Bất đẳng thức Cauchy: vì sao hình vuông luôn thắng?

Bất đẳng thức Cauchy (AM-GM) giải thích vì sao hình vuông cho vườn rộng nhất, vì sao tăng 50% rồi giảm 50% lại hụt, và cuộc đời của Augustin-Louis Cauchy.

16 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Chân dung sơn dầu Augustin-Louis Cauchy lúc về già, lưu ở Château de Sceaux: một người đàn ông trán cao, tóc thưa, cổ quấn khăn trắng, áo khoác sẫm màu, mắt nhìn hơi nghiêng về phía người xem. Lớp sơn đã rạn chân chim. Tranh thuộc phạm vi công cộng.
Mục lục

Bốn mươi mét lưới rào

Bạn có bốn mươi mét lưới và muốn rào một mảnh vườn hình chữ nhật. Rào 18 nhân 2 mét, bạn được 36 mét vuông. Rào 15 nhân 5, được 75 mét vuông. Rào thành hình vuông 10 nhân 10, được 100 mét vuông. Không có cách rào hình chữ nhật nào rộng hơn thế.

Vì sao hình vuông luôn thắng? Câu trả lời nằm trong một dòng mà học sinh Việt Nam nào cũng từng gặp, bất đẳng thức Cauchy: với hai số dương aa và bb, trung bình cộng không bao giờ nhỏ hơn trung bình nhân,

a+b2  ≥  ab,\frac{a+b}{2} \;\ge\; \sqrt{ab},

và hai vế bằng nhau chỉ khi a=ba = b. Sách tiếng Anh gọi nó là bất đẳng thức AM-GM (arithmetic mean – geometric mean). Với mảnh vườn, nửa chu vi luôn là 20 mét, tức a+b=20a + b = 20, nên diện tích abab không thể vượt quá 102=10010^2 = 100, và chỉ chạm mức ấy khi hai cạnh bằng nhau: hình vuông.

Bất đẳng thức này mang tên Augustin-Louis Cauchy, nhà toán học Pháp sinh năm 1789, người viết lại nền móng của giải tích và có nhiều khái niệm mang tên hơn bất kỳ nhà toán học nào khác. Ông không phát minh ra nó từ con số không, nhưng ông chứng minh nó cho mọi số lượng con số, bằng một cách mà hai trăm năm sau sách giáo khoa vẫn dạy lại.

Đây là một tập trong loạt bài về các nhà toán học: câu chuyện về một dòng bất đẳng thức có mặt quanh ta, về cuộc đời và sự nghiệp của ông, và về một bất đẳng thức thứ hai, cũng của ông, mà ở Việt Nam ta quen gọi bằng tên người khác.

Hai cách tính trung bình

Trung bình cộng là thứ ta quen nhất: cộng lại rồi chia đều. Trung bình nhân ít quen hơn, nhưng nó là câu trả lời đúng cho mọi câu hỏi về sự tăng trưởng. Khi một đại lượng được nhân lên qua từng giai đoạn, thứ ta cần biết là: một mức tăng đều đặn nào, lặp lại đủ số lần, cho ra đúng kết quả cuối? Đó chính là trung bình nhân.

Một món hàng được tăng giá 50%, tháng sau lại giảm giá 50%. Trung bình cộng của “+50%” và “−50%” là 0%, nghe như giá đã về chỗ cũ. Nhưng 100 nghìn tăng 50% thành 150 nghìn, rồi giảm 50% còn 75 nghìn. Trung bình nhân của hai hệ số 1,5 và 0,5 là 0,75≈0,866\sqrt{0{,}75} \approx 0{,}866: trung bình mỗi tháng thực ra giảm khoảng 13%. Bất đẳng thức Cauchy nói điều này không phải tình cờ: trung bình nhân của các hệ số luôn nhỏ hơn trung bình cộng, trừ khi mọi hệ số bằng nhau.

