽ quay lại ở cuối câu chuyện.
Còn chuyện thả hai quả cầu từ tháp nghiêng Pisa thì các nhà sử học nghi là không có thật. Điều chắc chắn là Galileo đã cho bi lăn trên máng nghiêng, đo thời gian bằng lượng nước chảy ra từ một bình, và tìm ra quy luật: quãng đường rơi tỉ lệ với bình phương thời gian. Rơi lâu gấp đôi thì đi xa gấp bốn.
Mùa đông năm 1609: một ống kính hướng lên trời
Năm 1609, Galileo, lúc ấy là giáo sư toán ở Padua, nghe tin ở Hà Lan có người làm ra ống nhòm nhìn xa. Ông tự mài kính và chỉ trong vài tháng có một chiếc phóng đại khoảng 20 lần, tốt nhất châu Âu. Rồi ông chĩa nó lên trời, và mỗi đêm là một cú sốc[4]:
- Mặt Trăng có núi và hố, không phải quả cầu nhẵn hoàn hảo như Aristotle dạy.
- Dải Ngân Hà là vô số ngôi sao mà mắt thường không tách ra được.
- Ngày 7 tháng 1 năm 1610, cạnh Sao Mộc có ba “ngôi sao nhỏ”. Đêm sau, chúng đổi chỗ. Vài đêm sau, có bốn. Galileo hiểu ra: đó là bốn mặt trăng đang quay quanh Sao Mộc.
Phát hiện cuối là đòn đánh thẳng vào bức tranh vũ trụ cũ. Nếu mọi thứ quay quanh Trái Đất, sao lại có thiên thể quay quanh một thứ khác? Và nếu Sao Mộc chuyển động được mà không bỏ rơi các mặt trăng của nó, Trái Đất cũng vậy.
Tháng 3 năm 1610, ông in tất cả trong cuốn sách mỏng Sidereus Nuncius (Sứ giả của các vì sao), và khôn khéo đặt tên bốn mặt trăng theo gia tộc Medici đang cai trị Florence. Ông được mời về Florence làm nhà toán học của triều đình. Cuối năm ấy, ông thấy Sao Kim có pha như Mặt Trăng, điều không thể xảy ra trong mô hình của Ptolemy. Galileo tin chắc: Copernicus đúng, Mặt Trời ở trung tâm, Trái Đất chỉ là một hành tinh.
Lời cảnh cáo năm 1616
Ý tưởng ấy không mới: Copernicus đã in nó năm 1543. Nhưng suốt hơn nửa thế kỷ, nó chỉ được coi là một công cụ tính toán cho các nhà thiên văn. Galileo muốn hơn thế: ông muốn mọi người thừa nhận Trái Đất thật sự chuyển động, và ông viết bằng tiếng Ý cho cả những người không đọc tiếng Latin.
Điều đó chạm vào vùng nhạy cảm. Kinh Thánh có câu “Mặt Trời mọc, Mặt Trời lặn”, và Giáo hội Công giáo, giữa cuộc chia rẽ với Tin Lành, rất cảnh giác với việc người ngoài tự diễn giải Kinh Thánh. Năm 1615, Galileo viết thư cho Nữ đại công tước Christina, mượn câu của một vị hồng y: “Kinh Thánh dạy ta cách lên thiên đàng, chứ không dạy thiên đàng chuyển động thế nào.”[8]
Năm 1616, Giáo hội tuyên bố thuyết Mặt Trời là trung tâm “sai và trái với Kinh Thánh”. Hồng y Robert Bellarmine gọi Galileo tới, cảnh cáo ông không được tin theo hay bảo vệ thuyết ấy. Galileo vâng lời, và im lặng gần mười năm.
