Euclid và phương pháp tiên đề: Vì sao toán học cần những điều không chứng minh?
Euclid xây dựng hình học từ đâu? Qua phép dựng tam giác đều, hiểu phương pháp tiên đề, sức mạnh của chứng minh và những giả thiết nằm sau hình vẽ.

Mục lục
Một đoạn thẳng, hai đường tròn, một câu hỏi
Alexandria, khoảng năm 300 trước Công nguyên. Trong bộ sách gắn với tên Euclid, bài dựng đầu tiên yêu cầu làm một việc: cho một đoạn thẳng, dựng trên đó một tam giác đều. Không cần đo góc. Không cần đọc chiều dài trên thước. Chỉ cần những phép dựng và một chuỗi lý do.[1][3]
Nhưng nếu mỗi lý do lại cần một lý do khác, chuỗi ấy bắt đầu ở đâu? Phương pháp tiên đề trả lời bằng cách nêu những giả thiết xuất phát, rồi suy ra các kết luận từ chúng. Giống một ván cờ: trước khi xét nước đi có hợp lệ không, ta phải thống nhất luật. Tiên đề không được chứng minh bên trong hệ thống đang dùng chúng làm điểm xuất phát; điều đó không có nghĩa ta phải tin chúng trong mọi hoàn cảnh.
Phép dựng của Euclid đủ ngắn để theo dõi bằng mắt. Nó cũng chứa một chỗ mà mắt dễ chấp nhận hơn lý luận. Đi hết bài, bạn sẽ thấy vì sao ba cạnh phải bằng nhau, điều gì còn thiếu trong lập luận cổ điển, và vì sao một môn học coi trọng chứng minh lại cần những điểm bắt đầu không chứng minh.
Đây là bài 1 trong loạt ba bài về tiên đề song song và hình học phi Euclid. Bài 2 kể về János Bolyai và câu hỏi đường song song có duy nhất không, bài 3 về Nikolai Lobachevsky và tổng ba góc tam giác.
Euclid để lại sách, nhưng ít để lại dấu vết cuộc đời
Ta biết về nội dung Elements, thường gọi là Cơ sở, nhiều hơn về người biên soạn nó. Euclid gắn với Alexandria ở Ai Cập. Những năm sinh, năm qua đời và nhiều chi tiết cuộc đời không được biết chắc. Một số chuyện quen thuộc về ông được ghi lại nhiều thế kỷ sau, nên không nên đọc như lời kể của nhân chứng.[1]
Vì thế, câu chuyện này không dựng lại một buổi giảng hay một cuộc trò chuyện trong cung điện. Khoảnh khắc ta có thể kiểm tra nằm trên trang sách: từ những điều được đặt ở đầu, Euclid chuyển sang kết quả đầu tiên như thế nào.
Elements gồm 13 quyển, bàn cả hình học phẳng, hình học không gian, tỉ lệ và số học. Nhiều kết quả dựa trên công trình của những người đi trước, trong đó có Eudoxus và Theaetetus. Euclid không tự phát minh toàn bộ kiến thức ấy, cũng không phải người đầu tiên biết chứng minh.[1]
Điều đáng theo dõi là cách tổ chức. Một kết quả không đứng riêng như mẹo giải bài. Nó được đặt vào một chuỗi: điều này dựa vào điều kia, điều kia lại dựa vào những điểm xuất phát đã nêu. Bạn có thể lần ngược đường đi của một lập luận, như kiểm tra từng khoản trên hóa đơn thay vì chỉ nhìn tổng tiền.
Đo một nghìn tam giác vẫn chưa đủ sao?
Bạn vẽ một tam giác trên giấy, đo ba góc rồi cộng lại. Kết quả xấp xỉ 180°. Đổi hình, đo lại, kết quả vẫn gần như vậy. Nếu có sai lệch nhỏ, bạn có thể nghĩ tới nét bút dày hoặc thước đo chưa chính xác.
