Abel và lá thư đến muộn hai ngày: bậc 5 không có công thức

Niels Henrik Abel chứng minh phương trình bậc 5 không có công thức nghiệm, tự in 6 trang giấy, mất ở tuổi 26. Ý tưởng của ông nay bảo vệ HTTPS và Bitcoin.

13 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Chân dung vẽ chì của Niels Henrik Abel năm 1826 trong khung bầu dục: một chàng trai tóc bồng, cổ áo trắng thắt nơ, áo khoác sẫm màu hai hàng khuy, mắt nhìn nghiêng về phía người xem. Tranh của họa sĩ Johan Gørbitz, thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).
Mục lục

Lá thư ngày 8 tháng 4 năm 1829

Ngày 8 tháng 4 năm 1829, ở Berlin, nhà toán học August Leopold Crelle viết một lá thư báo tin vui cho người bạn trẻ của mình ở Na Uy: sau nhiều tháng vận động, Crelle đã giành được cho anh một chỗ giảng dạy ở Đại học Berlin. Chàng trai sẽ không phải sống bằng nghề dạy kèm nữa. Anh sẽ có lương, có học trò, có thời gian.

Người nhận không bao giờ đọc được lá thư ấy. Niels Henrik Abel đã mất hai ngày trước, ngày 6 tháng 4, vì bệnh lao, trong một căn nhà ở Froland, miền nam Na Uy. Anh 26 tuổi[1].

Năm năm trước đó, Abel đã giải quyết câu hỏi nổi tiếng nhất của đại số thời ấy: phương trình bậc năm không có công thức nghiệm chung. Anh in chứng minh ấy bằng tiền túi, nén vào sáu trang giấy cho rẻ, gửi tới những nhà toán học lớn nhất châu Âu. Gần như không ai đọc.

Đây là một tập trong loạt bài về các nhà toán học. Cuối bài, bạn sẽ thấy vì sao tên của Abel ngày nay được viết bằng chữ thường trong sách toán, và vì sao một nhánh nghiên cứu của anh đang bảo vệ mỗi trang web có ổ khóa trên thanh địa chỉ.

Câu đố ba trăm năm

Bài về Galois, đêm trước cuộc đấu súng đã kể kỹ câu chuyện này, nên ở đây chỉ nhắc lại ngắn gọn. Phương trình bậc hai có công thức nghiệm mà ai cũng học ở cấp hai, chỉ dùng cộng, trừ, nhân, chia và khai căn. Thế kỷ 16, các nhà toán học Ý tìm ra công thức cho bậc ba và bậc bốn, dài và rối hơn nhiều, nhưng vẫn chỉ dùng đúng những phép tính ấy.

Rồi gần ba trăm năm, không ai tìm được công thức cho bậc năm. Năm 1799, nhà toán học Ý Paolo Ruffini đưa ra một chứng minh rằng công thức ấy không tồn tại, nhưng chứng minh có những lỗ hổng, và giới toán học không chấp nhận[4]. Câu hỏi vẫn bỏ ngỏ khi Abel bước vào.

Cậu học trò ở Christiania

Abel sinh ngày 5 tháng 8 năm 1802 gần Stavanger, Na Uy, con của một mục sư. Mẹ anh là con gái của một thương gia được cho là giàu nhất thị trấn Risør, thích tổ chức vũ hội, nhưng sớm sa vào rượu và ít để tâm tới các con[4]. Gia đình đông con và nghèo, càng nghèo hơn sau khi người cha mất năm 1820. Khi ấy Na Uy là một đất nước nhỏ vừa tách khỏi Đan Mạch, chưa có truyền thống toán học nào đáng kể.

Bước ngoặt đến ở trường Nhà thờ lớn tại Christiania, nay là Oslo. Năm 1817, trường có một thầy dạy toán mới, Bernt Michael Holmboe, chỉ hơn Abel bảy tuổi. Holmboe nhận ra ngay cậu học trò mười lăm tuổi của mình không giống ai, cho cậu đọc thẳng Euler, Lagrange, Gauss, và về sau góp tiền cùng đồng nghiệp để Abel vào được đại học[1].

Năm 1821, Abel tin rằng mình đã tìm ra công thức cho phương trình bậc năm. Bài viết được gửi tới nhà toán học Đan Mạch Ferdinand Degen. Degen không tìm thấy lỗi, nhưng đề nghị Abel cho một ví dụ cụ thể. Trong lúc làm ví dụ, Abel tự phát hiện ra lỗi sai của mình[1].