Người bạn trở thành giáo hoàng
Năm 1623, hồng y Maffeo Barberini, người Florence, từng làm thơ ca ngợi Galileo, được bầu làm Giáo hoàng Urban VIII. Năm sau, ông tiếp Galileo sáu lần. Galileo hiểu rằng mình được phép viết về hai hệ thống vũ trụ, miễn là trình bày như hai giả thuyết. Giáo hoàng còn muốn sách nhắc tới lập luận ưa thích của ông: Chúa toàn năng có thể tạo ra mọi hiện tượng ta thấy theo những cách con người không hiểu được.
Tháng 2 năm 1632, cuốn Đối thoại về hai hệ thống thế giới chính ra đời[3]. Đó là cuộc trò chuyện giữa ba nhân vật: Salviati thông minh, bênh Copernicus; Sagredo, người ngoài cuộc sáng dạ; và Simplicio, người bảo vệ Aristotle, thua hết trận này tới trận khác. Cái tên nghe như “kẻ khờ khạo”.
Ở trang cuối, lập luận ưa thích của Giáo hoàng được đặt vào miệng… Simplicio.
Có thể Galileo không cố ý. Nhưng kẻ thù của ông ở Rome nói với Giáo hoàng rằng ông đang bị chế giễu. Urban VIII, đang chịu sức ép chính trị nặng nề, nổi giận. Sách bị ngừng phát hành. Galileo, 68 tuổi, bị triệu tới Rome.
Phiên tòa
Nhiều người tưởng tượng Galileo bị ném vào ngục tối. Thực ra, khi tới Rome đầu năm 1633, ông ở trong biệt thự của sứ quán Tuscany, rồi trong căn hộ của một quan chức tòa án, có người hầu riêng[7].
Bên công tố có một vũ khí: biên bản năm 1616 ghi rằng Galileo bị cấm bàn tới thuyết ấy “dưới bất kỳ hình thức nào”. Galileo trình ra thư của chính Bellarmine, không có chữ nào như vậy. Bellarmine đã mất, không còn ai làm chứng. Đến nay các nhà sử học vẫn tranh cãi về tờ biên bản ấy[2].
Galileo chọn cách tự vệ yếu nhất: ông nói cuốn sách thật ra bác bỏ Copernicus. Ai đã đọc nó đều biết không phải thế. Ông bị thẩm vấn lần cuối dưới lời đe dọa tra tấn theo thủ tục, nhưng không bị tra tấn.
Ngày 22 tháng 6 năm 1633, bản án được đọc: Galileo “bị nghi ngờ nặng nề về dị giáo”. Cuốn Đối thoại bị cấm. Ông bị giam theo ý của tòa, và phải đọc bảy thánh vịnh sám hối mỗi tuần trong ba năm. Trong mười hồng y xử án, ba người không ký[7].
Rồi ông quỳ xuống và đọc lời chối bỏ.

Galileo có thật sự nói “Dù sao Trái Đất vẫn quay”?
Câu “Eppur si muove” xuất hiện lần đầu trên giấy in năm 1757, trong cuốn The Italian Library của Giuseppe Baretti, một nhà văn Ý sống ở London. Theo Baretti, Galileo nói câu ấy ngay khi được thả ra, nhìn lên trời, nhìn xuống đất rồi giậm chân[6]. Lúc đó Galileo đã mất 115 năm.
Các nhà sử học gần như đồng ý rằng ông không nói câu ấy trước tòa. Một người 69 tuổi vừa thoát án nặng hơn sẽ không thách thức quan tòa ngay trong phòng xử, vì tái phạm có thể bị xử tử.
Nhưng có một khúc quanh. Năm 1911, người ta phát hiện ở Bỉ một bức tranh Tây Ban Nha, được cho là vẽ vào giữa thập niên 1640, chỉ vài năm sau khi Galileo mất. Tranh vẽ ông trong một phòng giam, tay chỉ vào hình Trái Đất quay quanh Mặt Trời trên tường, bên dưới có dòng chữ “E pur si muove”[6]. Nếu niên đại đúng, câu nói đã được truyền miệng từ rất sớm, có thể ông từng lẩm bẩm nó với bạn bè, ở một nơi an toàn. Nhà vật lý thiên văn Mario Livio đã thử lần theo bức tranh, nhưng nay không ai biết nó ở đâu, và niên đại vẫn còn tranh cãi[5].