Lặp lại nhiều lần cho ta lý do tin vào một quy luật. Nhưng số hình đã đo luôn hữu hạn. Phát biểu “mọi tam giác trong mặt phẳng Euclid có tổng góc bằng 180°” nói tới cả những hình chưa được vẽ, rất nhỏ hoặc rất lớn. Một danh sách phép đo không tự biến thành lời giải thích cho tất cả chúng.
Chứng minh làm một việc khác: đi từ giả thiết tới kết luận bằng những bước suy luận được phép. Giống kiểm tra một công thức tính tiền có đúng với mọi hóa đơn hợp lệ, thay vì chỉ thử vài hóa đơn mẫu. Khi chứng minh đúng, kết quả không lệ thuộc việc nét bút có thẳng hay thước có lệch.
Sự khác biệt ấy cũng nằm trong bài toán Collatz: thử rất nhiều trường hợp có thể cho bằng chứng mạnh, nhưng chưa thay thế được lập luận bao quát mọi trường hợp. Chứng minh không phải phép đo thật nhiều lần rồi bỏ chữ “có lẽ”.
Tuy vậy, chứng minh luôn cần đầu vào. Nếu dùng tổng góc tam giác để chứng minh một kết quả khác, ta phải biết tổng góc ấy đã được chứng minh từ đâu. Tiếp tục lần ngược, ta gặp câu hỏi trong tiêu đề: có cần chứng minh cả những điểm bắt đầu không?
Vì sao không thể đòi chứng minh mọi thứ từ số không?
Giả sử bạn yêu cầu người bán giải thích giá cuối hóa đơn. Họ chỉ ra số món, đơn giá và phí giao hàng. Bạn hỏi tiếp vì sao những số đó đúng. Việc kiểm tra có thể đi sâu, nhưng muốn tính được, hai bên cuối cùng phải thống nhất dữ liệu nào đang được dùng và phép tính nào được chấp nhận.
Một chứng minh toán học cũng không bắt đầu từ khoảng trống. Trong một hệ suy diễn, ta có những đối tượng, những giả thiết và những quy tắc lập luận. Tiên đề (axiom) là điều được chấp nhận làm điểm xuất phát trong hệ ấy. Ở ván cờ, “mã đi theo cách này” là luật, không phải nước đi mà người chơi phải chứng minh từ các nước trước.
Nếu đòi chứng minh một tiên đề bằng giả thiết mới, ta đã chuyển điểm xuất phát sang giả thiết mới ấy. Nếu dùng chính kết luận cần chứng minh làm lý do, ta đi vòng tròn. Còn trong cách xây dựng chứng minh hữu hạn quen thuộc, cứ lùi mãi mà không chấp nhận đầu vào nào thì không khởi đầu được.
Điều này không làm mọi tiên đề trở thành lựa chọn tốt như nhau. Ta còn hỏi hệ thống có tự mâu thuẫn không, có mô tả được đối tượng muốn nghiên cứu không, và một giả thiết có thật sự cần thiết không. Tương tự luật một trò chơi: viết luật tùy ý chưa bảo đảm trò chơi vận hành được hoặc đáng nghiên cứu.
Không chứng minh trong hệ thống không đồng nghĩa với cấm đặt câu hỏi. Ta có thể so sánh các bộ tiên đề, xem chúng dẫn tới đâu, hoặc nghiên cứu chúng bằng một lý thuyết khác. Chỉ có điều, khi ấy ta cần nói rõ mình đang đứng trên nền nào.
Trước định lý, Euclid đặt những gì?
Quyển I của Elements mở bằng các định nghĩa, năm tiên đề hình học và năm điều thường gọi là “khái niệm chung”. Sau đó mới tới các mệnh đề có chứng minh. Cách phân nhóm trong văn bản cổ không hoàn toàn trùng cách sách hiện đại dùng từ “tiên đề”.[2]
Định nghĩa (definition) cho biết ta đang dùng một tên theo nghĩa nào. Tam giác đều là tam giác có ba cạnh bằng nhau. Giống khi đặt quy ước trên thực đơn rằng một “suất đôi” gồm hai phần: quy ước giúp hiểu tên gọi, nhưng chưa bảo đảm có sẵn một suất như thế trên bàn.
