Ai là cha đẻ của máy tính?
Ai thật sự là cha đẻ của máy tính? Babbage, Turing, Zuse, Eckert và Mauchly, von Neumann: mỗi người nắm một phần, và vì sao chỉ một cái tên nổi nhất.

Mục lục
Bản thảo chỉ có một tên tác giả
Năm 1945, trên một chuyến tàu đi Los Alamos, bang New Mexico, nhà toán học John von Neumann ngồi viết tay. Ông không viết về bom nguyên tử. Ông viết về một cỗ máy tính chưa tồn tại, tên là EDVAC, và cách nó nên được tổ chức bên trong. Những trang ghi chú ấy được gửi về Philadelphia[1].
Ở Philadelphia, Herman Goldstine, sĩ quan an ninh của dự án máy tính ENIAC, cho đánh máy và nhân bản chúng. Bản đánh máy đề ngày 30 tháng 6 năm 1945, dài 101 trang, chưa hoàn chỉnh, và chỉ có một tên tác giả: von Neumann. Các bản sao đi khắp nơi. Nhà khoa học Maurice Wilkes nói rằng chính nó là một lý do khiến ông sang Mỹ dự khóa học năm 1946[1].
Các đồng nghiệp ở trường Moore School, nơi ENIAC được làm ra, không có tên trên bìa. Tên của von Neumann được gắn vào cách tổ chức máy tính mà gần như mọi chiếc điện thoại, máy tính xách tay và máy chủ hôm nay đều dùng. Vậy ai thật sự là cha đẻ của máy tính?
Câu trả lời ngắn: không có một cha đẻ. “Máy tính” là bốn thứ khác nhau, do những người khác nhau nghĩ ra, chứng minh, chế tạo và tổ chức, cách nhau hơn một thế kỷ. Bài này đi theo năm cái tên. Charles Babbage hình dung ra cỗ máy. Alan Turing chứng minh một cỗ máy như vậy làm được gì. Konrad Zuse làm chiếc máy lập trình được đầu tiên chạy thật. John Mauchly và J. Presper Eckert làm chiếc máy điện tử vạn năng đầu tiên. Von Neumann viết ra cách cất chương trình trong bộ nhớ.
Cuối bài có một bảng nói mỗi người là “cha đẻ” theo nghĩa nào, và một mục để bạn tự chạy một máy tính đồ chơi chỉ có 16 ô nhớ.
Máy tính là gì? Quán phở và bốn câu hỏi
Hình dung một quán phở. Muốn có tô phở cần ba thứ: nguyên liệu, công thức, và người đầu bếp làm theo công thức. Máy tính cũng có ba thứ tương ứng. Dữ liệu là nguyên liệu. Chương trình là công thức. Bộ xử lý là người đầu bếp, đọc từng dòng công thức và làm đúng từng bước. Còn bộ nhớ là chỗ cất cả hai.
Câu hỏi “ai phát minh ra máy tính” thật ra gồm bốn câu nhỏ hơn:
- Ai hình dung ra một cỗ máy làm được mọi công thức, không chỉ một món?
- Ai chứng minh máy như vậy làm được gì và không làm được gì?
- Ai làm ra chiếc máy chạy thật?
- Ai nghĩ ra cách cất công thức chung với nguyên liệu, để máy tự lấy ra mà làm?
Mỗi người trong bài này trả lời một hoặc hai câu. Phép so sánh quán phở dừng ở một chỗ: đầu bếp thật không sửa công thức của chính mình trong lúc nấu, còn máy tính thì làm được. Chỗ khác biệt ấy chính là câu hỏi thứ tư, và là lý do bản báo cáo năm 1945 quan trọng.
Babbage: cỗ máy chưa chạy bao giờ
Năm 1837, Charles Babbage mô tả Máy phân tích (Analytical Engine). Ông bắt đầu nghĩ tới nó từ khoảng năm 1833, khi nhận ra có thể tổng quát hóa cỗ máy trước đó của mình, chiếc Máy sai phân (Difference Engine) chỉ chuyên tính các bảng số[3]. Một máy chuyên tính bảng số giống chiếc nồi chỉ nấu được một món. Máy phân tích muốn là cả căn bếp.

