Mật mã Turing: Enigma và bản án vì đồng tính
Turing giải mã Enigma bằng cách nào, vì sao Bombe không phải chiến công của riêng ông, và điều gì dẫn tới bản án vì quan hệ đồng giới năm 1952?

Mục lục
Người báo mất trộm trở thành bị cáo
Ngày 31 tháng 3 năm 1952, tại Knutsford, Anh, một nhà toán học ra tòa vì quan hệ tình dục đồng giới. Vụ việc bắt đầu khi nhà riêng của ông ở Wilmslow bị trộm. Ông báo cảnh sát, rồi trong quá trình điều tra thừa nhận quan hệ với một người đàn ông tên Arnold Murray. Người đi trình báo trở thành bị cáo. Đó là Alan Turing, người từng góp phần giải mã điện văn quân sự Đức trong Thế chiến II[7].
Turing giải mã Enigma không phải bằng cách đoán hết mọi mật khẩu, mà bằng cách dùng những đoạn tin dự đoán được để loại các thiết lập tự mâu thuẫn. Ông thiết kế nguyên lý của máy Bombe, được Gordon Welchman cải tiến và cả một hệ thống con người vận hành. Nhưng công việc ấy không bảo vệ ông trước luật hình sự hóa quan hệ đồng giới. Bài viết này đi từ chiếc máy đổi chữ đến bản án năm 1952, rồi tới lời xin lỗi và ân xá nhiều thập kỷ sau[2][8].
Tên gọi “mật mã Turing” ở đây chỉ câu chuyện Turing phá mã. Enigma là hệ thống ông cùng đồng nghiệp tấn công, không phải mật mã do ông phát minh. Muốn hiểu phần việc của ông, ta cần nhìn vào một chiếc bàn phím.
Vì sao gõ hai chữ A lại sáng hai chữ khác nhau?
Bạn và một người bạn có thể giấu lời nhắn bằng cách thống nhất A đổi thành D, B đổi thành E. Ai biết bảng đổi chữ đều đọc được. Nhưng người ngoài thu thập đủ thư sẽ nhận ra những chữ hay xuất hiện, rồi lần ra quy luật.
Enigma làm việc khó hơn. Nó có bàn phím, bảng đèn và các bánh mã hóa gọi là rotor, giống những đĩa xoay đưa dòng điện đi theo các đường khác nhau. Bạn nhấn một phím, cơ cấu rotor bước đi trước khi đèn sáng. Vì đường dây bên trong đã đổi vị trí, cùng chữ A ở hai lần nhấn liên tiếp có thể biến thành hai chữ khác nhau[3].
Hãy hình dung quầy gửi xe đổi bảng số ô sau mỗi lượt khách. Biết khách trước được chỉ vào ô nào không đủ để đoán khách sau. Enigma vẫn hoàn toàn có quy tắc; người ngoài chỉ không biết máy đang ở trạng thái nào.
Máy quân sự còn có bảng cắm dây (plugboard) để đổi chỗ từng cặp chữ, như đổi nhãn hai móc chìa khóa trước khi giao cho người giữ xe. Người gửi và người nhận phải thống nhất những thiết lập cần thiết: dùng rotor nào, đặt theo thứ tự nào, vòng chữ ở đâu, nối cặp chữ nào, và vị trí bắt đầu của điện văn[3].
Cùng sơ đồ dây, cùng thiết lập và cùng vị trí bắt đầu, máy bên nhận biến bản mã trở lại thành bản rõ. Bản rõ là câu trước khi giấu, như “hẹn ở quán cà phê”; bản mã là chuỗi chữ sau khi giấu. Vấn đề của người giải mã là tìm ra các thiết lập mà không được xem tờ hướng dẫn của bên gửi.
Đó cũng là lý do có một chiếc Enigma thu được chưa đồng nghĩa đọc được mọi điện văn. Giống như biết mẫu khóa không có nghĩa biết chiếc chìa nào mở cửa hôm nay.
Vì sao người Anh sợ những bản tin ấy?