Điểm khác biệt đó quan trọng: định nghĩa tam giác đều chưa tự dựng được tam giác đều. Ta còn phải chỉ ra đối tượng đáp ứng mô tả ấy tồn tại.
Định lý (theorem) là kết luận cần được suy ra, không phải điều chỉ cần chấp nhận. Giống một nước cờ hợp lệ phải tuân luật đã thống nhất. Trong Elements, có cả mệnh đề khẳng định tính chất lẫn bài toán dựng hình; với bài dựng, còn phải chứng minh hình dựng được đáp ứng yêu cầu.
Năm tiên đề hình học của Euclid nói cụ thể điều gì?
Dưới đây là năm phát biểu, diễn đạt bằng tiếng Việt ngày nay, kèm cách dùng. Ba điều đầu cho phép dựng hình; hai điều sau đặt quan hệ giữa các hình.[2]

Tiên đề 1: Nối hai điểm bằng một đoạn thẳng
Từ một điểm bất kỳ đến một điểm bất kỳ khác, có thể vẽ một đoạn thẳng. Chấm A và B trên giấy, đặt mép thước qua hai chấm rồi nối chúng. Tiên đề cho phép tạo đoạn AB, không yêu cầu biết trước độ dài của nó.
Trong phép dựng tam giác đều, điều này cho phép nối C với A và B. Lưu ý: nguyên văn không nói rõ “chỉ có một” đoạn nối. Euclid sử dụng tính duy nhất ấy, nhưng bản phát biểu chưa tách nó thành giả thiết rõ ràng.
Tiên đề 2: Kéo dài đoạn thẳng theo cùng đường thẳng
Một đoạn thẳng hữu hạn có thể được kéo dài liên tục theo đường thẳng ấy. Có đoạn AB, ta được kéo nét thẳng qua B, không bẻ sang hướng khác. Giống đặt thêm thước nối tiếp mép thước cũ để kẻ tiếp.
Đây không phải kéo giãn đoạn AB: A và B vẫn giữ nguyên. Ta thêm phần đường ở ngoài đoạn đã có. Mép giấy không phải giới hạn của đối tượng toán học; khi lập luận cần kéo dài thêm, tiên đề cho phép làm việc đó.
Tiên đề 3: Vẽ đường tròn với tâm và bán kính đã cho
Có thể vẽ một đường tròn với tâm và bán kính cho trước. Đặt mũi compa ở A, mở đến B rồi quay: ta có đường tròn tâm A đi qua B. Giống một đầu dây cố định, đầu kia căng dây rồi đi quanh: khoảng cách tới tâm được giữ nguyên.
Tiên đề bảo đảm đường tròn được phép dựng. Định nghĩa đường tròn cho biết mọi đoạn từ tâm tới đường tròn đều bằng bán kính. Nhưng tiên đề này chưa nói hai đường tròn bất kỳ phải giao nhau. Chỗ phân biệt ấy sẽ quyết định cách đọc phép dựng đầu tiên.
Tiên đề 4: Mọi góc vuông đều bằng nhau
Tất cả các góc vuông đều bằng nhau. Góc ở một góc tờ giấy và góc ở một góc viên gạch hình chữ nhật cùng có độ mở 90°, dù hai vật khác kích thước. Độ dài cạnh không quyết định độ lớn góc.