Bản thiết kế có gần đủ các bộ phận mà máy tính hôm nay vẫn có[3]:
- Kho (store): bộ nhớ, dự kiến chứa 1.000 con số, mỗi số 40 chữ số thập phân, tương đương khoảng 16,6 kilobyte. Hãy nghĩ tới tủ nguyên liệu có 1.000 ngăn.
- Cối xay (mill): bộ phận tính toán, làm được bốn phép tính, so sánh, và tùy chọn căn bậc hai. Đây là nơi đầu bếp đứng.
- Thẻ đục lỗ: lệnh được đưa vào bằng những tấm thẻ, ý tưởng mượn từ máy dệt Jacquard, nơi các lỗ trên thẻ quyết định sợi nào được nâng lên. Giống một tờ phiếu gọi món đục lỗ: ô nào có lỗ thì đầu bếp làm món ấy.
- Rẽ nhánh có điều kiện và vòng lặp: máy có thể “nếu kết quả thế này thì nhảy sang chỗ kia” và lặp lại một đoạn nhiều lần.
- Đầu ra: máy in, máy vẽ đường cong, và một chiếc chuông.
Máy không bao giờ được hoàn thành. Theo các nguồn, nguyên nhân gồm mâu thuẫn giữa Babbage và kỹ sư trưởng, cùng việc thiếu kinh phí[3]. Con trai ông, Henry Prevost Babbage, dựng một phần cối xay và bộ in, làm việc ngắt quãng từ năm 1880 đến 1910. Năm 1910, phần ấy tính ra một danh sách các bội số của số pi, nhưng có lỗi. Nó không có kho nhớ và không lập trình được[3]. Nghĩa là bản thiết kế của Babbage chưa từng chạy thật.
Phần còn lại của câu chuyện đến từ một người khác. Năm 1842, Luigi Federico Menabrea công bố bằng tiếng Pháp một bản mô tả máy, dựa trên các buổi thuyết trình của Babbage ở Turin năm 1840. Năm 1843, Ada Lovelace dịch bài ấy sang tiếng Anh và thêm vào những ghi chú dài hơn chính bài gốc. Trong ghi chú có một phương pháp tính các số Bernoulli mà nhiều người gọi là chương trình máy tính hoàn chỉnh đầu tiên[3]. Đây là cách gọi người ta hay dùng; máy để chạy chương trình ấy khi đó vẫn chưa có.
Vậy Babbage đóng góp gì? Ba điều. Ông tách riêng bộ nhớ và bộ tính toán. Ông tách chương trình ra khỏi cỗ máy, để chương trình nằm trên thẻ. Và ông cho máy khả năng rẽ nhánh và lặp, nên cùng một cỗ máy làm được nhiều việc. Ông là cha đẻ theo nghĩa ý tưởng về một cỗ máy tổng quát, không phải theo nghĩa một chiếc máy đã chạy.
Turing: tính toán rốt cuộc là gì?
Gần một thế kỷ sau, câu hỏi đổi hướng. Thay vì hỏi làm máy thế nào, người ta hỏi: có những bài toán nào mà không máy nào giải được không? Tên của câu hỏi ấy là Entscheidungsproblem, nghĩa là bài toán quyết định. Nói đơn giản, nó hỏi liệu mọi câu hỏi toán học trả lời “có” hoặc “không” đều có thể giao cho một cách tính trả lời[7].

Alan Turing nộp bài báo trả lời cho câu hỏi này ngày 12 tháng 11 năm 1936, và nó được công bố năm 1937 trên Proceedings of the London Mathematical Society[6][7]. Để nói “tính toán” nghĩa là gì, ông mô tả một cỗ máy tưởng tượng rất đơn giản. Nó có một cuộn băng vô hạn chia thành các ô, một đầu đọc và ghi nhìn đúng một ô tại một thời điểm, và một bảng lệnh hữu hạn cho biết ở tình huống nào thì làm gì[7]. Hình dung một cuộn giấy tính tiền dài vô tận. Người thu ngân chỉ được nhìn một dòng, làm theo tờ quy tắc đặt cạnh, ghi một dấu, rồi dời sang dòng kế tiếp. Bất cứ phép tính nào có thể làm theo từng bước máy móc đều viết được thành một tờ quy tắc như vậy.
Từ đó ông có hai kết quả.