Một phép thử dài hơn. Một ứng dụng mới ra mắt, mỗi tháng số người dùng hoặc tăng 30%, hoặc giảm 20%, mỗi kiểu đúng mười hai tháng trong hai năm. Mức tăng “trung bình” là +5% mỗi tháng, hứa hẹn gấp 3,23 lần sau 24 tháng. Thực tế, dù các tháng được xếp theo thứ tự nào, kết quả luôn là 1,312×0,812≈1{,}3^{12} \times 0{,}8^{12} \approx 1,60 lần. Mức tăng thật là trung bình nhân 1,3×0,8≈1,02\sqrt{1{,}3 \times 0{,}8} \approx 1{,}02, tức khoảng +2% mỗi tháng.

Hai đồ thị trên nền tối. Bên trái: 5.000 chấm, mỗi chấm là một bộ năm số ngẫu nhiên từ 1 đến 100, trục ngang là trung bình nhân, trục dọc là trung bình cộng. Một đường chéo màu vàng là nơi hai trung bình bằng nhau. Mọi chấm đều nằm phía trên đường vàng; chấm màu xanh đậm (các số gần bằng nhau) sát đường vàng, chấm màu vàng nhạt (các số chênh nhau nhiều) nằm xa phía trên. Bên phải: 40 đường gấp khúc màu xanh nhạt, mỗi đường là số người dùng qua 24 tháng với 12 tháng tăng 30% và 12 tháng giảm 20% theo một thứ tự khác nhau. Các đường đi lên xuống rất khác nhau nhưng đều kết thúc ở cùng một điểm, 1,6 lần. Một đường cong đứt nét màu hồng là dự đoán theo trung bình cộng, tăng 5% mỗi tháng, lên tới 3,2 lần. Một đường thẳng màu vàng là trung bình nhân, tăng khoảng 2% mỗi tháng, đi đúng tới điểm cuối 1,6 lần.
Hình 1. Trái: trong 5.000 bộ năm số chọn ngẫu nhiên, không bộ nào có trung bình cộng nhỏ hơn trung bình nhân; các số càng chênh nhau, khoảng cách càng lớn. Phải: cùng 12 tháng +30% và 12 tháng −20%, xếp theo 40 thứ tự khác nhau, mọi đường đều về đích ở 1,6 lần, đúng như trung bình nhân dự đoán, chứ không phải 3,2 lần như trung bình cộng hứa hẹn. Mô phỏng minh họa, code ở cuối bài.

Hình 1 cho thấy thêm một điều: các số càng chênh nhau, trung bình nhân càng thua xa. Với những bộ năm số gần bằng nhau, nó chỉ thấp hơn trung bình cộng chưa tới 1%. Với những bộ chênh lệch lớn, nó thấp hơn khoảng một phần ba. Dao động càng mạnh, con số “trung bình trên giấy” càng đánh lừa ta.

Còn một loại trung bình nữa

Bạn lái xe về quê với tốc độ 60 km/h, rồi quay lại với tốc độ 40 km/h. Tốc độ trung bình của cả chuyến là bao nhiêu? Câu trả lời tự nhiên là 50 km/h, nhưng sai. Nếu quãng đường là 120 km, bạn đi mất 2 giờ, về mất 3 giờ: tổng 240 km trong 5 giờ, tức 48 km/h.

Con số 48 là trung bình điều hòa của 60 và 40. Nó luôn nhỏ hơn hoặc bằng trung bình nhân (60×40≈49\sqrt{60 \times 40} \approx 49), và trung bình nhân lại nhỏ hơn hoặc bằng trung bình cộng (50). Ba cách tính trung bình xếp thành một chuỗi cố định, và cả chuỗi ấy cũng suy ra được từ bất đẳng thức của Cauchy. Lần sau thấy ai đó tính “trung bình” của các tốc độ, các tỷ lệ hay các mức tăng, hãy hỏi: trung bình nào?