Theo định nghĩa của Euclid, một đường dựng trên đường khác tạo hai góc kề bằng nhau thì mỗi góc là góc vuông. Tiên đề 4 đi thêm một bước: góc vuông ở phép dựng này bằng góc vuông ở phép dựng khác. Nhờ đó, “một góc vuông” là chuẩn so sánh chung, không phụ thuộc nơi vẽ.[2]
Tiên đề 5: Qua một điểm ngoài một đường thẳng, chỉ có một đường song song
Cách phát biểu quen thuộc ở trường là: Trong cùng một mặt phẳng, qua một điểm nằm ngoài một đường thẳng, có một và chỉ một đường thẳng song song với đường thẳng đã cho. Đây là cách phát biểu tương đương trong nền tảng hình học thông thường, không phải nguyên văn của Euclid.[5]

Bạn kẻ một đường thẳng trên giấy, rồi chấm một điểm P ở ngoài đường đó. Qua P, bạn có thể kẻ nhiều đường theo các hướng khác nhau. Tiên đề nói chỉ một đường trong số ấy không gặp đường đã cho, dù kéo dài mãi về cả hai phía. “Một và chỉ một” khẳng định hai điều: có đường như vậy, và không có đường thứ hai.
Euclid viết bằng điều kiện về góc: trong cùng một mặt phẳng, nếu một đường cắt hai đường thẳng tạo hai góc trong cùng phía có tổng nhỏ hơn hai góc vuông, thì hai đường ấy khi kéo dài sẽ gặp nhau về phía đó. “Góc trong” nằm trong vùng giữa hai đường; “cùng phía” nghĩa là cùng bên trái hoặc cùng bên phải của đường cắt. Đây cũng là cách phát biểu được minh họa ở ô số 5 của Hình 1.[5]
Chẳng hạn, hai góc trong cùng phía là 80° và 90°, tổng 170°. Hai đường sẽ gặp nhau về phía ấy, dù giao điểm ngoài trang giấy. Cách viết gốc không cho biết giao điểm cách bao xa; trường hợp tổng bằng 180° cần thêm lập luận.
Năm “khái niệm chung” dùng để suy luận ra sao?
Các điều này nói về đại lượng cùng loại: so chiều dài với chiều dài, diện tích với diện tích. Không cộng một đoạn thẳng với một góc. Chúng thường cũng được gọi là tiên đề, nhưng Euclid xếp riêng với năm tiên đề hình học ở trên.[2]
1. Cùng bằng một đại lượng thì bằng nhau
Những đại lượng cùng bằng một đại lượng thì bằng nhau. Hai sợi dây đều dài bằng sợi dây mẫu thì dài bằng nhau. Đây chính là bước nối “AC bằng AB” và “BC bằng AB” thành “AC bằng BC” trong phép dựng sắp tới.
2. Thêm những phần bằng nhau thì tổng vẫn bằng nhau
Thêm các đại lượng bằng nhau vào các đại lượng bằng nhau, ta được các tổng bằng nhau. Hai sợi dây dài bằng nhau, mỗi sợi nối thêm một đoạn 10 cm, thì hai sợi mới vẫn bằng nhau. Trong hình học, điều này cho phép so sánh cả đoạn sau khi ghép những phần tương ứng bằng nhau.
3. Bớt những phần bằng nhau thì phần còn lại bằng nhau
Bớt các đại lượng bằng nhau khỏi các đại lượng bằng nhau, ta được các phần còn lại bằng nhau. Hai dải vải cùng dài 1 m, mỗi dải cắt đi 20 cm, thì hai phần còn lại cùng dài 80 cm. Khi hai đoạn bằng nhau có những phần đã biết bằng nhau, ta được kết luận phần còn lại cũng bằng nhau.
4. Chồng khít lên nhau thì bằng nhau
Những hình chồng khít lên nhau thì bằng nhau. Đặt hai miếng bìa tam giác lên nhau mà các đỉnh và cạnh trùng hoàn toàn, ta có cơ sở nói chúng bằng nhau. Không phải chỉ trùng một cạnh hoặc nhìn gần giống. Đây là cách hiểu truyền thống về phép chồng hình; việc được phép di chuyển hình mà giữ nguyên kích thước cũng cần làm rõ khi xây hệ hiện đại.