Đó là một bài học đáng nhớ: một lập luận trông kín kẽ trên giấy có thể sụp đổ khi thử với một trường hợp cụ thể. Và có lẽ chính lần thất bại ấy khiến Abel đổi hướng. Thay vì tiếp tục tìm công thức, anh bắt đầu tự hỏi: nếu công thức không tồn tại thì sao?

Sáu trang giấy tự in

Năm 1824, Abel có câu trả lời. Anh chứng minh rằng không có công thức chung nào, chỉ dùng cộng, trừ, nhân, chia và khai căn, giải được mọi phương trình bậc năm.

Abel không có tiền, và không tạp chí nào ở Na Uy in toán học chuyên sâu. Anh tự bỏ tiền in chứng minh bằng tiếng Pháp, ngôn ngữ của toán học thời ấy. Để tiết kiệm chi phí in, anh nén toàn bộ lập luận vào sáu trang, cắt bớt mọi giải thích có thể cắt[1]. Kết quả là một văn bản đúng nhưng cực kỳ khó đọc.

Anh gửi tập giấy ấy tới các nhà toán học lớn, trong đó có Gauss, người mà Abel ngưỡng mộ nhất. Theo một giai thoại được kể lại nhiều lần, sau khi Gauss mất, người ta tìm thấy tập sách của Abel trong thư viện của ông, vẫn chưa rọc giấy, tức là chưa từng được mở ra đọc[1]. Không ai biết chắc Gauss nghĩ gì, nhưng vào thời ấy ông không coi câu hỏi giải bằng căn thức là quan trọng.

Abel đã chứng minh như thế nào?

Ý tưởng chi tiết khá kỹ thuật, nhưng hình dạng của nó có thể kể bằng lời.

Một công thức nghiệm, dù dài đến đâu, là một tòa tháp căn thức: bắt đầu từ các hệ số, cộng trừ nhân chia, khai căn, rồi lại cộng trừ nhân chia các kết quả ấy, khai căn tầng tiếp theo, và cứ thế. Công thức bậc hai có một tầng, công thức bậc ba và bậc bốn có vài tầng.

Abel giả sử tòa tháp ấy tồn tại cho bậc năm, rồi chứng minh một điều bất ngờ: mọi viên gạch trong tòa tháp, mọi căn thức ở mọi tầng, đều phải viết được thành một biểu thức của chính năm nghiệm. Khi đã như vậy, có thể hỏi: nếu đổi chỗ năm nghiệm cho nhau, mỗi viên gạch nhận được bao nhiêu giá trị khác nhau? Đếm cẩn thận, Abel chỉ ra rằng các con số ấy không thể xếp chồng lên nhau thành một tòa tháp đi tới được năm nghiệm. Giả sử ban đầu dẫn đến mâu thuẫn, nên tòa tháp không tồn tại.

Ngày nay kết quả này mang tên định lý Abel–Ruffini, ghi nhận cả người mở đường. Vài năm sau, Galois đi xa hơn: ông chỉ ra vì sao không có công thức, và cho cách kiểm tra từng phương trình cụ thể có giải được bằng căn thức hay không. Abel trả lời “không”, Galois trả lời “vì sao”.

Một chuyến đi khắp châu Âu

Năm 1825, chính phủ Na Uy cấp cho Abel một khoản tiền để đi học ở nước ngoài. Ở Berlin, anh gặp Crelle, một kỹ sư công trình say mê toán học. Hai người hợp nhau ngay. Năm 1826, Crelle lập một tạp chí toán học mới, ngày nay vẫn được gọi là tạp chí Crelle, và ngay năm đầu tiên in bảy bài của Abel, trong đó có bản chứng minh bậc năm viết lại đầy đủ, dễ đọc hơn nhiều so với sáu trang năm 1824[4].

Rồi Abel tới Paris, trung tâm toán học của thế giới. Tháng 10 năm 1826, anh nộp cho Viện Hàn lâm Khoa học Pháp công trình mà anh coi là quan trọng nhất đời mình, một định lý tổng quát về một loại tích phân mà ngày nay mang tên ông. Người được giao đánh giá là Cauchy và Legendre.