Kết luận trung thực: câu nói gần như chắc chắn là huyền thoại, ít nhất là ở phiên tòa. Nhưng nó tóm tắt đúng điều đã xảy ra: lời chối bỏ không làm Trái Đất ngừng quay.
Galileo đúng ở đâu, sai ở đâu?
Galileo thường được kể như người hùng chống lại sự ngu dốt. Sự thật phức tạp hơn.
Năm 1633, bằng chứng chưa đủ. Kính thiên văn bác bỏ được mô hình của Ptolemy, nhưng không bác bỏ được mô hình của nhà thiên văn Đan Mạch Tycho Brahe, trong đó các hành tinh quay quanh Mặt Trời, còn Mặt Trời quay quanh một Trái Đất đứng yên. Mọi thứ Galileo thấy, kể cả pha của Sao Kim, đều khớp với mô hình này. Phe phản đối còn hỏi: nếu Trái Đất chạy quanh Mặt Trời, sao các ngôi sao gần không hơi xê dịch so với sao xa, như ngón tay giơ trước mặt nhảy qua lại khi bạn nhắm từng mắt? Không ai thấy sự xê dịch ấy, vì các ngôi sao xa tới mức không ai thời đó tưởng tượng nổi.
Bằng chứng ưa thích của Galileo lại sai. Ông cho rằng thủy triều chứng minh Trái Đất chuyển động: nước biển sóng sánh như nước trong một cái chậu bị lắc. Cả ngày thứ tư của cuốn Đối thoại dành cho lập luận này. Thực ra thủy triều chủ yếu do lực hút của Mặt Trăng, ý tưởng mà Galileo chê là “huyền bí”. Ông cũng bỏ qua phát hiện của Kepler rằng quỹ đạo hành tinh là hình elip, những định luật mà gần 200 năm sau giúp Gauss tìm lại tiểu hành tinh Ceres.
Nhưng ở điểm quan trọng nhất, Galileo đúng. Ông trả lời được câu hỏi khó nhất của phe Aristotle: nếu Trái Đất chuyển động, tại sao ta không thấy gì?
Con tàu của Galileo
Hãy tưởng tượng, Salviati nói, bạn đóng cửa trong khoang dưới boong của một con tàu lớn, mang theo vài con ruồi, con bướm, một bể cá, và treo một cái bình nhỏ giọt vào một cái chậu bên dưới. Khi tàu đứng yên, ruồi bướm bay đều mọi phía, cá bơi như nhau mọi hướng, giọt nước rơi thẳng vào chậu. Giờ cho tàu chạy, nhanh bao nhiêu cũng được, miễn là đều và không lắc lư. Bạn sẽ không thấy bất kỳ thay đổi nào, và không thể dựa vào chúng để biết tàu đang chạy hay đứng yên[3].
Phe Aristotle nói: thả hòn đá từ đỉnh cột buồm của tàu đang chạy, đá sẽ rơi lại phía sau, vì tàu đã chạy lên trước. Galileo đáp: không, đá rơi đúng chân cột buồm. Lúc được thả, hòn đá đã có sẵn vận tốc của tàu, và giữ nó trong khi rơi. Nhìn từ trên tàu, đá rơi thẳng. Nhìn từ bờ, đá bay theo một đường cong, đi cùng con tàu. Mô phỏng ở Hình 2, phía dưới, vẽ cả hai dự đoán.
Câu trả lời ấy chứa hai ý tưởng sẽ thay đổi vật lý:
- Quán tính: vật đang chuyển động sẽ cứ thế chuyển động nếu không có gì cản. Aristotle nghĩ muốn vật chuyển động phải có thứ gì đẩy liên tục. Newton về sau biến ý của Galileo thành định luật thứ nhất.