5. Toàn thể lớn hơn một phần của nó
Toàn thể lớn hơn phần thực sự của nó. Một thanh gỗ dài 1 m lớn hơn đoạn 60 cm thuộc thanh ấy, vì còn phần dài 40 cm. Ở đây ta nói về đại lượng hình học hữu hạn có phần còn lại dương, không khẳng định quy tắc này áp dụng nguyên xi cho số phần tử của tập vô hạn.
Hai đường tròn làm được việc gì mà thước đo không làm được?
Cho đoạn thẳng AB. Euclid yêu cầu dựng tam giác đều trên đoạn ấy. Phép dựng đầu tiên, ký hiệu I.1, làm như sau:[3]
- Vẽ đường tròn tâm A, bán kính AB.
- Vẽ đường tròn tâm B, bán kính BA.
- Chọn một giao điểm C của hai đường tròn, rồi nối CA và CB.
Trên giấy, bạn đặt compa ở A, mở tới B, vẽ một vòng. Đổi tâm sang B, mở tới A, vẽ vòng thứ hai. Nối hai đầu đoạn thẳng với giao điểm phía trên. Không cần đọc một con số nào trên thước.

Vì sao tam giác ấy đều? C nằm trên đường tròn tâm A, nên AC bằng AB. C cũng nằm trên đường tròn tâm B, nên BC bằng BA. Mà BA chính là đoạn AB được gọi theo chiều ngược lại. Vậy cả AC và BC đều bằng AB, nên chúng bằng nhau.
Mỗi bước có một địa chỉ để kiểm tra. Vẽ đường tròn dùng tiên đề thứ ba. Nối các điểm dùng tiên đề thứ nhất. So sánh bán kính dùng định nghĩa đường tròn. Đi từ “cùng bằng AB” tới “bằng nhau” dùng khái niệm chung về sự bằng nhau.
Ta không kết luận tam giác đều vì hình trông cân đối. Ta kết luận từ cách dựng. Thước đo chỉ kiểm tra gần đúng một bản vẽ. Lập luận nói về bất kỳ đoạn AB khác không nào đáp ứng các giả thiết hình học đang dùng.
Trong bản tính để vẽ Hình 3, mình đặt AB dài một đơn vị. Máy cho ba cạnh cùng bằng 1,000000 khi in sáu chữ số sau dấu phẩy. Đó là kiểm tra số cho một hình cụ thể, không phải chứng minh thay cho Euclid. Nếu đổi đơn vị, lý do các cạnh bằng nhau vẫn không đổi.
Nhưng ai bảo đảm hai đường tròn có giao điểm?
Đọc lại bước thứ ba: “Chọn một giao điểm C”. Trên hình, C hiện ra rất rõ. Nhưng sự hiện diện trên hình có đủ làm lý do không?
David Joyce, trong chú giải Elements, chỉ ra rằng văn bản I.1 chưa nêu đủ giả thiết để bảo đảm giao điểm ấy tồn tại. Quyền vẽ hai đường tròn không tự bao gồm quyền khẳng định chúng gặp nhau. Để có một hệ chặt chẽ theo cách hiện đại, cần bổ sung những giả thiết thích hợp về quan hệ giữa các đối tượng, thứ tự và tính liên tục.[3]
Có thể hình dung vấn đề như bản đồ có sẵn hai tuyến đường. Việc hai nét mực cắt nhau không bảo đảm hai tuyến có một điểm chuyển tuyến: có thể một tuyến đi trên cầu. Đây chỉ là so sánh về việc hình vẽ chưa nói hết quan hệ, không phải mô hình thay thế cho hai đường tròn.
Giả thiết ngầm là điều được dùng nhưng chưa được nói ra, giống người tính hóa đơn mặc nhiên cho rằng giá đã gồm thuế. Khi hai người hiểu khác nhau, phép cộng có thể đúng mà kết luận vẫn không đúng với điều mỗi người tưởng đang tính.