Cauchy để bản thảo sang một bên và quên mất nó. Người ta chỉ tìm thấy nó năm 1830, sau khi Abel đã mất. Nó được in năm 1841, rồi bản gốc lại thất lạc, và chỉ được tìm thấy lần nữa ở Florence, Ý, năm 1952[1]. Nếu bạn đã đọc bài về Galois, cái tên Cauchy sẽ nghe quen: cũng chính ông từng không cho công bố bản thảo đầu tiên của Galois.

Abel rời Paris với túi rỗng, không ai biết tới, và bắt đầu ho.

Cuộc đua với Jacobi

Về lại Na Uy năm 1827, Abel nợ nần, không có việc làm chính thức, sống bằng nghề dạy kèm và những khoản tạm ứng ít ỏi. Nhưng đây cũng là những năm anh làm toán dữ dội nhất.

Đề tài lớn của anh lúc ấy là tích phân elliptic, loại tích phân xuất hiện khi tính chu vi một hình elip hay chuyển động của một con lắc dao động mạnh. Các nhà toán học đã biết rằng chúng không tính được bằng những hàm quen thuộc. Abel có một ý tưởng đảo ngược: đừng nhìn vào tích phân, hãy nhìn vào hàm ngược của nó, giống như hàm sin dễ làm việc hơn nhiều so với hàm arcsin. Các hàm ngược ấy, ngày nay gọi là hàm elliptic, hóa ra có cấu trúc rất đẹp: chúng tuần hoàn theo hai hướng cùng một lúc.

Cùng lúc đó, ở Königsberg, nhà toán học trẻ người Đức Carl Jacobi đi tới những kết quả tương tự. Hai người công bố gần như song song trên các tạp chí, mỗi bài trả lời bài trước. Legendre, khi ấy đã ngoài bảy mươi tuổi và dành cả đời cho tích phân elliptic, viết rằng nhờ những công trình ấy, cả hai sẽ được xếp vào hàng những nhà giải tích hàng đầu[1].

Mùa đông ở Froland

Giáng sinh năm 1828, Abel đi xe trượt tuyết nhiều ngày qua mùa đông Na Uy để tới Froland, nơi vị hôn thê của anh, Christine Kemp, đang làm gia sư. Ở đó anh đổ bệnh nặng. Bệnh lao tiến triển nhanh. Anh mất ngày 6 tháng 4 năm 1829.

Hai ngày sau, Crelle viết lá thư về chỗ giảng dạy ở Berlin.

Năm 1830, Viện Hàn lâm Pháp trao Giải thưởng lớn về toán học cho Abel, sau khi anh đã mất, cùng với Jacobi[1]. Nhà toán học Pháp Charles Hermite được cho là đã nói rằng Abel để lại cho các nhà toán học đủ việc để làm trong năm trăm năm[4].

Abel ở đâu hôm nay?

Tên một người, viết bằng chữ thường

Trong sách toán, người ta nói về nhóm abel (abelian group), và chữ “abelian” thường được viết thường, như một từ thông dụng chứ không còn như tên riêng[4]. Đó là vinh dự hiếm có: tên một người đã trở thành một tính từ.

Nhóm abel là nhóm mà thứ tự không quan trọng: làm A rồi B cũng giống làm B rồi A. Cộng các số là một ví dụ: 3 + 5 = 5 + 3. Xoay một khối Rubik thì không: xoay mặt trên rồi mặt phải cho ra một trạng thái khác với xoay mặt phải rồi mặt trên. Nhóm của khối Rubik không phải nhóm abel. Cái tên ấy được đặt theo Abel vì trong công trình về phương trình, anh nghiên cứu đúng những phương trình có tính chất “thứ tự không quan trọng” này và chỉ ra chúng luôn giải được bằng căn thức.

Từ hàm elliptic tới ổ khóa trên trình duyệt

Nhánh nghiên cứu của Abel và Jacobi về hàm elliptic dẫn tới một đối tượng ngày nay ở khắp nơi: đường cong elliptic. Tên gọi dễ gây nhầm lẫn, vì nó không phải hình elip. Nó là đường cong có dạng

y2=x3+ax+b,y^2 = x^3 + ax + b,

và cái tên đến từ chính những tích phân elliptic mà Abel nghiên cứu: hàm elliptic chính là cách “tham số hóa” những đường cong này.

Điều đặc biệt là trên một đường cong elliptic, ta có thể cộng hai điểm để được điểm thứ ba: kẻ đường thẳng qua hai điểm, tìm giao điểm thứ ba của đường thẳng với đường cong, rồi lật nó qua trục hoành. Phép cộng ấy có đủ mọi tính chất của phép cộng quen thuộc, và nó là phép cộng của một nhóm abel: P + Q luôn bằng Q + P.