Thứ nhất, một máy vạn năng. Nếu đầu cuộn băng ghi mô tả của một máy M, thì máy vạn năng U sẽ tính ra đúng dãy kết quả mà M tính[7]. Nghĩa là một chiếc máy duy nhất, bảng lệnh cố định, bắt chước được mọi chiếc máy khác, chỉ cần đưa cho nó mô tả của máy đó. Điện thoại của bạn là ví dụ: cùng một phần cứng nhưng cài hàng nghìn ứng dụng, mỗi ứng dụng là “mô tả của một máy” khác.
Thứ hai, có những bài toán quyết định mà không thuật toán nào giải được cho mọi trường hợp[7]. Turing không phải người đầu tiên chứng minh điều này. Theo bài tổng quan, đó là chứng minh thứ hai, sau định lý của Alonzo Church[7]. Nhưng cách mô tả bằng cỗ máy của Turing dễ hình dung hơn, và nó trở thành cách nghĩ chuẩn về tính toán.
Có một điểm cần nói rõ: bài báo năm 1936 không chế tạo máy nào. Nó là một chứng minh. Công việc làm máy thật của Turing đến muộn hơn. Ngày 1 tháng 10 năm 1945, ông bắt đầu dự án ACE tại Phòng thí nghiệm Vật lý Quốc gia ở Anh. Cuối năm 1945, ông hoàn thành bản đề xuất Proposed electronic calculator. Bài Wikipedia về ACE gọi đó là “thiết kế khá hoàn chỉnh đầu tiên của một máy tính lưu chương trình”. Cũng theo bài ấy, ACE có lệnh gọi chương trình con, thứ mà bản thiết kế EDVAC không có. Chiếc Pilot ACE thu nhỏ chạy chương trình đầu tiên ngày 10 tháng 5 năm 1950[8].
Ngoài những điều trên, Turing còn nổi tiếng với phép thử Turing và công việc giải mã thời chiến, được kể trong bài Turing và Enigma. Với câu hỏi của bài này, ông là cha đẻ theo nghĩa nền tảng lý thuyết của tính toán: nói máy tính làm được gì, và có gì nó không bao giờ làm được.
Zuse: chiếc máy chạy bằng rơ-le ở Berlin
Trong khi Turing viết chứng minh, ở Berlin một kỹ sư xây dựng khác đang làm ra những cỗ máy thật. Konrad Zuse thiết kế chiếc Z1 trong những năm 1935 đến 1936 và dựng nó trong 1936 đến 1938. Z1 hoàn toàn bằng cơ khí, và chỉ chạy được trong thời gian ngắn. Z2 hoàn thành năm 1940, dùng rơ-le[5]. Rơ-le là công tắc điện cơ, giống công tắc đèn trong nhà bạn nhưng do dòng điện tự bật tắt.

Chiếc Z3 hoàn thành năm 1941 và được giới thiệu ngày 12 tháng 5 năm 1941 trước các nhà khoa học tại Viện Thí nghiệm Hàng không Đức (DVL)[5]. Các thông số kỹ thuật:
- Bộ nhớ gồm 64 từ, mỗi từ 22 bit.
- Tính số nhị phân dấu phẩy động, tức cách viết số giống ký hiệu khoa học như , nhưng dùng hệ nhị phân.
- Chương trình được đọc từ cuộn phim nhựa đục lỗ. Giá trị ban đầu nhập bằng bàn phím, kết quả hiện lên một hàng đèn.
- Số rơ-le khoảng 2.000 theo phần mô tả kỹ thuật, và 2.600 theo phần mở đầu của cùng bài Wikipedia, nên mình chỉ ghi “khoảng 2.000 đến 2.600”. Chúng hoạt động với tốc độ 5 đến 10 lần mỗi giây[5].
Nhịp 5 đến 10 lần mỗi giây là rất chậm so với hàng tỉ nhịp mỗi giây của một bộ xử lý ngày nay. Nhưng nó hoạt động, theo chương trình, với số nhị phân. Đó là lý do nhiều tài liệu gọi Z3 là máy lập trình được đầu tiên chạy thật.
Cũng phải nói rõ giới hạn. Z3 không có lệnh rẽ nhánh có điều kiện[5]. Cuối thập niên 1990, Raúl Rojas chứng minh về nguyên tắc Z3 vẫn có thể tính được mọi thứ một máy vạn năng tính được. Nhưng cách làm này đòi hỏi máy tính trước mọi kết quả có thể xảy ra rồi bỏ bớt những kết quả không cần[5]. Vì vậy kết luận “Z3 là máy vạn năng” đúng về mặt lý thuyết, và rất chậm về mặt thực tế.