Với Euclid, không nên từ một chỗ thiếu mà kết luận toàn bộ hình học sụp đổ. Phép dựng tam giác đều có thể được biện minh trong những hệ tiên đề đầy đủ hơn cho mặt phẳng Euclid. Điều phải sửa là bản kê các giả thiết, không phải quan hệ ba cạnh bằng nhau khi giao điểm tồn tại.
Một mặt phẳng chỉ giữ những điểm có tọa độ hữu tỉ
Bạn có thể bỏ qua phần tọa độ này mà vẫn hiểu ý chính. Nó cho thấy cụ thể vì sao “vẽ được hai đường tròn” và “chúng có giao điểm” không phải cùng một yêu cầu.
Ta thử chỉ giữ các điểm có tọa độ là phân số của hai số nguyên. Đó là các tọa độ hữu tỉ (rational), như một lưới địa chỉ chỉ nhận những số viết được dưới dạng phân số. Đây là ví dụ minh họa giới hạn của tập điểm, không phải khẳng định một mô hình thỏa mọi giả thiết hình học khác của Euclid.
Đặt A ở và B ở . Hai đường tròn bán kính 1 có phương trình:
Trừ hai phương trình, ta được . Thế lại, ta được:
Nhưng không phải số hữu tỉ. Để kiểm tra, giả sử nó bằng với phân số đã rút gọn. Từ , ta suy ra chia hết cho 3. Viết rồi thế lại thì , nên cũng chia hết cho 3. Điều này trái với việc phân số đã rút gọn.
Vì thế, nếu chỉ giữ các điểm tọa độ hữu tỉ, không giao điểm nào của hai đường tròn thuộc tập điểm đã chọn. Trong khi đó, mỗi đường tròn vẫn có các điểm thuộc tập ấy, chẳng hạn B thuộc đường tròn tâm A và A thuộc đường tròn tâm B.
Khi vẽ cả hai vòng tròn như đường nét liền trên màn hình, ta đã biểu diễn chúng trong mặt phẳng tọa độ thực, có cả những điểm vừa bị loại. Đó là lý do phải cẩn thận với câu “nhìn là thấy”. Hình minh họa có thể mang theo nhiều điều hơn bộ giả thiết đang xét.
Người đến sau có phải chỉ việc sửa Euclid?
Năm 1899, David Hilbert công bố Grundlagen der Geometrie, xây dựng hình học trong một khuôn khổ tiên đề hình thức hơn. Công việc ấy làm rõ những quan hệ từng được trực giác và hình vẽ gánh một phần.[4]
Hình thức hóa (formalization) có thể hiểu như chuyển luật chơi truyền miệng thành bản luật ghi rõ từng trường hợp. Với hình học, cần phát biểu cụ thể điều gì được giả định về điểm nằm trên đường, điểm nằm giữa hai điểm, các đoạn bằng nhau và những tính chất liên tục. Bản luật không cần mô tả nét bút; nó cần đủ để kiểm tra suy luận.
Đây không chỉ là bắt lỗi người xưa. Chính thói quen hỏi “bước này dựa vào đâu?” khiến người đến sau thấy những chỗ cần làm rõ. Tiêu chuẩn chặt chẽ có lịch sử của nó, và công việc của Hilbert không làm mất vai trò của Elements trong lịch sử ấy.
Ngày nay, cùng một thói quen xuất hiện khi kiểm tra chương trình: chương trình nhận đầu vào nào, điều gì được bảo đảm trước khi chạy, và sau khi chạy phải đúng điều gì? Thử vài đầu vào hữu ích, nhưng khác với lập luận bao quát mọi đầu vào hợp lệ. Đây là sự tương đồng về cách tổ chức lý do, không phải nói phần mềm hiện đại được suy ra trực tiếp từ sách Euclid.