Chứng minh bằng một bức tranh

Với hai số, bất đẳng thức Cauchy có thể chứng minh gần như không cần tính toán.

Lấy bốn hình chữ nhật giống nhau, cạnh aa và bb. Xếp chúng quanh một tâm như bốn cánh chong chóng, tạo thành một hình vuông lớn cạnh a+ba + b. Ở giữa còn hở một hình vuông nhỏ cạnh a−ba - b. Diện tích hình vuông lớn bằng bốn hình chữ nhật cộng lỗ hở, và lỗ hở không bao giờ âm, nên

(a+b)2  ≥  4ab.(a+b)^2 \;\ge\; 4ab.

Chia cho 4 rồi lấy căn, ta được đúng bất đẳng thức Cauchy. Lỗ hở biến mất chỉ khi a=ba = b, lúc bốn hình chữ nhật thành bốn hình vuông khít nhau. Dấu bằng, và mảnh vườn hình vuông, hiện ra ngay trong bức tranh.

Trường hợp hai số đã ẩn trong bộ Cơ sở (Elements) của Euclid. Điều Cauchy làm, như ta sẽ thấy ở gần cuối bài, là chứng minh nó cho bất kỳ bao nhiêu con số. Nhưng trước hết, Cauchy là ai?

Đứa trẻ của năm 1789

Augustin-Louis Cauchy sinh ngày 21 tháng 8 năm 1789 ở Paris, hơn một tháng sau khi ngục Bastille bị phá. Vài năm sau, khi thời kỳ khủng bố lan khắp Paris, gia đình phải về làng Arcueil ở ngoại ô để tránh nguy hiểm[1]. Đó là những năm thiếu thốn: Cauchy về sau nhớ lại có lúc cả nhà “không bao giờ có quá nửa cân bánh mì”.

Nhưng Arcueil cũng là nơi may mắn bắt đầu. Hàng xóm của gia đình có Pierre-Simon Laplace, và khi về lại Paris, cả Laplace lẫn Joseph-Louis Lagrange đều tới thăm nhà. Lagrange sớm nhận ra cậu bé có tài, nhưng lời khuyên của ông lại bất ngờ: hãy để cậu học thật vững ngôn ngữ trước, rồi mới đi sâu vào toán[1]. Gia đình nghe theo. Cauchy học tiếng Hy Lạp và tiếng Latin, chỉ từ năm 1804 mới học toán bài bản, và năm 1805 đỗ thứ hai vào École Polytechnique, ngôi trường kỹ thuật danh giá nhất nước Pháp.

Người kỹ sư dậy lúc bốn giờ sáng

Năm 1810, chàng kỹ sư 21 tuổi được điều tới hải cảng Cherbourg, nơi Napoléon cho xây công trình cảng cho hạm đội mà ông hy vọng sẽ vượt biển sang Anh. Trong hành lý có cuốn Cơ học thiên thể của Laplace và cuốn Lý thuyết hàm số của Lagrange.

Ông viết thư về nhà: “Sáng nào tôi cũng dậy lúc bốn giờ và bận rộn từ lúc ấy trở đi”, và nói thêm rằng công việc không làm ông mệt, trái lại còn tiếp thêm sức[1]. Giữa công trường, ông vẫn làm toán. Năm 1811, ông chứng minh rằng các góc của một khối đa diện lồi được xác định hoàn toàn bởi các mặt của nó, một bài toán Legendre đặt ra. Kết quả gây ấn tượng lớn ở Paris, và các nhà toán học bắt đầu khuyên chàng kỹ sư dành trọn đời cho toán. Năm 1812, ông lâm bệnh, có lẽ một phần vì kiệt sức và trầm uất[1], trở về Paris và không quay lại Cherbourg nữa.