Nước Anh là một hòn đảo. Trong chiến tranh, nước này cần hơn một triệu tấn hàng nhập khẩu mỗi tuần để trụ được và tiếp tục chiến đấu: lương thực, nhiên liệu, vũ khí. Phần lớn số hàng ấy đi bằng đoàn tàu buôn qua Đại Tây Dương, giống một thành phố sống nhờ một con đường duy nhất chở rau từ chợ đầu mối về[10].
Trên con đường ấy có tàu ngầm Đức, gọi là U-boat. Lệnh điều chúng tới vị trí của đoàn tàu được gửi bằng điện văn mã hóa qua Enigma. Suốt trận chiến Đại Tây Dương, khoảng 3.500 tàu buôn của phe Đồng minh bị đánh chìm; con số ấy là của cả cuộc chiến trên biển, không phải mọi tổn thất đều do riêng việc không đọc được Enigma[10]. Sau chiến tranh, Churchill viết rằng điều duy nhất thực sự khiến ông sợ trong chiến tranh là hiểm họa U-boat[10].
Người Anh nghe được tín hiệu vô tuyến. Thứ họ không có là nghĩa của những chuỗi chữ ấy.
Trước Bletchley Park đã có những người ở Ba Lan
Câu chuyện không bắt đầu bằng Turing ngồi một mình trước một bí mật chưa ai chạm tới. Năm 1932, Marian Rejewski tại Cục Mật mã Ba Lan tìm được bước đột phá đối với Enigma quân sự. Ông dùng toán học về cách đổi chỗ các phần tử, cùng tài liệu tình báo do phía Pháp cung cấp. Jerzy Różycki và Henryk Zygalski tiếp tục phát triển những phương pháp giải mã trong nhóm Ba Lan[5].
Việc đổi chỗ ấy có tên là hoán vị (permutation), như xếp lại chỗ ngồi của một bàn tiệc mà không thêm hay bớt khách. Thay vì hỏi từng chữ bí mật là gì, ta nghiên cứu các lần đổi chỗ nối nhau để lại cấu trúc nào. Cách nhìn này gần với câu chuyện Galois và toán học của sự đối xứng, dù bài toán và phương pháp cụ thể khác nhau.
Tháng 7 năm 1939, trước khi chiến tranh bùng nổ, phía Ba Lan chia sẻ phương pháp và hiểu biết về Enigma với Anh và Pháp. Thiết bị bomba của Ba Lan là một phần trong lịch sử ấy. Khi quy trình liên lạc và cấu hình Enigma thay đổi, người Anh cần một phương pháp mới, không thể chỉ dùng nguyên thiết bị cũ[5][2].
Turing bắt đầu làm việc toàn thời gian ở Bletchley Park khi chiến tranh nổ ra năm 1939. Nền móng toán học của ông đã có từ trước: công trình về khả năng tính toán được hoàn thành năm 1936, trước công việc giải mã thời chiến[1]. Vì vậy, không nên kể rằng chiếc máy tính đầu tiên xuất hiện chỉ vì ông cần phá Enigma. Đó là những nhánh công việc có liên hệ, nhưng không phải cùng một phát minh. Phần nền móng ấy, cùng những người làm ra chiếc máy chạy thật, được kể trong bài Ai là cha đẻ của máy tính?.
Một chiếc máy không bao giờ để A trở thành A
Enigma có một đặc điểm hữu ích cho người vận hành nhưng cũng để lộ một giới hạn. Dòng điện đi qua rotor, tới bộ phản xạ, rồi trở lại theo đường khác. Nhờ cấu trúc ấy, cùng thiết lập có thể dùng cho cả mã hóa lẫn giải mã. Nhưng một chữ không bao giờ được mã hóa thành chính nó[3].
Bạn chưa biết A biến thành chữ nào. Tuy nhiên, bạn biết chắc nó không thành A. Đây là thông tin ít ỏi nhưng dùng được ngay.