Trong bài Abel và phương trình bậc năm, giới hạn của những phép toán được cho phép quyết định điều gì có thể làm được. Với Euclid, câu hỏi về thước và compa cũng nhắc ta nhìn vào luật trước khi đánh giá một cách giải.
Có phải tiên đề nào cũng là chân lý hiển nhiên?
Với người mới học, tiên đề thường được giới thiệu như điều đúng rõ ràng đến mức không cần chứng minh. Cách nói ấy dễ nhớ, nhưng chưa đủ. Một điều được chọn làm giả thiết không vì thế trở thành mô tả bắt buộc cho mọi đối tượng hay cho không gian vật lý.
Trong một hệ, ta hỏi kết luận có theo từ giả thiết không. Khi dùng hệ ấy để mô tả thế giới, ta còn hỏi những giả thiết có phù hợp với đối tượng và độ chính xác cần thiết không. Giống bản vẽ mặt bằng nhà: nó có thể đủ cho việc kê bàn, nhưng không thay được toàn bộ thông tin về một căn nhà ba chiều.
Euclid đặt tiên đề thứ năm ở đầu, nhưng đến mệnh đề I.29 mới dùng nó trong chuỗi chứng minh của Quyển I. Nó nói về hai đường thẳng gặp nhau khi kéo dài, chứ không chỉ một thao tác dựng tại chỗ. Nhiều người về sau đã thử chứng minh nó từ những giả thiết còn lại.[5]
Theo cách phát biểu quen thuộc đã nêu ở trên, qua một điểm nằm ngoài một đường thẳng, có một và chỉ một đường thẳng song song với đường thẳng đã cho. Điều đáng hỏi nằm ở chữ “chỉ”: liệu tính duy nhất ấy có suy ra từ các giả thiết còn lại không?
Tính độc lập (independence) của một tiên đề nói rằng nó không suy ra từ các giả thiết còn lại trong hệ đang xét. Giống một bộ luật có điều khoản thực sự thêm ràng buộc mới, thay vì chỉ nhắc lại hệ quả của những điều trước. Không thể xác nhận tính độc lập chỉ bằng câu “đã thử rất lâu mà chưa chứng minh được”.
Đó là câu hỏi dẫn tới Bolyai và Lobachevsky: liệu một giả thiết tưởng chỉ cần chứng minh thêm lại là một lựa chọn có thể thay đổi? Câu chuyện ấy cần một bài riêng cho mỗi người. Ở đây, điều cần giữ là phương pháp của Euclid đã làm câu hỏi hiện rõ: trước hết hãy viết ra mình đang giả định điều gì.
Tự tay dựng tam giác đầu tiên của Euclid
Đoạn Python này xuất đúng Hình 3 vào kho ảnh của bài. Cần matplotlib; chạy từ thư mục gốc eyeblogs. Không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed. Tọa độ C được tính sẵn để vẽ trong mặt phẳng tọa độ thực; chương trình không phải một chứng minh hình thức cho các tiên đề.