Những năm vàng ở Paris

Năm 1816, ông đoạt Giải thưởng lớn của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp với công trình về sóng trên mặt nước. Ông cũng là người đầu tiên chứng minh một khẳng định Fermat để lại từ thế kỷ 17: mọi số nguyên dương đều là tổng của không quá ba số tam giác, không quá bốn số chính phương, không quá năm số ngũ giác, và cứ thế[5].

Cũng năm 1816, khi nhà Bourbon trở lại ngai vàng, hai nhà khoa học Gaspard Monge và Lazare Carnot bị gạt khỏi Viện Hàn lâm vì lý do chính trị, và nhà vua chỉ định Cauchy, khi ấy 27 tuổi, vào một ghế trống. Nhiều đồng nghiệp khó chấp nhận điều đó, và quan hệ giữa ông với giới khoa học Paris không bao giờ thật sự êm ả.

Cours d’analyse: dạy cả châu Âu sự chặt chẽ

Năm 1821, Cauchy xuất bản Cours d’analyse (Giáo trình giải tích) cho sinh viên École Polytechnique[3].

Giải tích của Newton và Leibniz khi ấy cực kỳ hiệu quả nhưng nền móng mù mờ. Người ta dùng những đại lượng “vô cùng bé”, nhỏ hơn mọi số dương mà vẫn khác không, mà không ai giải thích được chúng là gì. Cauchy đặt khái niệm giới hạn vào trung tâm, rồi định nghĩa cẩn thận thế nào là hàm số liên tục, thế nào là chuỗi vô hạn hội tụ. Nhà sử học Judith Grabiner gọi ông là “người đã dạy cả châu Âu giải tích chặt chẽ”[5]. Không phải mọi định nghĩa của ông đều hoàn hảo theo tiêu chuẩn ngày nay, và những thế hệ sau như Weierstrass sẽ làm chúng sắc nét hơn. Nhưng cách nghĩ “chứng minh trước, tin sau” của giáo trình đại học hôm nay bắt đầu từ cuốn sách này.

Ở phần ghi chú cuối sách, Cauchy đặt hai bất đẳng thức: bất đẳng thức trung bình cộng – trung bình nhân cho nn số, và một bất đẳng thức về tổng các tích.

Bất đẳng thức thứ hai: tên Cauchy, tên Bunyakovsky

Với hai dãy số thực a1,…,ana_1, \dots, a_n và b1,…,bnb_1, \dots, b_n,

(a1b1+a2b2+⋯+anbn)2  ≤  (a12+⋯+an2) (b12+⋯+bn2),(a_1b_1 + a_2b_2 + \dots + a_nb_n)^2 \;\le\; (a_1^2 + \dots + a_n^2)\,(b_1^2 + \dots + b_n^2),

dấu bằng khi hai dãy tỷ lệ với nhau.

Cauchy công bố dạng tổng năm 1821. Năm 1859, nhà toán học Nga Viktor Bunyakovsky công bố dạng tương tự cho tích phân, và năm 1888 nhà toán học Đức Hermann Schwarz đưa ra cách chứng minh hiện đại cho dạng tích phân[7]. Sách quốc tế gọi nó là bất đẳng thức Cauchy–Schwarz. Theo truyền thống sách giáo khoa Nga, sách giáo khoa Việt Nam gọi nó theo tên Bunyakovsky, còn tên Cauchy dành cho bất đẳng thức ở đầu bài. Thật ra cả hai đều nằm trong cùng một cuốn sách của Cauchy.

Nó có một ý nghĩa hình học đơn giản. Coi mỗi dãy số là một mũi tên (vectơ) trong không gian nhiều chiều. Bất đẳng thức nói rằng tích vô hướng của hai mũi tên không bao giờ vượt quá tích hai độ dài, nên tỷ số giữa chúng luôn nằm từ −1 tới 1. Tỷ số ấy chính là cosin của góc giữa hai mũi tên. Nhờ nó, ta nói được về “góc” giữa hai danh sách hàng nghìn con số, trong một không gian không ai vẽ ra được.