Zuse có một cộng sự, Helmut Schreyer, người năm 1938 đã trình diễn một mạch dùng đèn chân không cho các phép logic. Ý tưởng làm máy điện tử khi ấy được coi là không khả thi. Về sau, theo bài Wikipedia, giới chức thời chiến từ chối cấp tiền thay rơ-le bằng công tắc điện tử, gọi dự án là “không quan trọng với chiến tranh”. Chiếc Z3 gốc bị phá hủy ngày 21 tháng 12 năm 1943 trong một đợt Đồng minh oanh tạc Berlin. Năm 1961, công ty của Zuse dựng một bản sao chạy được, nay đặt ở Bảo tàng Đức tại Munich[5].
Zuse là cha đẻ theo nghĩa chiếc máy lập trình được hoạt động đầu tiên, và chiếc máy ấy là máy cơ điện, không phải điện tử.
Eckert và Mauchly: ENIAC và bảng dây nối
Ở phía bên kia Đại Tây Dương, John Mauchly (Đại học Ursinus) và J. Presper Eckert (Đại học Pennsylvania) thiết kế chiếc ENIAC[2]. Hợp đồng xây dựng được ký ngày 5 tháng 6 năm 1943. Việc lắp ráp bắt đầu tháng 6 năm 1944 và hoàn thành tháng 5 năm 1945. Lần dùng thực tế đầu tiên là ngày 10 tháng 12 năm 1945. Tối 14 tháng 2 năm 1946, máy được công bố với công chúng[2].

Các con số của ENIAC:
- Khoảng 18.000 đèn chân không khi kết thúc hoạt động năm 1955.
- Nặng hơn 30 tấn Mỹ (khoảng 27 tấn).
- Làm khoảng 5.000 phép cộng hoặc trừ mỗi giây, nhanh hơn các máy cơ điện cỡ một nghìn lần. Phép nhân khoảng 357 lần mỗi giây, phép chia khoảng 35 lần mỗi giây[2].
Đèn chân không không có bộ phận chuyển động, nên ENIAC không phải chờ rơ-le đóng mở như Z3. Theo bài Wikipedia, ENIAC là máy đầu tiên có đủ ba đặc điểm: điện tử, lập trình được và vạn năng. Các máy khác có một vài đặc điểm trong số đó, nhưng chưa có đủ cả ba[2].
Nhưng ENIAC có một điểm yếu mà mọi người làm với nó đều biết: đổi chương trình rất mất công. Chương trình được đặt bằng bảng nối dây (plugboard) và ba bảng hàm di động, mỗi bảng có 1.200 công tắc mười vị trí. Biến một bài toán thành cách nối dây thường mất vài tuần. Gạt công tắc và cắm dây xong mới chạy được, mất thêm nhiều ngày[2]. Hãy hình dung một quán phở muốn đổi thực đơn phải đi lại toàn bộ dây điện trong bếp: không ai nấu cả, nhưng người ta mất cả tuần để bố trí lại.
Những người thực hiện việc nối dây ấy là sáu phụ nữ: Betty Holberton, Kay McNulty, Marlyn Wescoff, Ruth Lichterman, Betty Jean Jennings và Fran Bilas[2]. Họ là sáu lập trình viên của ENIAC. Công việc của họ là biến một bài toán thành một sơ đồ dây.
Sau này, Eckert và Mauchly còn đi vào một cuộc tranh chấp pháp lý. Ngày 19 tháng 10 năm 1973, một tòa án Mỹ tuyên vô hiệu bằng sáng chế ENIAC (số 3.120.606). Phán quyết cho rằng các nhà phát minh đã suy ra nội dung từ công trình của John Atanasoff, và công nhận Atanasoff là người phát minh máy tính điện tử số đầu tiên[2]. Vì thế danh hiệu “đầu tiên” của ENIAC luôn đi kèm câu hỏi: đầu tiên theo tiêu chí nào.
Hai người là cha đẻ theo nghĩa chiếc máy điện tử vạn năng đầu tiên.