Giả sử bạn nghi một bản tin chứa từ tiếng Đức WETTER, nghĩa là thời tiết. Hãy viết từ ấy lên một mảnh giấy, rồi trượt dưới chuỗi bản mã. Nếu chữ E của từ đoán nằm đúng dưới chữ E của bản mã, bạn bỏ vị trí ấy. Không cần thử rotor hay bảng cắm dây, vì cách đặt này đã vi phạm quy tắc của máy[2][6].
Đoạn bản rõ dự đoán được ấy gọi là crib, giống việc đoán một thông báo ở chung cư có cụm “kính gửi cư dân” dù phần còn lại bị che. Các bản tin theo khuôn mẫu và thói quen liên lạc có thể giúp người giải mã tìm crib. Nhưng một dự đoán vẫn có thể sai: sai chữ, sai vị trí, hoặc cả hai.
Tính không tự mã là bước sàng ban đầu. Phần việc chính của Bombe đi sâu hơn: kiểm tra xem các quan hệ giữa nhiều chữ có cùng tồn tại được không.
Bombe không hỏi “đáp án là gì”, mà hỏi “có mâu thuẫn không?”
Giả sử bạn đang xếp chỗ cho một bữa cưới. Một giả định ban đầu dẫn tới việc cô Lan phải ngồi bàn số ba. Đi tiếp qua các điều kiện khác, bạn lại suy ra cô Lan phải ngồi bàn số năm trong cùng một sơ đồ. Bạn không cần xếp xong cả hội trường mới biết giả định ấy có vấn đề.
Bombe dùng một nguyên lý loại trừ tương tự. Một crib ghép với bản mã tạo ra các quan hệ giữa chữ trước và sau khi đi qua máy. Với một vị trí rotor giả định, người giải mã có thể lần theo các quan hệ ấy. Nếu chúng buộc cùng một đầu dây phải nối theo hai cách không thể đồng thời đúng, giả định bị loại[6].
Turing nhận ra quá trình suy luận có thể cơ giới hóa. Các cụm trống quay của Bombe mô phỏng những bộ rotor; mạch điện nối chúng theo quan hệ lấy từ crib. Máy đi qua nhiều trạng thái và loại những trường hợp dẫn tới mâu thuẫn. Gordon Welchman bổ sung bảng nối chéo, thường gọi là diagonal board, khai thác thêm tính đổi chỗ theo cặp của bảng cắm dây. Cải tiến ấy giảm số lần dừng không hữu ích[2].
Đây là tìm kiếm có ràng buộc (constraint-based search): thu hẹp lựa chọn bằng những điều bắt buộc phải đúng, như xếp bàn cưới theo điều kiện của khách. So sánh giúp ta hiểu ý tưởng; Bombe không phải phần mềm xếp bàn hay một hệ AI hiện đại.
Và máy dừng chưa có nghĩa máy đã đọc ra điện văn. Các ứng viên còn lại phải được kiểm tra thêm, hoàn thiện thiết lập rồi thử giải mã. Có những lần dừng chỉ là ứng viên sai chưa bị mạch điện loại bỏ[6].
Chiếc Bombe đầu tiên, mang tên Victory, bắt đầu làm việc tại Bletchley Park vào tháng 3 năm 1940. Bảo tàng Máy tính Quốc gia Anh ghi nhận hệ thống thời chiến có khoảng 211 máy Bombe, với nhiều người vận hành thuộc lực lượng nữ hải quân WRNS và không quân RAF. Việc chế tạo do British Tabulating Machine Company đảm nhiệm[2]. Đằng sau một cái tên trên sách là các nhóm thu tín hiệu, tìm crib, thiết kế máy, vận hành, kiểm tra và phân tích nội dung.