Và ý tưởng ấy đang chạy trong nhiều thứ quen thuộc:

  • Tìm kiếm bằng hình ảnh và hệ thống gợi ý. Mỗi bức ảnh, bài hát hay người dùng được biến thành một danh sách hàng trăm con số. Hai thứ “giống nhau” khi cosin của góc giữa chúng gần 1, thước đo gọi là độ tương đồng cosin. Đọc thêm trong bài về tìm kiếm bằng hình ảnh và hệ thống gợi ý của YouTube và TikTok.
  • Hệ số tương quan luôn nằm giữa −1 và 1, vì nó chính là cosin của góc giữa hai dãy số liệu đã dời về trung bình. Bài về hồi quy về trung bình cho thấy con số này dẫn tới những kết luận bất ngờ ra sao.
  • Nguyên lý bất định Heisenberg có một cách chứng minh chuẩn mà bước then chốt là bất đẳng thức Cauchy–Schwarz.

Hai bản thảo bị bỏ quên

Cauchy là một người Công giáo sùng đạo, ủng hộ trung thành dòng vua Bourbon. Các tiểu sử ghi rằng ông tranh luận gay gắt và quan hệ với nhiều đồng nghiệp khá căng thẳng[1]. Trong lịch sử toán học, tên ông còn gắn với số phận bản thảo của hai nhà toán học trẻ.

Năm 1826, chàng trai Na Uy Niels Henrik Abel nộp cho Viện Hàn lâm công trình quan trọng nhất đời mình. Cauchy được giao đánh giá, để bản thảo sang một bên và quên mất nó. Trong thư gửi về quê, Abel than rằng không ai làm gì được với Cauchy, dù ông là người duy nhất lúc ấy biết toán học phải được làm như thế nào. Báo cáo về công trình chỉ được viết vào cuối tháng 6 năm 1829, gần ba tháng sau khi Abel qua đời ở tuổi 26[1]. Câu chuyện đầy đủ có trong bài Abel và lá thư đến muộn hai ngày.

Cũng năm 1829, cậu học sinh 17 tuổi Évariste Galois gửi những kết quả đầu tiên tới Viện Hàn lâm qua tay Cauchy. Bản thảo không được công bố. Các nhà sử học vẫn tranh luận Cauchy có lỗi tới đâu, có tài liệu cho thấy ông từng định giới thiệu công trình ấy. Nhưng những ý tưởng của Galois chỉ được thế giới biết tới nhiều năm sau khi cậu qua đời. Đọc thêm trong bài Galois, đêm trước cuộc đấu súng.

Cũng cần lưu ý rằng khi ấy Cauchy giảng dạy ở ba trường, viết hàng chục bài báo mỗi năm và nhận rất nhiều bản thảo để đánh giá.

Những năm lưu vong

Năm 1830, cuộc Cách mạng tháng Bảy lật đổ vua Charles X. Chế độ mới yêu cầu mọi viên chức tuyên thệ trung thành, và Cauchy từ chối. Ông mất toàn bộ vị trí giảng dạy và rời nước Pháp[1], tới Turin, rồi năm 1833 tới Praha làm gia sư khoa học cho cháu nội 13 tuổi của Charles X. Theo nhiều ghi chép, ông không phải một gia sư thành công, vì bài giảng của ông quá khó với một cậu bé. Dù vậy, để cảm ơn, vị vua lưu vong phong cho ông tước nam tước, một danh hiệu Cauchy rất trân trọng[5].

Năm 1838 ông trở về Paris, giữ được ghế ở Viện Hàn lâm, nhưng vì vẫn không tuyên thệ, phải tới năm 1848 mới được giảng dạy trở lại. Ông vẫn viết không ngừng. Năm 1847, trong một bài báo ba trang về cách giải hệ phương trình cho tính toán thiên văn, ông đề xuất: muốn tìm điểm thấp nhất của một hàm số, hãy đi từng bước nhỏ theo hướng dốc xuống nhanh nhất[4]. Gần hai thế kỷ sau, phương pháp gradient descent ấy là cách gần như mọi mô hình AI được huấn luyện, như kể trong bài gradient descent: AI học như thế nào.