Von Neumann: bản báo cáo và một cái tên
Vấn đề của ENIAC dẫn tới câu hỏi thứ tư: nếu chương trình và dữ liệu đều là những con số, sao không cất chúng cùng nhau trong bộ nhớ?

Hãy nghĩ tới sổ kho của quán phở. Trong ENIAC, công thức nằm ở một nơi (dây nối), nguyên liệu ở nơi khác (bộ nhớ số liệu). Muốn đổi công thức phải nối lại dây. Trong cách tổ chức mới, công thức được viết thẳng vào cuốn sổ kho, ngay cạnh số liệu nguyên liệu. Đầu bếp lấy sổ ra đọc công thức, rồi cũng lấy sổ ra ghi số lượng. Muốn đổi món chỉ cần viết lại vài dòng trong sổ. Cách này gọi là chương trình lưu trong bộ nhớ (stored program).
Đó là ý tưởng trung tâm của bản báo cáo 101 trang năm 1945. Von Neumann viết tay trên chuyến tàu đi Los Alamos, và Goldstine cho đánh máy, nhân bản[1]. Báo cáo có tên chính thức là First Draft of a Report on the EDVAC.
Chuyện ghi tên nằm ở đây. Bài Wikipedia ghi rằng von Neumann và Goldstine không liệt kê những người thiết kế khác với tư cách tác giả, nên công lao đi về một người. Cũng theo bài ấy, cái tên “kiến trúc von Neumann” gây tranh cãi vì ông không nêu tên John Mauchly và J. Presper Eckert, những người cùng thiết kế EDVAC. Một số thành viên của nhóm cho rằng ý tưởng lưu chương trình có từ những cuộc họp ở Moore School trước đó, và bản báo cáo chủ yếu dịch những ý tưởng ấy sang ngôn ngữ logic hình thức[1]. Các nguồn không thống nhất về việc chia công lao cho từng người.
Có một hệ quả pháp lý rõ ràng hơn. Một tòa án sau này kết luận rằng việc phát hành báo cáo là một sự công bố công khai, diễn ra hơn một năm trước khi nộp đơn xin bằng sáng chế EDVAC. Vì thế bằng sáng chế EDVAC không thể thi hành[1]. Cách tổ chức ấy vì thế không nằm sau một bằng sáng chế EDVAC có hiệu lực.
Ý tưởng ấy chạy thật lần đầu ở Manchester. Ngày 21 tháng 6 năm 1948, Frederic Williams, Tom Kilburn và Geoff Tootill cho chạy chương trình đầu tiên trên chiếc Manchester Baby, hay Small-Scale Experimental Machine[4]. Bộ nhớ của nó chỉ có 32 từ, mỗi từ 32 bit, tức 1.024 bit, lưu trên một ống Williams. Chương trình đầu tiên tìm ước số thực sự lớn nhất của . Kết quả là 131.072. Chương trình gồm 17 lệnh, chạy khoảng 52 phút, qua khoảng 3,5 triệu phép tính[4]. Chiếc Baby được xây chủ yếu để thử ống Williams như một loại bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên, nhưng nó cũng chứng minh thiết kế lưu chương trình hoạt động. Nguồn tham khảo gọi nó là máy tính điện tử lưu chương trình đầu tiên[4].
Von Neumann là cha đẻ theo nghĩa cách tổ chức máy tính hiện đại, nhưng ông không phải người duy nhất nghĩ ra nó, và không phải người đã chạy nó đầu tiên.
Vậy ai là cha đẻ của máy tính?
Bảng dưới đây gom năm cái tên, và mỗi cái tên trả lời một câu hỏi khác nhau.
| Nếu “máy tính” nghĩa là… | Người thường được nhắc | Mốc |
|---|---|---|
| Ý tưởng một cỗ máy tổng quát, lập trình được | Babbage (và Lovelace cho phần chương trình) | thiết kế 1837 |
| Nền tảng lý thuyết của tính toán | Turing | bài báo 1936–1937 |
| Chiếc máy lập trình được chạy thật đầu tiên | Zuse (Z3) | 1941 |
| Chiếc máy điện tử vạn năng đầu tiên | Eckert và Mauchly (ENIAC) | 1945–1946 |
| Cách tổ chức chương trình lưu trong bộ nhớ | von Neumann, cùng các đồng nghiệp ở Moore School | báo cáo 1945 |
| Chương trình lưu trong bộ nhớ chạy thật đầu tiên | Williams, Kilburn và Tootill (Manchester Baby) | 1948 |
Nhìn bảng này, câu hỏi “ai là cha đẻ” giống câu hỏi “ai là cha đẻ của tô phở”. Người nghĩ ra nước dùng, người dựng quán, người viết công thức thành sổ, và người nấu tô đầu tiên bán được cho khách có thể là năm người khác nhau, và mỗi người đều có lý khi nhận danh hiệu theo nghĩa của mình.