Thành công ấy không đứng yên. Ngày 1 tháng 2 năm 1942, hải quân Đức đưa một phiên bản Enigma bốn rotor vào liên lạc với U-boat, và Bletchley Park mất khả năng đọc các điện văn này hơn mười tháng. Ngày 30 tháng 10 năm 1942, thủy thủ tàu khu trục Anh HMS Petard thu được một cuốn sổ mã bản tin thời tiết từ tàu ngầm U-559. Những đoạn tin đoán trước được quay trở lại, và từ tháng 12 năm 1942 các điện văn ấy lại được đọc[11]. Một chiếc khóa đổi thêm một chốt là cả nhóm thợ phải bắt đầu dò lại.
Biết vài chữ giúp ít đi bao nhiêu việc?
Ta có thể tự làm một thí nghiệm nhỏ mà không cần dựng lại Bombe. Giữ cố định rotor I–II–III từ trái sang phải, vòng chữ AAA, bộ phản xạ B và không dùng bảng cắm dây. Chỉ để vị trí bắt đầu của ba rotor thay đổi. Theo cấu hình này, có vị trí để thử[3][4].
Mình tạo câu WETTERBERICHT, nghĩa là bản tin thời tiết, rồi mã hóa từ vị trí KAY. Đây là điện văn minh họa tự tạo, không phải tài liệu chiến tranh. Bản mã nhận được là SRJOHISCUSSFK. Sau đó mình thử đủ các vị trí đầu, đếm xem bao nhiêu vị trí khớp với số chữ bản rõ được cho biết.
| Số chữ đầu đã biết | Vị trí đầu còn phù hợp |
|---|---|
| 0 | 17.576 |
| 1 | 701 |
| 2 | 33 |
| 3 | 3 |
| 5 | 1 |
| 8 | 1 |
| 12 | 1 |

Trong ví dụ này, biết năm chữ đầu thu hẹp tập ứng viên xuống một vị trí. Nhưng không được suy ra “năm chữ là đủ phá mọi Enigma”. Ta đã cho biết trước gần như mọi thứ, kể cả việc không có bảng cắm dây. Chọn điện văn hay vị trí đầu khác có thể cho số ứng viên khác.
Đoạn thử này cũng không mô phỏng thuật toán Bombe. Nó thử trực tiếp các vị trí trên một Enigma có cấu hình bị giới hạn. Hình chỉ cho thấy vì sao một mẩu thông tin về bản rõ có thể loại nhiều giả thuyết; ngoài thực tế, Bombe phải xử lý cả những điều chưa biết mà thí nghiệm này đã bỏ qua.
Vì sao không thử hết mọi cách nối dây?
Xét bảng chữ cái 26 chữ và đúng mười dây cắm. Mỗi dây đổi chỗ một cặp chữ. Số cách nối là[6]:
Đây là phép tính tổ hợp cho một lựa chọn cấu hình cụ thể, không phải tổng số khóa của mọi phiên bản Enigma. Sáu chữ không được nối vẫn giữ nguyên tại bảng cắm, dù sau đó chúng tiếp tục đi qua rotor.
Ta chia cho vì dây A–B giống dây B–A. Chia cho vì đổi thứ tự liệt kê mười sợi dây không tạo ra cách nối mới. Giống xếp mười đôi dép: đổi dép trái và phải trong cách ghi, hay đổi thứ tự ghi các đôi, không tạo thêm mười đôi khác.
Thử riêng từng bảng cắm đã là một công việc lớn. Điểm quan trọng của cách Turing làm là dùng quan hệ giữa các chữ để suy luận về dây nối mà không cần liệt kê từng bảng cắm độc lập[6]. Tốc độ đến từ việc bỏ đi những việc không cần làm, chứ không chỉ từ quay bánh xe nhanh hơn.
Nguyên tắc ấy vẫn hữu ích trong tính toán hôm nay. Khi phần mềm tìm một lịch làm việc không trùng ca, một điều kiện xung đột có thể loại cả nhánh lựa chọn. Còn mật mã bảo vệ kết nối hiện đại dùng những cấu trúc khác Enigma; bài RSA và chữ ký số giải thích một ví dụ. Không nên đồng nhất lịch sử phá Enigma với cách mọi hệ mã hóa ngày nay bị tấn công.