from pathlib import Pathfrom math import sqrt, distimport matplotlibmatplotlib.use("Agg")import matplotlib.pyplot as pltfrom matplotlib.patches import Circle
# Chạy từ thư mục gốc eyeblogs. Không có yếu tố ngẫu nhiên.out = Path("images/euclid-phuong-phap-tien-de")out.mkdir(parents=True, exist_ok=True)A, B, C = (0, 0), (1, 0), (0.5, sqrt(3) / 2)ink, blue, orange, surface = "#0b0b0b", "#2a78d6", "#eb6834", "#fcfcfb"plt.rcParams.update({"font.family": "DejaVu Sans", "font.size": 12})fig, axes = plt.subplots(1, 3, figsize=(12, 4.9), facecolor=surface)titles = ["1. Cho đoạn AB", "2. Vẽ hai đường tròn", "3. Nối AC và BC"]for step, ax in enumerate(axes): ax.set(aspect="equal", xlim=(-1.15, 2.15), ylim=(-1.15, 1.3)) ax.set_facecolor(surface) ax.axis("off") ax.set_title(titles[step], color=ink, fontsize=13, pad=14) if step >= 1: ax.add_patch(Circle(A, 1, fill=False, color=blue, lw=2)) ax.add_patch(Circle(B, 1, fill=False, color=orange, lw=2, ls="--")) ax.plot([0, 1], [0, 0], color=ink, lw=2) points = [("A", A, (-12, -20)), ("B", B, (5, -20))] if step == 2: ax.plot([0, C[0], 1], [0, C[1], 0], color=ink, lw=2) points.append(("C", C, (0, 9))) for label, point, offset in points: ax.scatter(*point, s=50, color=ink, edgecolors=surface, zorder=5) ax.annotate(label, point, xytext=offset, textcoords="offset points", color=ink)fig.text(0.5, 0.15, "Nét liền xanh: tâm A | Nét đứt cam: tâm B", ha="center", color=ink)fig.text(0.5, 0.07, "AC = AB; BC = BA; suy ra AC = BC = AB", ha="center", color=ink)fig.subplots_adjust(left=0.025, right=0.975, top=0.9, bottom=0.23, wspace=0.15)fig.savefig(out / "dung-tam-giac-deu.png", dpi=160, facecolor=surface)plt.close(fig)for name, value in [("AB", dist(A, B)), ("AC", dist(A, C)), ("BC", dist(B, C))]: print(f"{name} = {value:.6f}")Kết quả mình chạy:
AB = 1.000000AC = 1.000000BC = 1.000000Ba số bằng nhau ở độ chính xác đang in. Nhưng lý do các cạnh bằng nhau đã có từ trước khi bật máy: C thuộc cả hai đường tròn cùng bán kính AB. Bạn có thể thay hình vẽ hoặc đơn vị đo; phần lý luận cần giữ nguyên.
Trở lại giao điểm trên trang sách
Ở phép dựng đầu tiên, compa không chỉ giúp tạo một hình đẹp mắt. Nó buộc các đoạn nối tới tâm có cùng độ dài. Khi lần theo các lý do, ta thấy tam giác đều xuất hiện từ những điều đã chấp nhận. Khi hỏi thêm một lần nữa, ta cũng thấy giao điểm C cần được bảo đảm chứ không chỉ được nhìn thấy.
Di sản của Euclid không nằm ở việc mọi dòng trong văn bản cổ đã đáp ứng tiêu chuẩn hình thức hiện đại. Nó nằm ở cách tổ chức kiến thức để người đọc có thể hỏi căn cứ của từng bước. Như trong bài Euler và bảy cây cầu, thay đổi cách nhìn một hình có thể làm lộ ra cấu trúc mà bức vẽ ban đầu chưa nói rõ.
Toán học cần những điểm xuất phát không chứng minh trong hệ đang xét, không phải để tránh lý luận, mà để bắt đầu lý luận một cách minh bạch. Trên trang đầu của Euclid, ba cạnh bằng nhau là câu trả lời. Câu hỏi còn đi tiếp là: ta đã dùng những điều gì để có câu trả lời ấy?
Bài tiếp theo trong loạt: János Bolyai: Đường song song có thật sự duy nhất?
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]J. J. O’Connor và E. F. Robertson. Euclid of Alexandria. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [2]Euclid; bản trực tuyến và chú giải của David E. Joyce. Elements, Book I: definitions, postulates, common notions and guide. Clark University.
- [3]Euclid; bản trực tuyến và chú giải của David E. Joyce. Elements, Book I, Proposition 1: construction and critiques of the proof. Clark University.
- [4]J. J. O’Connor và E. F. Robertson. David Hilbert. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
- [5]Euclid; bản trực tuyến và chú giải của David E. Joyce. Elements, Book I, Postulate 5 and guide. Clark University.
- [6]Chân dung Euclid, André Thevet. Wikimedia Commons.