Một điểm giúp trả lời gọn hơn: nếu hỏi “máy tính hiện đại”, tức máy lưu chương trình trong bộ nhớ như điện thoại bạn đang cầm, thì câu trả lời rộng nhất là một tập thể. Bản báo cáo 1945 mang tên von Neumann. Eckert và Mauchly là hai người thiết kế EDVAC mà báo cáo không nêu tên. Bản đề xuất ACE của Turing ra đời cuối năm 1945. Còn chiếc máy chạy thật đầu tiên ở Manchester là của Williams, Kilburn và Tootill.
Ý tưởng lưu chương trình nằm ở đâu hôm nay?
Mọi lúc bạn cài hoặc cập nhật một ứng dụng, bạn đang làm đúng điều bản báo cáo năm 1945 cho phép: ghi những con số mới vào bộ nhớ, và máy coi chúng là chương trình. Không ai nối lại dây. Chiếc điện thoại thay đổi hành vi chỉ vì dữ liệu trong bộ nhớ đổi.
Nhờ đó mới có hệ điều hành, chương trình chạy các chương trình khác, và trình biên dịch, chương trình biến mã người đọc được thành những con số máy chạy được. Cả hai đều chỉ là dữ liệu đối với bộ nhớ.
Cùng ý tưởng ấy cũng có mặt trái. Vì chương trình và dữ liệu cùng ở trong bộ nhớ, một chuỗi dữ liệu bị cố tình đặt sai chỗ có thể bị máy hiểu là lệnh. Một nhóm lỗ hổng bảo mật, như “tràn bộ đệm”, khai thác đúng điều này. Còn một hạn chế khác nằm ở tốc độ: bộ xử lý và bộ nhớ nối với nhau bằng một con đường chung, nên bộ xử lý nhanh đến mấy cũng phải chờ dữ liệu. Bạn có thể đọc thêm về cách CPU và GPU xử lý chuyện này, và vì sao SSD khác ổ cứng ở chỗ lưu và lấy dữ liệu.
Bốn điều dễ hiểu sai về “cha đẻ máy tính”
ENIAC có phải máy tính đầu tiên không? Tùy định nghĩa. Z3 chạy trước, nhưng là máy cơ điện. ENIAC là máy đầu tiên có đủ ba đặc điểm điện tử, lập trình được và vạn năng, nhưng chưa lưu chương trình trong bộ nhớ, và tòa án năm 1973 đã nêu tên Atanasoff cho danh hiệu máy tính điện tử số đầu tiên[2]. Cách trả lời trung thực là kể rõ “đầu tiên” theo tiêu chí nào.
Turing có phát minh ra máy tính điện tử không? Không. Bài báo năm 1936 là một chứng minh, không chế tạo máy nào. Đóng góp của ông là nền tảng lý thuyết, cộng với bản thiết kế ACE năm 1945. Chiếc Pilot ACE chạy năm 1950, sau Manchester Baby hai năm[4][8].
Babbage có làm ra máy tính không? Không. Máy phân tích chưa bao giờ hoàn thành. Phần cối xay do con trai ông dựng năm 1910 không có kho nhớ và không lập trình được[3].
Von Neumann có nghĩ ra một mình không? Nguồn tham khảo cho thấy không. Một số thành viên của nhóm Moore School cho rằng ý tưởng có từ trước, và báo cáo chủ yếu diễn đạt nó bằng logic hình thức[1].