Bản án năm 1952 đã lấy đi điều gì?
Trở lại vụ trộm ở Wilmslow. Turing khai về quan hệ với Arnold Murray, khi ấy 19 tuổi. Cả hai bị truy tố theo luật hình sự hóa những hành vi tình dục đồng giới giữa nam giới. Ngày 31 tháng 3 năm 1952, Turing nhận tội theo cáo buộc của luật lúc đó[7]. Đây không phải một hành vi xâm hại được phát hiện nhờ vụ trộm, mà là quan hệ đồng thuận bị luật đương thời coi là tội.
Turing đối diện lựa chọn giữa việc bị giam và chịu một năm quản chế có điều kiện điều trị hormone. Ông chấp nhận phương án thứ hai. Việc điều trị dùng estrogen để ức chế chức năng tình dục, thường được nhắc tới bằng tên “thiến hóa học”. Đó là tác động bằng thuốc, không phải phẫu thuật[1][7].
Bản án còn khiến ông bị rút quyền tiếp cận công việc mật. Thông báo ân xá của Chính phủ Anh xác nhận ông không thể tiếp tục làm việc cho GCHQ, cơ quan tình báo tín hiệu kế thừa công việc thời chiến[8].
Tuy nhiên, nói rằng từ đó ông bị cấm làm mọi nghiên cứu cũng không đúng. Turing vẫn làm việc tại Đại học Manchester. Năm 1952, ông công bố nghiên cứu về cách các quá trình hóa học có thể tạo nên hình dạng và hoa văn sinh học, đồng thời tiếp tục những hướng toán học khác[1]. Những công trình ấy cho thấy đời sống nghiên cứu tiếp diễn; chúng không làm nhẹ tác động của bản án lên cơ thể và quyền tự do của ông.
Công việc giải mã thời chiến vẫn bị ràng buộc bởi bí mật nhà nước. Trong lúc bị xét xử, Turing không thể công khai đầy đủ phần việc ở Bletchley Park[1]. Nhưng vấn đề không phải ông chưa kể được đủ công lao để xứng đáng được đối xử khác. Những người không có công trình khoa học hay đóng góp quân sự cũng không đáng bị trừng phạt vì quan hệ đồng thuận.
Điều gì đã biết, điều gì không nên kể như sự thật?
Turing không một mình phá Enigma. Nhóm Ba Lan đã mở đường, Welchman cải tiến thiết kế, kỹ sư và người vận hành biến phương pháp thành một hệ thống làm việc. Ngay cả hệ thống ấy cũng không đọc được mọi điện văn: bảo tàng ghi rõ có khóa tìm được sau vài giờ, có khóa không bao giờ tìm được[2]. Không có một khoảnh khắc bật máy rồi toàn bộ bí mật chiến tranh đều mở ra.
Không có phép đo chắc chắn cho “Turing rút ngắn chiến tranh đúng bao nhiêu năm”. Công việc giải mã cung cấp thông tin quân sự có giá trị. Nhưng muốn gắn cho riêng ông một con số năm hay số người được cứu, ta phải biết một lịch sử khác sẽ diễn ra thế nào nếu không có công việc đó. Một ước tính lịch sử không nên biến thành số liệu đã đo.
Turing qua đời ngày 7 tháng 6 năm 1954, ở tuổi 41, do ngộ độc cyanide. Cuộc điều tra khi ấy kết luận ông đã tự kết thúc cuộc sống. Gia đình và một số tác giả về sau đặt câu hỏi về hoàn cảnh ấy[1][7]. Có thể nêu kết luận chính thức mà không khẳng định ta biết chắc toàn bộ diễn biến hay suy nghĩ cuối cùng của ông.
Câu chuyện quả táo tẩm độc thường được kể như một chi tiết đã được xác minh. Nhưng quả táo tìm thấy gần ông không được xét nghiệm[7]. Không nên lấy nó làm bằng chứng chắc chắn, cũng không nên dùng những khoảng trống trong hồ sơ để dựng thêm một kết thúc giật gân.