- Nguyên lý tương đối: không thí nghiệm nào bên trong con tàu cho biết nó đang chạy đều hay đứng yên.
Trái Đất là con tàu lớn nhất. Hòn đá, con chim, không khí, chính bạn, đều đi cùng nó.
Những năm cuối ở Arcetri
Sau phiên tòa, Galileo bị quản thúc tại biệt thự của mình ở Arcetri, gần Florence, tới cuối đời. Con gái lớn của ông, nữ tu Maria Celeste, xin đọc thay cha các thánh vịnh sám hối. Tháng 4 năm 1634, bà mất vì bệnh, ở tuổi 33.
Không được viết về thiên văn, Galileo quay lại với vật rơi, máng nghiêng, độ bền vật liệu. Bản thảo được bí mật mang sang Hà Lan, nơi Tòa án Dị giáo không với tới, và in năm 1638 thành cuốn Hai khoa học mới[10]. Trong đó có quy luật rơi, chứng minh rằng viên đạn bay theo đường parabol, và cả một nghịch lý nhỏ về vô hạn mà hai trăm năm sau Cantor biến thành lý thuyết về vô cực.
Năm 1638, Galileo mù hẳn. Ông mất ngày 8 tháng 1 năm 1642, ở tuổi 77. Cuối năm ấy, ở Anh, Isaac Newton ra đời.
Trái Đất quay: bằng chứng đến sau 200 năm
Galileo mất khi chưa ai chứng minh được Trái Đất chuyển động. Bằng chứng đến chậm:
- Năm 1729, James Bradley thấy vị trí các ngôi sao xê dịch nhẹ theo chu kỳ một năm, đúng kiểu chỉ giải thích được nếu Trái Đất đang chạy quanh Mặt Trời. Giống như chạy dưới mưa: mưa rơi thẳng nhưng bạn phải nghiêng ô về phía trước.
- Năm 1838, Friedrich Bessel đo được độ xê dịch của ngôi sao 61 Cygni khi Trái Đất đi từ đầu này sang đầu kia quỹ đạo: chưa tới một phần mười nghìn độ. Đó là lý do người thời Galileo không thấy gì.
- Năm 1851, ở Paris, Léon Foucault cho Trái Đất “tự khai” bằng một con lắc.
Khi thử lần đầu ở Đài thiên văn Paris, Foucault gửi thiếp mời các nhà khoa học: “Kính mời quý vị tới xem Trái Đất quay.” Vài tuần sau, ông treo một quả cầu 28 kg vào sợi dây dài 67 mét dưới mái vòm điện Panthéon cho công chúng xem[9] [11].
Ý tưởng rất đơn giản. Con lắc cứ đung đưa trong cùng một mặt phẳng, vì không có lực nào xoay nó. Nhưng mặt đất bên dưới thì quay. Người đứng xem vì thế thấy mặt phẳng dao động từ từ xoay theo chiều kim đồng hồ, dù không ai chạm vào. Ở cực Bắc, nó xoay đủ một vòng sau một ngày. Ở xích đạo, nó không xoay. Ở Paris, khoảng 11 độ mỗi giờ. Ở Hà Nội, khoảng 5,4 độ mỗi giờ: sau một ngày được 130 độ, gần ba ngày mới đủ một vòng.

Một thí nghiệm làm ngay trên mặt đất, không cần nhìn lên trời, cho thấy Trái Đất quay. Và dụng cụ làm được điều đó lại chính là con lắc, thứ chàng sinh viên Galileo từng ngồi ngắm trong nhà thờ Pisa.
Năm 1835, Giáo hội bỏ cuốn Đối thoại khỏi danh mục sách cấm. Ngày 31 tháng 10 năm 1992, Giáo hoàng Gioan Phaolô II chính thức thừa nhận các nhà thần học xử Galileo đã sai[7], 359 năm sau phiên tòa.
Galileo ở đâu hôm nay?