Mật mã học dùng đúng tính chất này. Hãy lấy một điểm G trên đường cong, làm việc trên một tập hữu hạn các con số (giống trường Galois trong bài trước). Cộng G với chính nó a lần thì dễ, nhưng nhìn kết quả mà đoán ngược ra a thì cực kỳ khó. Hai người muốn có chung một khóa bí mật qua một đường truyền ai cũng nghe lén được:

  1. Alice chọn số bí mật a, gửi đi điểm a·G.
  2. Bob chọn số bí mật b, gửi đi điểm b·G.
  3. Alice tính a·(b·G), Bob tính b·(a·G). Vì thứ tự không quan trọng, cả hai ra cùng một điểm, chính là khóa chung. Kẻ nghe lén chỉ thấy a·G và b·G, không tính được khóa.

Đây là cơ chế trao đổi khóa đứng sau phần lớn các kết nối HTTPS hiện nay, thường trên đường cong mang tên Curve25519[5]. Bitcoin ký giao dịch trên một đường cong elliptic khác tên là secp256k1[6]. So với RSA, mà bài số nguyên tố, RSA và JWT đã giải thích, mật mã đường cong elliptic cần khóa ngắn hơn rất nhiều cho cùng độ an toàn: khoảng 256 bit thay vì 3.072 bit[7]. Đó là lý do nó có mặt trong điện thoại, thẻ chip và mọi nơi cần nhanh, nhẹ.

Công bằng mà nói, Abel không hề nghĩ tới mật mã, và con đường từ hàm elliptic năm 1827 tới Curve25519 đi qua công sức của rất nhiều người trong gần hai thế kỷ. Nhưng hai khái niệm ở trung tâm của nó, hàm elliptic và nhóm abel, đều bắt đầu từ chàng trai ở Christiania.

Giải Abel

Năm 2002, nhân dịp hai trăm năm ngày sinh của Abel, chính phủ Na Uy lập Giải Abel, trao lần đầu năm 2003 và từ đó trao hằng năm cho những đóng góp xuất sắc nhất trong toán học. Giải thường được gọi là “giải Nobel của toán học”[8]. Chàng trai từng phải tự bỏ tiền in sáu trang giấy giờ có tên trên một trong những giải thưởng lớn nhất của ngành.

Tự tay cộng hai điểm trên đường cong elliptic

Đoạn Python dưới đây làm ba việc. Thứ nhất, cộng hai điểm trên đường cong y2=x3−x+1y^2 = x^3 - x + 1 bằng cách kẻ đường thẳng rồi lật. Thứ hai, làm lại phép cộng ấy trên các số modulo 97 và kiểm tra rằng P + Q = Q + P với mọi cặp điểm, tức đây đúng là một nhóm abel. Thứ ba, mô phỏng trao đổi khóa giữa Alice và Bob. Nó tạo ra Hình 1. Chỉ cần cài numpy và matplotlib.