Ông cũng dành nhiều thời gian cho việc thiện. Trong nạn đói lớn ở Ireland những năm 1840, ông lên tiếng kêu gọi giúp đỡ người dân Ireland, và tham gia thành lập nhiều tổ chức giáo dục Công giáo[5].

Augustin-Louis Cauchy qua đời rạng sáng ngày 23 tháng 5 năm 1857 tại Sceaux, gần Paris, ở tuổi 67. Theo lời con gái ông, ông tỉnh táo tới những giờ cuối cùng[1].

Cauchy ở đâu hôm nay?

Hans Freudenthal từng nhận xét rằng có nhiều khái niệm và định lý mang tên Cauchy hơn bất kỳ nhà toán học nào khác[5]: dãy Cauchy, định lý tích phân Cauchy, phương trình Cauchy–Riemann, phân phối Cauchy… Bộ toàn tập khoảng tám trăm công trình của ông được in thành 27 tập, từ năm 1882 tới năm 1970[1].

  • Cầu và nhà cao tầng. Ông đặt ra lý thuyết ứng suất trong vật liệu đàn hồi. Tenxơ ứng suất Cauchy có mặt trong mọi phần mềm tính toán kết cấu. Chàng kỹ sư Cherbourg vẫn góp phần xây những công trình lớn, chỉ là theo cách khác.
  • Số thực. Một trong những cách chặt chẽ để định nghĩa số thực, kể cả những số như 2\sqrt{2} hay π\pi, dựa trên khái niệm dãy Cauchy: dãy mà các số hạng càng về sau càng sát nhau. Mỗi lần máy tính cộng dồn từng chữ số thập phân để tiến gần tới một con số, nó đang đi theo đúng tinh thần ấy.
  • Kỹ thuật điện và xử lý tín hiệu dùng hằng ngày giải tích phức, lĩnh vực Cauchy gần như đặt nền móng một mình.
  • Tháp Eiffel khắc tên ông, một trong 72 nhà khoa học và kỹ sư Pháp.

Cauchy chứng minh như thế nào?

Phần này dành cho bạn muốn biết vì sao bất đẳng thức đúng với mọi số lượng con số. Bỏ qua cũng không mất ý chính. Với nn số dương,

x1+x2+⋯+xnn  ≥  x1x2⋯xnn.\frac{x_1 + x_2 + \dots + x_n}{n} \;\ge\; \sqrt[n]{x_1 x_2 \cdots x_n}.

Cauchy đi ba bước.

Bước 1: hai số. Bức tranh bốn hình chữ nhật ở trên, hoặc gọn hơn, (a−b)2≥0(\sqrt{a} - \sqrt{b})^2 \ge 0.

Bước 2: nhảy lên gấp đôi. Nếu đúng với nn số, chia 2n2n số thành hai nửa, áp dụng cho từng nửa, rồi áp dụng bước 1 cho hai trung bình. Từ 2 số ta có 4, rồi 8, 16, 32…

Bước 3: lùi từng bước. Còn 3, 5, 6 số thì sao? Với n−1n - 1 số có trung bình cộng mm, hãy thêm chính mm làm số thứ nn. Trung bình cộng vẫn là mm. Áp dụng bất đẳng thức cho nn số mới, mm triệt tiêu vừa đủ để còn lại đúng bất đẳng thức cho n−1n - 1 số.

Muốn có 5 số, hãy tiến lên 8 rồi lùi xuống 7, 6, 5. Kiểu lập luận này được gọi là quy nạp tiến – lùi, và chứng minh của Cauchy vẫn là ví dụ kinh điển nhất của nó[6]. Nó dạy rằng đôi khi, để tới một nơi, đường ngắn nhất là vượt qua nó rồi quay lại.