Trong chiếc điện thoại của bạn. Điện thoại có một cảm biến gia tốc, thứ giúp màn hình tự xoay và ứng dụng đếm bước chân. Đúng như Galileo nói, nó chỉ đo được thay đổi của chuyển động, không đo được vận tốc: đặt trên bàn ở nhà hay trên máy bay đang bay bằng ở 900 km/h, nó đọc ra cùng một con số. Bên trong “con tàu”, không có cách nào biết tàu đang chạy. Vì thế điện thoại phải “nhìn ra ngoài cửa sổ”, nhận tín hiệu vệ tinh định vị. Một trong các hệ thống vệ tinh ấy, của Liên minh châu Âu, mang tên Galileo. Còn máy bay chở khách có những con quay hồi chuyển nhạy đến mức cảm nhận được vòng quay 15 độ mỗi giờ của Trái Đất, và dùng nó để tìm hướng Bắc thật: một con lắc Foucault thu nhỏ.
Trong thuyết tương đối. Năm 1905, Einstein bắt đầu thuyết tương đối hẹp bằng đúng nguyên lý con tàu, mở rộng thêm cho cả ánh sáng. Từ đó ông suy ra thời gian trôi khác nhau với những người chuyển động khác nhau. Đồng hồ trên vệ tinh định vị hôm nay phải được chỉnh theo thuyết tương đối, nếu không, vị trí của bạn trên bản đồ sẽ lệch hàng km mỗi ngày.
Trên bầu trời. Bốn mặt trăng năm 1610, Io, Europa, Ganymede và Callisto, nay gọi chung là các mặt trăng Galileo. Dưới lớp băng của Europa có thể có một đại dương nước lỏng, và tàu Europa Clipper của NASA, phóng năm 2024, đang trên đường tới đó.
Trong cách làm khoa học. Không tin điều sách cổ nói chỉ vì nó cổ, tự làm thí nghiệm, đo đạc, viết kết quả bằng toán học. Galileo viết rằng cuốn sách lớn của tự nhiên được viết bằng ngôn ngữ toán học. Vật lý từ Newton tới Einstein đều đọc cuốn sách ấy theo cách ông dạy.
Tự tay thả hòn đá và dựng con lắc Foucault
Đoạn Python dưới đây vẽ ra Hình 2. Phần đầu thả hòn đá từ cột buồm cao 20 mét của con tàu chạy 5 m/s (số minh họa). Phần sau tính tốc độ xoay của con lắc Foucault: tốc độ tự quay của Trái Đất nhân với của vĩ độ. Mô phỏng không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed. Chỉ cần cài numpy và matplotlib.
import matplotlib.pyplot as pltimport numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# ── Phần 1: thả hòn đá từ đỉnh cột buồm của một con tàu đang chạy ──────────g = 9.81 # gia tốc rơi (m/s²)h = 20.0 # chiều cao cột buồm (m)v = 5.0 # tốc độ tàu (m/s), khoảng 18 km/h — số minh hoạT = np.sqrt(2 * h / g) # thời gian rơit = np.linspace(0, T, 11)x_da = v * t # hòn đá giữ nguyên vận tốc ngang của tàu (quán tính)y_da = h - 0.5 * g * t**2print(f"đá rơi trong {T:.2f} s; trong lúc đó tàu đi được {v * T:.1f} m")print(f"đá chạm boong cách chân cột buồm: {x_da[-1] - v * T:.1f} m (Galileo)")print(f"nếu đá 'quên' chuyển động của tàu: rơi sau chân cột {v * T:.1f} m (Aristotle)")