Tự tay chạy một máy lưu chương trình
Đoạn Python dưới đây dựng một máy đồ chơi gồm 16 ô nhớ, mỗi ô chứa một số nguyên. Lệnh cũng là số: mã lệnh nhân 100 cộng địa chỉ, ví dụ 112 nghĩa là “nạp (LOAD) ô số 12”. Máy chỉ có sáu lệnh. Chương trình cộng 10 + 9 + 8 + … + 1, lưu ở ô 0 đến 7, và dữ liệu ở ô 12 đến 14, nghĩa là cùng một dãy ô nhớ. Sau khi chạy, đoạn code ghi một con số khác vào ô 1, đổi lệnh cộng thành lệnh trừ, rồi chạy lại để thấy kết quả đổi theo. Đây là phép thử nhỏ cho điều ENIAC mất nhiều ngày mới làm được. Nó vẽ ra Hình 6. Không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed. Cần matplotlib.
import matplotlib.pyplot as pltfrom matplotlib.patches import Rectangle
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#a4a9b2", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Máy đồ chơi: 16 ô nhớ, mỗi ô chứa một số nguyên. Lệnh cũng là một số: mã lệnh * 100 + địa chỉ.TEN_LENH = {0: "HALT", 1: "LOAD", 2: "ADD", 3: "SUB", 4: "STORE", 5: "JNZ"}
def chay(bo_nho): """Chạy cho tới khi gặp HALT. Trả về bộ nhớ cuối, số bước, và tổng sau mỗi vòng lặp.""" mem, acc, pc, buoc, tong = list(bo_nho), 0, 0, 0, [] while True: ma, dia_chi = divmod(mem[pc], 100) # tách số thành (mã lệnh, địa chỉ) pc, buoc = pc + 1, buoc + 1 if ma == 0: return mem, buoc, tong elif ma == 1: acc = mem[dia_chi] elif ma == 2: acc += mem[dia_chi] elif ma == 3: acc -= mem[dia_chi] elif ma == 4: mem[dia_chi] = acc if dia_chi == 12: tong.append(acc) elif ma == 5 and acc != 0: pc = dia_chi
# Chương trình cộng 10 + 9 + ... + 1. Ô 0-7 là lệnh, ô 12-14 là dữ liệu: cùng một dãy ô nhớ.CHUONG_TRINH = [112, 213, 412, 113, 314, 413, 500, 0, # 0 LOAD 12, 1 ADD 13, 2 STORE 12, 3 LOAD 13, ... 0, 0, 0, 0, 0, 10, 1, 0] # ô 12: tổng, ô 13: bộ đếm, ô 14: số 1
mem1, buoc1, tong1 = chay(CHUONG_TRINH)print("chương trình gốc: tổng =", mem1[12], "sau", buoc1, "bước")
# Đổi chương trình = ghi một số vào ô 1: ADD 13 (213) thành SUB 13 (313).da_sua = list(CHUONG_TRINH)da_sua[1] = 313mem2, buoc2, tong2 = chay(da_sua)print("sau khi ghi 313 vào ô 1: tổng =", mem2[12], "sau", buoc2, "bước")print("tổng sau mỗi vòng, bản gốc:", tong1)print("tổng sau mỗi vòng, bản đã sửa:", tong2)
# Vẽfig = plt.figure(figsize=(14, 8.4))o = fig.add_gridspec(2, 1, height_ratios=[1.15, 1], hspace=0.42)
def ve_bo_nho(ax, mem, y, nhan): ax.text(-0.2, y + 0.5, nhan, ha="right", va="center", color="#a4a9b2") for i, v in enumerate(mem): la_lenh, la_du_lieu = i < 8, 12 <= i <= 14 mau_vien = "#e8b05a" if la_lenh else "#8fa9c9" if la_du_lieu else "#2a2e35" mau_nen = "#3a3220" if la_lenh else "#1f2c3a" if la_du_lieu else "#16181c" ax.add_patch(Rectangle((i, y), 0.94, 1.0, fc=mau_nen, ec=mau_vien, lw=1.4)) ax.text(i + 0.47, y + 0.64, str(v), ha="center", va="center", fontsize=12, color="#d4d7dc") if la_lenh: ten = TEN_LENH[v // 100] ax.text(i + 0.47, y + 0.2, ten if v == 0 else f"{ten} {v % 100}", ha="center", va="center", fontsize=7.5, color="#e8b05a")