Nếu muốn đọc tiếp một nhánh khác trong công việc của ông, bài phép thử Turing kể câu hỏi về máy móc và tư duy. Đó là một câu chuyện khác, không phải sản phẩm phụ của Bombe.
Tự tay đếm những giả thuyết bị loại
Đoạn Python dưới đây dùng sơ đồ dây rotor và bộ phản xạ B do Crypto Museum công bố[4]. Nó có cơ chế bước kép của rotor giữa[3], nhưng cố định vòng chữ AAA, thứ tự I–II–III và không có bảng cắm dây. Hai kiểm tra đầu dùng các ví dụ mã hóa ngắn để bắt lỗi triển khai; kiểm tra tiếp xác nhận giải ngược được bản tin và không chữ nào tự mã thành chính nó.
Cần matplotlib. Chạy từ thư mục bạn muốn chứa thư mục images/; chương trình không dùng ngẫu nhiên nên không cần seed. Nó tạo đúng Hình 1.
from itertools import productfrom pathlib import Pathimport matplotlib.pyplot as plt
ABC = "ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ"# Dây rotor I, II, III từ trái sang phải; vòng chữ AAA, không bảng cắm.W = ["EKMFLGDQVZNTOWYHXUSPAIBRCJ", "AJDKSIRUXBLHWTMCQGZNPYFVOE", "BDFHJLCPRTXVZNYEIWGAKMUSQO"]R = [[ABC.index(c) for c in w] for w in W]INV = [[r.index(i) for i in range(26)] for r in R]REF = [ABC.index(c) for c in "YRUHQSLDPXNGOKMIEBFZCWVJAT"]
def enigma(text, start): p = list(start) out = [] for c in text: # Bước kép: kiểm tra khấc E (rotor II), V (rotor III) trước khi quay. middle, right = p[1] == 4, p[2] == 21 p[0] = (p[0] + middle) % 26 p[1] = (p[1] + (middle or right)) % 26 p[2] = (p[2] + 1) % 26 x = ABC.index(c) for j in (2, 1, 0): x = (R[j][(x + p[j]) % 26] - p[j]) % 26 x = REF[x] for j in (0, 1, 2): x = (INV[j][(x + p[j]) % 26] - p[j]) % 26 out.append(ABC[x]) return "".join(out)
assert enigma("AAAAA", (0, 0, 0)) == "BDZGO"assert enigma("HELLOWORLD", (0, 0, 0)) == "ILBDAAMTAZ"plain = "WETTERBERICHT" # Bản rõ minh họa tự tạo, không phải điện văn lịch sử.secret = tuple(ABC.index(c) for c in "KAY")cipher = enigma(plain, secret)assert enigma(cipher, secret) == plainassert all(a != b for a, b in zip(plain, cipher))lengths = [0, 1, 2, 3, 5, 8, 12]counts = [0] * len(lengths)for start in product(range(26), repeat=3): guess = enigma(plain[:max(lengths)], start) for i, n in enumerate(lengths): counts[i] += guess[:n] == cipher[:n]print("Bản rõ:", plain, "| Bản mã:", cipher)print("Số chữ biết trước:", lengths)print("Vị trí đầu còn lại:", counts)
plt.rcParams.update({"font.family": "DejaVu Sans", "font.size": 12})fig, ax = plt.subplots(figsize=(10, 5.5), facecolor="#fcfcfb")ax.set_facecolor("#fcfcfb")ax.plot(lengths, counts, color="#2a78d6", lw=2, marker="o", ms=8)ax.set_yscale("log")ax.set_xticks(lengths)ax.set_ylim(0.65, 45000)for x, y in zip(lengths, counts): ax.annotate(str(y), (x, y), xytext=(0, 12), textcoords="offset points", ha="center", color="#0b0b0b")ax.set_xlabel("Số chữ đầu của bản rõ đã biết", color="#52514e")ax.set_ylabel("Số vị trí đầu còn phù hợp (thang log)", color="#52514e")ax.set_title("Biết một đoạn bản rõ giúp loại bớt giả