abel_elliptic.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# ── Phần 1: cộng hai điểm trên đường cong y² = x³ − x + 1 (số thực) ─────────
A, B = -1, 1
def add_real(P, Q):
"""Kẻ đường thẳng qua P, Q, tìm giao điểm thứ ba, rồi lấy đối xứng qua trục hoành."""
(x1, y1), (x2, y2) = P, Q
m = (y2 - y1) / (x2 - x1)
x3 = m * m - x1 - x2
y3 = m * (x3 - x1) + y1 # giao điểm thứ ba (trước khi lật)
return (x3, y3), (x3, -y3)
P = (-1.0, 1.0)
Q = (0.0, 1.0)
third, R = add_real(P, Q)
print("P + Q =", tuple(round(v, 3) for v in R), "| Q + P =", tuple(round(v, 3) for v in add_real(Q, P)[1]))
# ── Phần 2: cùng phép cộng ấy trên một trường hữu hạn (mod p) ─────────────
p, a, b = 97, 2, 3 # y² = x³ + 2x + 3 (mod 97)
O = None # "điểm ở vô cực": phần tử trung hoà
def add_mod(P, Q):
if P is O:
return Q
if Q is O:
return P
(x1, y1), (x2, y2) = P, Q
if x1 == x2 and (y1 + y2) % p == 0:
return O
if P == Q:
m = (3 * x1 * x1 + a) * pow(2 * y1, -1, p) % p
else:
m = (y2 - y1) * pow(x2 - x1, -1, p) % p
x3 = (m * m - x1 - x2) % p
return (x3, (m * (x1 - x3) - y1) % p)
def mul(k, P):
"""k·P = P + P + … + P (k lần), làm nhanh bằng nhân đôi rồi cộng."""
R = O
while k:
if k & 1:
R = add_mod(R, P)
P = add_mod(P, P)
k >>= 1
return R
points = [(x, y) for x in range(p) for y in range(p) if (y * y - (x ** 3 + a * x + b)) % p == 0]
swaps_ok = all(add_mod(P1, P2) == add_mod(P2, P1) for P1 in points for P2 in points)
print(f"số điểm trên đường cong mod {p}: {len(points)} (cộng thêm điểm ở vô cực)")
print("P + Q == Q + P với mọi cặp điểm:", swaps_ok)
# Trao đổi khoá kiểu Diffie–Hellman: thứ tự cộng không quan trọng nên hai người ra cùng một điểm.
G = points[3]
alice, bob = 29, 41 # hai số bí mật
shared_a = mul(alice, mul(bob, G)) # Alice nhận bob·G, nhân với số của mình
shared_b = mul(bob, mul(alice, G)) # Bob nhận alice·G, nhân với số của mình
print("G =", G, "| khoá chung của Alice:", shared_a, "| của Bob:", shared_b)
# ── Vẽ ────────────────────────────────────────────────────────────────────
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(12, 5.4))
gx, gy = np.meshgrid(np.linspace(-2, 3, 800), np.linspace(-3.2, 3.2, 800))
ax1.contour(gx, gy, gy ** 2 - (gx ** 3 + A * gx + B), levels=[0], colors="#878d97", linewidths=2)
line_x = np.linspace(-1.6, max(third[0], 0) + 0.8, 10)
m = (Q[1] - P[1]) / (Q[0] - P[0])
ax1.plot(line_x, P[1] + m * (line_x - P[0]), color="#8fa9c9", lw=1.5, ls="--")
ax1.plot([third[0], R[0]], [third[1], R[1]], color="#8fa9c9", lw=1.5, ls=":")
for (pt, name, col) in [(P, "P", "#d4d7dc"), (Q, "Q", "#d4d7dc"), (third, "", "#878d97"), (R, "P + Q", "#e8b05a")]:
ax1.plot(*pt, "o", color=col, ms=10)
if name:
ax1.annotate(name, pt, xytext=(10, 8), textcoords="offset points", color=col, fontsize=13)
ax1.axhline(0, color="#2a2e35", lw=1)
ax1.set_xlim(-2, 3)
ax1.set_ylim(-3.2, 3.2)
ax1.set_title("Cộng hai điểm: kẻ đường thẳng, rồi lật", color="#d4d7dc", fontsize=12)
ax2.plot(*zip(*points), "o", color="#4a4e57", ms=4)
path = [mul(k, G) for k in range(1, 9)]
ax2.plot(*zip(*path), color="#8fa9c9", lw=1, alpha=0.7)
ax2.plot(*zip(*path), "o", color="#8fa9c9", ms=6)
for k, pt in enumerate(path, 1):
ax2.annotate("G" if k == 1 else f"{k}G", pt, xytext=(6, 5), textcoords="offset points", color="#a4a9b2", fontsize=10)
ax2.plot(*shared_a, "*", color="#e8b05a", ms=18)
ax2.annotate("khoá chung", shared_a, xytext=(10, -14), textcoords="offset points", color="#e8b05a", fontsize=11)
ax2.set_xlim(-3, p + 2)
ax2.set_ylim(-3, p + 2)
ax2.set_title(f"Cùng phép cộng, mod {p}: G, 2G, 3G… nhảy lung tung", color="#d4d7dc", fontsize=12)
for ax in (ax1, ax2):
ax.grid(color="#22262c")
fig.tight_layout()
fig.savefig("abel-elliptic.png", dpi=150, bbox_inches="tight")
P + Q = (1.0, -1.0) | Q + P = (1.0, -1.0)
số điểm trên đường cong mod 97: 99 (cộng thêm điểm ở vô cực)
P + Q == Q + P với mọi cặp điểm: True
G = (1, 54) | khoá chung của Alice: (87, 27) | của Bob: (87, 27)
Hai biểu đồ. Bên trái: đường cong y² = x³ − x + 1 màu xám, gồm một vòng cong bên trái nối với hai nhánh vươn ra bên phải. Đường thẳng nét đứt nằm ngang ở y = 1 đi qua P tại x = −1, Q tại x = 0 và cắt đường cong lần thứ ba tại x = 1; một đoạn chấm thẳng đứng lật điểm ấy xuống (1, −1), tô màu vàng, ghi P + Q. Bên phải: khoảng một trăm chấm xám rải khắp ô vuông 97 × 97, là các điểm của đường cong modulo 97. Các điểm G, 2G, 3G tới 8G nối với nhau bằng đường gấp khúc nhảy lung tung khắp ô; một ngôi sao vàng đánh dấu khóa chung.
Hình 1. Trái: cộng hai điểm trên đường cong elliptic bằng cách kẻ đường thẳng rồi lật qua trục hoành. Phải: cùng phép cộng ấy trên các số modulo 97; các bội G, 2G, 3G… nhảy khắp nơi, nên nhìn kết quả rất khó đoán ngược ra đã cộng bao nhiêu lần. Đường cong và các con số được chọn nhỏ để minh họa; mật mã thật dùng số có khoảng 77 chữ số.