# ── Phần 2: con lắc Foucault ở Hà Nội ───────────────────────────────────────ngay_sao = 23.934 # Trái Đất tự quay một vòng trong 23,934 giờvi_do = {"Hà Nội": 21.03, "Paris": 48.85, "Cực Bắc": 90.0}for ten, phi in vi_do.items(): toc_do = 360 / ngay_sao * np.sin(np.radians(phi)) # độ mỗi giờ print(f"{ten:8s}: mặt phẳng dao động xoay {toc_do:5.2f}°/giờ, đủ một vòng sau {360 / toc_do:5.1f} giờ")ban_kinh = 6371 # kmfor ten, phi in [("xích đạo", 0.0), ("Hà Nội", 21.03)]: print(f"tốc độ mặt đất ở {ten}: {2 * np.pi * ban_kinh * np.cos(np.radians(phi)) / ngay_sao:,.0f} km/h")
gio = np.arange(0, 24.01, 0.5) # mỗi nửa giờ ghi lại hướng dao động một lầngoc = 90 - 360 / ngay_sao * np.sin(np.radians(vi_do["Hà Nội"])) * gio # Bắc bán cầu: xoay theo chiều kim đồng hồ
# ── Vẽ ──────────────────────────────────────────────────────────────────────fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(13, 6))
def ve_tau(ax, x0, alpha): than = np.array([[-6, 0], [6, 0], [4.5, -2.2], [-4.5, -2.2], [-6, 0]]) + [x0, 0] ax.fill(than[:, 0], than[:, 1], color="#8fa9c9", alpha=alpha * 0.35, lw=0) ax.plot(than[:, 0], than[:, 1], color="#8fa9c9", alpha=alpha, lw=1.5) ax.plot([x0, x0], [0, h], color="#8fa9c9", alpha=alpha, lw=2)
ve_tau(ax1, 0, 0.35)ve_tau(ax1, v * T, 1.0)ax1.axhline(-2.2, color="#2a2e35", lw=1)ax1.text(0, -1.4, "lúc thả", ha="center", color="#878d97", fontsize=9)ax1.plot([0, 0], [h, 0], ls="--", color="#c46a5e", lw=1.5)ax1.scatter([0], [0], marker="x", color="#c46a5e", s=80, zorder=5)ax1.text(-1, 3.5, "Aristotle:\nđá rơi lại\nphía sau", ha="right", color="#c46a5e", fontsize=11)ax1.plot(x_da, y_da, color="#e8b05a", lw=1, alpha=0.6)ax1.scatter(x_da, y_da, color="#e8b05a", s=28, zorder=5)ax1.text(v * T + 1, 6.5, "Galileo:\nđá chạm đúng\nchân cột buồm", color="#e8b05a", fontsize=11)ax1.annotate("", xy=(v * T, -3.6), xytext=(0, -3.6), arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#878d97"))ax1.text(v * T / 2, -4.6, f"tàu đi {v * T:.0f} m trong {T:.0f} giây", ha="center", color="#878d97", fontsize=10)ax1.set_xlim(-12, v * T + 12)ax1.set_ylim(-5.5, h + 3)ax1.set_aspect("equal")ax1.set_xticks([])ax1.set_yticks([])ax1.set_title("Nhìn từ bờ: hòn đá bay theo tàu", color="#d4d7dc", fontsize=12)
mau = plt.cm.cividis(np.linspace(0.15, 1, len(gio)))for a, c in zip(np.radians(goc), mau): ax2.plot([-np.cos(a), np.cos(a)], [-np.sin(a), np.sin(a)], color=c, lw=1.4, alpha=0.9)ax2.add_patch(plt.Circle((0, 0), 1.05, fill=False, ec="#2a2e35", lw=1.2))ax2.text(0, 1.18, "Bắc", ha="center", color="#878d97", fontsize=10)ax2.text(1.18, 0, "Đông", va="center", color="#878d97", fontsize=10)ax2.text(-0.06, 0.98, "0 giờ", ha="right", color="#8fa9c9", fontsize=10)a_end = np.radians(goc[-1])ax2.text(1.12 * np.cos(a_end), 1.12 * np.sin(a_end), "24 giờ", ha="left", va="top", color=mau[-1], fontsize=10)ax2.text(0, -1.38, f"Sau một ngày, mặt phẳng dao động đã xoay {goc[0] - goc[-1]:.0f}°", ha="center", color="#d4d7dc", fontsize=11)ax2.set_xlim(-1.4, 1.4)ax2.set_ylim(-1.5, 