Tự tay kiểm tra bất đẳng thức

Đoạn Python dưới đây vẽ Hình 1 (cần numpy và matplotlib): kiểm tra 5.000 bộ năm số ngẫu nhiên, rồi xếp 12 tháng +30% và 12 tháng −20% theo 40 thứ tự khác nhau.

cauchy_am_gm.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
rng = np.random.default_rng(1821) # Cố định seed (năm Cours d'analyse ra đời) để chạy lại ra cùng kết quả.
# ── Phần 1: 5.000 bộ năm số dương ngẫu nhiên, so trung bình cộng với trung bình nhân ──
sets = rng.uniform(1, 100, size=(5000, 5))
am = sets.mean(axis=1) # trung bình cộng
gm = np.exp(np.log(sets).mean(axis=1)) # trung bình nhân = căn bậc 5 của tích
spread = sets.std(axis=1) / am # các số chênh nhau nhiều hay ít
print(f"Bộ số có trung bình cộng >= trung bình nhân: {np.mean(am >= gm):.0%} trong {len(sets)} bộ")
near, far = spread < 0.15, spread > 0.6
print(f"Các số gần bằng nhau (độ chênh < 15%): trung bình nhân thua {np.mean(1 - gm[near] / am[near]):.1%}")
print(f"Các số chênh nhau nhiều (độ chênh > 60%): trung bình nhân thua {np.mean(1 - gm[far] / am[far]):.1%}")
# ── Phần 2: một ứng dụng, mỗi tháng số người dùng hoặc tăng 30% hoặc giảm 20% ──
# 24 tháng: 12 tháng tăng, 12 tháng giảm, thứ tự ngẫu nhiên. Trung bình cộng mức tăng là +5%/tháng.
months = np.array([1.30] * 12 + [0.80] * 12)
naive = 1.05 ** np.arange(25) # nếu tin vào "trung bình +5% mỗi tháng"
paths = []
for _ in range(40): # 40 thứ tự khác nhau của cùng 24 tháng ấy
paths.append(np.concatenate([[1.0], np.cumprod(rng.permutation(months))]))
paths = np.array(paths)
gm_rate = np.sqrt(1.30 * 0.80) # trung bình nhân của 1,3 và 0,8
print(f"Theo trung bình cộng (+5%/tháng), sau 24 tháng: x{naive[-1]:.2f}")
print(f"Thực tế, mọi thứ tự đều ra: x{paths[:, -1].min():.2f} đến x{paths[:, -1].max():.2f}"
f" (= {gm_rate:.4f}^24, tức khoảng +{gm_rate - 1:.1%}/tháng)")
# ── Vẽ ──
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(13, 5.6))
sc = ax1.scatter(gm, am, c=spread, cmap="cividis", s=5, alpha=0.7)
ax1.plot([0, 100], [0, 100], color="#e8b05a", lw=2, label="trung bình cộng = trung bình nhân")
ax1.set_xlim(0, 85)
ax1.set_ylim(0, 85)
ax1.set_xlabel("trung bình nhân", color="#a4a9b2")
ax1.set_ylabel("trung bình cộng", color="#a4a9b2")
ax1.legend(loc="upper left", frameon=False, labelcolor="#a4a9b2", fontsize=10)
cb = fig.colorbar(sc, ax=ax1, fraction=0.046, pad=0.03)
cb.set_label("độ chênh giữa năm số", color="#a4a9b2")
cb.ax.yaxis.set_tick_params(color="#878d97")
ax1.set_title("5.000 bộ năm số: không điểm nào nằm dưới đường vàng", color="#d4d7dc", fontsize=12)
for p in paths:
ax2.plot(p, color="#8fa9c9", lw=1, alpha=0.35)
ax2.plot(naive, color="#c98f8f", lw=2, ls="--", label="nếu tin vào trung bình cộng +5%/tháng")
ax2.plot(gm_rate ** np.arange(25), color="#e8b05a", lw=2.5, label=f"trung bình nhân: khoảng +{gm_rate - 1:.0%}/tháng")
ax2.set_ylim(0, 5)
ax2.set_xlabel("tháng", color="#a4a9b2")
ax2.set_ylabel("số người dùng (lần so với ban đầu)", color="#a4a9b2")
ax2.legend(loc="upper left", frameon=False, labelcolor="#a4a9b2", fontsize=10)
ax2.set_title("12 tháng +30%, 12 tháng −20%, xếp theo 40 thứ tự", color="#d4d7dc", fontsize=12)
fig.tight_layout()
fig.savefig("cauchy-am-gm.png", dpi=150, bbox_inches="tight")
Bộ số có trung bình cộng >= trung bình nhân: 100% trong 5000 bộ
Các số gần bằng nhau (độ chênh < 15%): trung bình nhân thua 0.7%
Các số chênh nhau nhiều (độ chênh > 60%): trung bình nhân thua 34.2%
Theo trung bình cộng (+5%/tháng), sau 24 tháng: x3.23
Thực tế, mọi thứ tự đều ra: x1.60 đến x1.60 (= 1.0198^24, tức khoảng +2.0%/tháng)