Dòng thứ ba của kết quả là cả câu chuyện về Abel thu gọn: với cả 99 điểm, cộng theo thứ tự nào cũng ra cùng một kết quả. Dòng cuối là hệ quả của nó: Alice và Bob, mỗi người giữ một số bí mật riêng, vẫn ra cùng một khóa (87, 27).

Hình bên phải cho thấy vì sao cách này an toàn. Với modulo 97, ta còn đếm tay được. Với một số nguyên tố dài khoảng 77 chữ số như trong Curve25519, các bội của G nhảy khắp một không gian có khoảng 107710^{77} điểm, và không ai biết cách lần ngược nhanh: thử lần lượt từng khả năng thì mọi máy tính trên Trái Đất chạy hàng tỷ năm cũng không xong.

Bạn có thể đổi alice, bob hoặc chọn điểm G khác để thấy hai khóa luôn trùng nhau.

Quay lại tháng 4 năm 1829

Abel chưa bao giờ có một chỗ đứng ổn định, một mức lương đủ sống hay một người đọc kỹ bản thảo quan trọng nhất đời mình khi anh còn sống. Anh có Holmboe, người thầy nhận ra anh. Anh có Crelle, người bạn in bài của anh. Và anh có một cách nghĩ hiếm có ở tuổi hai mươi: khi ba trăm năm không ai tìm được thứ gì đó, hãy thử chứng minh rằng nó không tồn tại.

Lá thư của Crelle đến muộn hai ngày. Nhưng chữ “abelian” viết thường trong mọi giáo trình đại số, và phép cộng điểm trên đường cong trong chiếc điện thoại của bạn, đến đúng lúc.

Các tập khác của loạt bài: Euler và bảy cây cầu Königsberg, Gauss và tiểu hành tinh biến mất, và Galois, đêm trước cuộc đấu súng, người đã tiếp nối đúng câu hỏi mà Abel để lại.

Phát video: Video: Abel và lá thư đến muộn hai ngày: bậc 5 không có công thức
Video: Abel và lá thư đến muộn hai ngày: bậc 5 không có công thức

Tài liệu tham khảo

  1. [1]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Niels Henrik Abel (1802–1829), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  2. [2]Arild Stubhaug. Niels Henrik Abel and his Times: Called Too Soon by Flames Afar. Springer, 2000.
  3. [3]Niels Henrik Abel. Mémoire sur les équations algébriques, où l’on démontre l’impossibilité de la résolution de l’équation générale du cinquième degré. Christiania (tự in), 1824.
  4. [4]Niels Henrik Abel. Wikipedia.
  5. [5]A. Langley, M. Hamburg và S. Turner. RFC 7748: Elliptic Curves for Security. IETF, 2016.
  6. [6]SEC 2: Recommended Elliptic Curve Domain Parameters (secp256k1). Standards for Efficient Cryptography Group, 2010.
  7. [7]NIST SP 800-57 Part 1 Rev. 5: Recommendation for Key Management. National Institute of Standards and Technology, 2020.
  8. [8]The Abel Prize. Viện Hàn lâm Khoa học và Văn chương Na Uy.