1.35)ax2.set_aspect("equal")ax2.axis("off")ax2.set_title("Con lắc Foucault ở Hà Nội, nhìn từ trên xuống", color="#d4d7dc", fontsize=12)for s in ax1.spines.values(): s.set_visible(False)fig.tight_layout()fig.savefig("galileo-tau-va-con-lac.png", dpi=150, bbox_inches="tight")đá rơi trong 2.02 s; trong lúc đó tàu đi được 10.1 mđá chạm boong cách chân cột buồm: 0.0 m (Galileo)nếu đá 'quên' chuyển động của tàu: rơi sau chân cột 10.1 m (Aristotle)Hà Nội : mặt phẳng dao động xoay 5.40°/giờ, đủ một vòng sau 66.7 giờParis : mặt phẳng dao động xoay 11.33°/giờ, đủ một vòng sau 31.8 giờCực Bắc : mặt phẳng dao động xoay 15.04°/giờ, đủ một vòng sau 23.9 giờtốc độ mặt đất ở xích đạo: 1,673 km/htốc độ mặt đất ở Hà Nội: 1,561 km/hBa dòng đầu là cả cuộc tranh luận về con tàu: đá rơi trong hai giây, tàu chạy được 10 mét, nhưng đá vẫn chạm đúng chân cột buồm. Ba dòng tiếp theo là con lắc Foucault ở ba nơi, và hai dòng cuối là tốc độ của mặt đất mà bài nhắc tới ở đầu.
Bạn có thể đổi vĩ độ sang nơi mình sống, ví dụ 10,8 cho Thành phố Hồ Chí Minh. Thử thêm vĩ độ 0: chương trình in ra inf, tức vô cực. Ở xích đạo, con lắc không xoay, nên không bao giờ quay đủ một vòng.
Quay lại Rome, 1633
Galileo có lẽ chưa bao giờ nói “Eppur si muove” trước mặt các quan tòa. Ông quỳ xuống, đọc lời chối bỏ, và sống phần đời còn lại trong một ngôi nhà trên đồi, mắt mờ dần.
Nhưng mỗi lần bạn rót nước trên máy bay mà nước không bắn đi, mỗi lần điện thoại tìm ra vị trí của bạn, mỗi lần một con lắc Foucault trong viện bảo tàng lặng lẽ xoay khỏi vạch xuất phát, Trái Đất lại nói câu ấy thay ông.
Dù sao, nó vẫn quay.
Các bài khác về những con người làm nên khoa học: Pascal, Fermat và ván cược bỏ dở, Gauss và tiểu hành tinh biến mất, và Cantor: vô cực lớn hơn vô cực.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Galileo Galilei (1564–1642), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [2]Maurice A. Finocchiaro. The Galileo Affair: A Documentary History. University of California Press, 1989.
- [3]Galileo Galilei. Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (Đối thoại về hai hệ thống thế giới chính). Giovanni Battista Landini, Firenze, 1632.
- [4]Galileo Galilei. Sidereus Nuncius (Sứ giả của các vì sao). Tommaso Baglioni, Venezia, 1610.
- [5]Mario Livio. Galileo and the Science Deniers. Simon & Schuster, 2020.
- [6]And yet it moves. Wikipedia.
- [7]Galileo affair. Wikipedia.
- [8]Peter Machamer và David Marshall Miller. Galileo Galilei. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- [9]Léon Foucault. Démonstration physique du mouvement de rotation de la Terre au moyen du pendule. Comptes rendus de l'Académie des sciences 32, 1851.
- [10]Galileo Galilei. Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze (Hai khoa học mới). Elzevir, Leiden, 1638.
- [11]Foucault pendulum. Wikipedia.