Dòng np.exp(np.log(sets).mean(axis=1)) là trung bình nhân theo cách máy tính ưa thích: trung bình cộng của các logarit, rồi đổi ngược lại, để tích của nhiều số lớn không tràn bộ nhớ. Thử đặt hai hệ số 1.30 và 0.80 bằng nhau để thấy khoảng cách giữa hai đường biến mất.

Quay lại mảnh vườn

Cuộc đời Cauchy trải dài từ năm Cách mạng Pháp bắt đầu tới giữa thế kỷ 19: kỹ sư công trường ở Cherbourg, viện sĩ ở tuổi 27, tác giả cuốn giáo trình đặt lại nền móng cho giải tích, tám năm lưu vong vì từ chối một lời tuyên thệ, và khoảng tám trăm công trình.

Bất đẳng thức mang tên ông nói một điều có thể kiểm chứng bằng phép tính: trung bình cộng luôn ít nhất bằng, và thường lớn hơn, trung bình nhân, tức điều thật sự xảy ra khi một đại lượng được nhân lên qua từng bước. Một tháng tăng mạnh và một tháng giảm mạnh không bù trừ cho nhau như phép cộng gợi ý. Và với bốn mươi mét lưới, hình vuông là mảnh vườn rộng nhất có thể rào được.

Các tập khác của loạt bài: Abel và lá thư đến muộn hai ngày, Galois, đêm trước cuộc đấu súng, Gauss và tiểu hành tinh biến mất, Cantor và những vô cực lớn hơn vô cực, và Euler và bảy cây cầu Königsberg.

Phát video: Video: Bất đẳng thức Cauchy: vì sao hình vuông luôn thắng?
Video: Bất đẳng thức Cauchy: vì sao hình vuông luôn thắng?

Tài liệu tham khảo

  1. [1]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Augustin-Louis Cauchy (1789–1857), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  2. [2]Bruno Belhoste. Augustin-Louis Cauchy: A Biography. Springer, 1991.
  3. [3]Augustin-Louis Cauchy. Cours d’analyse de l’École royale polytechnique. Première partie: Analyse algébrique. Debure frères, Paris, 1821.
  4. [4]Augustin-Louis Cauchy. Méthode générale pour la résolution des systèmes d’équations simultanées. Comptes rendus de l’Académie des sciences, 25, 536–538, 1847.
  5. [5]Augustin-Louis Cauchy. Wikipedia.
  6. [6]Inequality of arithmetic and geometric means. Wikipedia.
  7. [7]Cauchy–Schwarz inequality. Wikipedia.