thuyết", color="#0b0b0b", pad=24)ax.tick_params(colors="#52514e")ax.grid(axis="y", color="#e1e0d9", lw=0.7)ax.set_axisbelow(True)for side in ("top", "right"): ax.spines[side].set_visible(False)for side in ("left", "bottom"): ax.spines[side].set_color("#c3c2b7")fig.text(0.5, 0.015, "Enigma I–II–III · vòng AAA · không bảng cắm · điện văn tự tạo, không phải Bombe", ha="center", color="#52514e", fontsize=10)fig.tight_layout(rect=(0, 0.055, 1, 1))folder = Path("images/turing-enigma-ban-an")folder.mkdir(parents=True, exist_ok=True)fig.savefig(folder / "loc-gia-thuyet.png", dpi=160)plt.close(fig)Kết quả mình chạy:
Bản rõ: WETTERBERICHT | Bản mã: SRJOHISCUSSFKSố chữ biết trước: [0, 1, 2, 3, 5, 8, 12]Vị trí đầu còn lại: [17576, 701, 33, 3, 1, 1, 1]Bạn có thể đổi KAY thành một vị trí khác rồi chạy lại. Số ứng viên có thể thay đổi. Thí nghiệm không cho một quy luật “cứ thêm một chữ là giảm đúng bao nhiêu lần”; nó cho một trường hợp cụ thể, có thể kiểm tra lại.
Trở lại hồ sơ ở Knutsford
Ngày 10 tháng 9 năm 2009, Thủ tướng Gordon Brown thay mặt Chính phủ Anh công khai xin lỗi về cách Turing bị đối xử. Ngày 24 tháng 12 năm 2013, ông được Nữ hoàng Elizabeth II ân xá sau khi qua đời[1][8]. Hồ sơ từng ghi một bản án vì quan hệ đồng giới nay có thêm văn bản thừa nhận sự bất công của nó.
Câu chuyện không dừng ở một người có tên trên sách toán. Năm 2017, những quy định thường được gọi là “luật Turing” mở rộng việc ân xá tại Anh và Wales cho nhiều nam giới bị kết án theo những điều luật cũ. Luật có điều kiện: không xóa trách nhiệm cho hành vi không đồng thuận hay những hành vi vẫn là tội; với người còn sống, thông báo lúc ban hành gắn ân xá với thủ tục xóa ghi nhận án đủ điều kiện[9].
Ở Bletchley Park, Turing góp phần biến một mẩu thông tin nhỏ thành cách loại hàng loạt giả thuyết sai. Ở Knutsford, điều bị coi là sai lại là một quan hệ đồng thuận. Bản án không nói điều gì về giá trị của xu hướng tính dục ấy. Nó cho thấy giới hạn của luật đã xét xử ông.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]J. J. O’Connor và E. F. Robertson. Alan Turing (1912–1954). MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [2]The Turing-Welchman Bombe. The National Museum of Computing.
- [3]Enigma: working principle. Crypto Museum.
- [4]Enigma rotor wiring. Crypto Museum.
- [5]Cryptanalysis of the Enigma. Wikipedia; tổng hợp và dẫn tài liệu lịch sử giải mã Ba Lan, Anh.
- [6]Bombe. Wikipedia; phần Principle of the bombe và Bombe menu.
- [7]Alan Turing. Wikipedia; phần Indecency conviction và những tranh luận về hoàn cảnh qua đời.
- [8]Royal pardon for WW2 code-breaker Dr Alan Turing. Bộ Tư pháp Anh, GOV.UK, 2013.
- [9]Thousands officially pardoned under ‘Turing’s Law’. Bộ Tư pháp Anh, GOV.UK, 2017.
- [10]Battle of the Atlantic. Wikipedia; phần nhu cầu nhập khẩu của Anh, tổng thiệt hại và lời Churchill về hiểm họa U-boat.
- [11]Enigma breaking: the naval Enigma story. uboat.net.