ax = fig.add_subplot(o[0])ve_bo_nho(ax, CHUONG_TRINH, 1.3, "trước khi chạy")ve_bo_nho(ax, mem1, 0, "sau khi chạy")for i in range(16): ax.text(i + 0.47, 2.35, str(i), ha="center", color="#878d97", fontsize=10)ax.text(-0.2, 2.35, "địa chỉ", ha="right", color="#878d97", fontsize=10)ax.text(3.95, 2.75, "ô 0-7: lệnh (vàng)", ha="center", color="#e8b05a")ax.text(13.5, 2.75, "ô 12-14: dữ liệu (xanh)", ha="center", color="#8fa9c9")ax.set_xlim(-2.6, 16.2)ax.set_ylim(-0.2, 3.1)ax.axis("off")ax.set_title("Lệnh và dữ liệu nằm chung một dãy ô nhớ, đều chỉ là những con số", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax = fig.add_subplot(o[1])vong = list(range(1, len(tong1) + 1))ax.plot(vong, tong1, color="#e8b05a", lw=2.4, marker="o", label="chương trình gốc (ô 1 = 213, ADD)")ax.plot(vong, tong2, color="#8fa9c9", lw=2.4, marker="o", label="sau khi ghi 313 vào ô 1 (SUB)")ax.axhline(0, color="#2a2e35", lw=1)ax.set_xlabel("vòng lặp")ax.set_ylabel("giá trị ở ô 12")ax.set_xticks(vong)ax.legend(frameon=False, loc="center right")ax.set_title("Cùng một máy, đổi một con số trong bộ nhớ là đổi cả chương trình", color="#d4d7dc", fontsize=13)for a_ in fig.axes[1:]: for sp in ("top", "right"): a_.spines[sp].set_visible(False)fig.savefig("may-tinh-luu-chuong-trinh.png", dpi=150, bbox_inches="tight")Kết quả in ra:
chương trình gốc: tổng = 55 sau 71 bướcsau khi ghi 313 vào ô 1: tổng = -55 sau 71 bướctổng sau mỗi vòng, bản gốc: [10, 19, 27, 34, 40, 45, 49, 52, 54, 55]tổng sau mỗi vòng, bản đã sửa: [-10, -19, -27, -34, -40, -45, -49, -52, -54, -55]
Dòng đầu tiên của kết quả cho thấy chương trình cộng đúng: 10 + 9 + … + 1 = 55, sau 71 bước máy. Dòng thứ hai là điểm chính. Chỉ cần ghi một con số vào ô 1, chương trình ngay lập tức làm việc khác: tổng đổi thành −55 mà không chạm tới bất kỳ phần cứng nào. Với ENIAC trước năm 1948, việc tương tự phải đi lại dây và gạt lại công tắc. Đây là máy đồ chơi do mình viết để minh họa ý tưởng, không phải mô phỏng đúng một máy lịch sử nào. Bạn có thể đổi dãy CHUONG_TRINH để thử chương trình khác, ví dụ đổi số 10 ở ô 13 thành 100 và xem tổng có phải 5.050 không.
Quay lại bản báo cáo
Bản báo cáo của von Neumann viết ra một cách làm máy mà ENIAC lúc ấy chưa có. Câu chuyện còn một chi tiết chưa kể. Tháng 3 năm 1948, chính ENIAC được gắn thêm một bộ chuyển đổi, và tháng 4 năm 1948 nó được trình diễn chạy như một máy lưu chương trình. Tốc độ giảm sáu lần, nhưng thời gian đổi chương trình từ nhiều ngày xuống còn vài giờ[2].
Cỗ máy từng phải nối lại dây cho mỗi bài toán, cuối cùng cũng chạy theo ý tưởng của một bản thảo viết tay trên chuyến tàu đi Los Alamos. Ý tưởng ấy mang tên một người, nhưng nó đến từ nhiều bàn làm việc. Và câu “ai là cha đẻ của máy tính” có lẽ nên được trả lời bằng một danh sách, mỗi dòng ghi rõ người ấy đã làm gì.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]First Draft of a Report on the EDVAC. Wikipedia.
- [2]ENIAC. Wikipedia.
- [3]Analytical Engine. Wikipedia.
- [4]Manchester Baby. Wikipedia.
- [5]Z3 (computer). Wikipedia.
- [6]A. M. Turing. On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem. Proceedings of the London Mathematical Society, series 2, 42, 230–265, 1937.
- [7]On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem (bài tổng quan, ngày nộp 12 tháng 11 năm 1936). Wikipedia.
- [8]Automatic Computing Engine. Wikipedia.


