Nikolai Lobachevsky và hình học phi Euclid: Tổng ba góc tam giác luôn bằng 180°?
Vì sao tam giác không luôn có tổng góc 180°? Theo Lobachevsky xây dựng hình học phi Euclid, rồi tìm mối nối qua Riemann tới thuyết tương đối của Einstein.

Mục lục
Tháng 2 năm 1826, tại Đại học Kazan, một giảng viên đưa công trình về nền tảng hình học ra trước bộ môn. Nikolai Lobachevsky đang bước ra khỏi một điều người học gần như không nghi ngờ: hình học trên trang giấy là hình học duy nhất có thể có. Bản thảo buổi ấy không còn, nên ta không biết nguyên văn ông đã trình bày thế nào.[1]
Tổng ba góc tam giác có luôn bằng 180°? Chỉ khi ta đang xét tam giác trong mặt phẳng Euclid. Trong hình học phi Euclid của Lobachevsky, mọi tam giác không suy biến có ba đỉnh nằm trong mặt phẳng đều có tổng góc nhỏ hơn 180°. Không phải thước đo bị lệch hay người vẽ quên một góc. Giả thiết về hình học đã khác.[8]
Bạn có thể xé ba góc của một tam giác giấy rồi ghép chúng thành góc bẹt. Thao tác ấy đúng với mặt giấy phẳng. Nhưng vì sao được mang kết quả đó sang mọi không gian có thể có? Từ câu hỏi quen này, ta sẽ theo Lobachevsky xây dựng một hình học khác, tính một tam giác cụ thể, rồi tìm mối nối qua Riemann tới cách Einstein mô tả hấp dẫn.
Đây là bài 3 trong loạt ba bài về tiên đề song song và hình học phi Euclid. Bài 1 kể về Euclid và phương pháp tiên đề, bài 2 về János Bolyai và câu hỏi đường song song có duy nhất không.
Vì sao tổng ba góc tam giác bằng 180° lại liên quan tới song song?
Vẽ tam giác ABC trên giấy. Qua A, kẻ một đường thẳng song song với BC. Dùng các cặp góc so le trong, ta chuyển góc tại B và C lên hai bên góc A. Ba góc nằm cạnh nhau trên một đường thẳng, nên tổng bằng góc bẹt 180°.
Chứng minh quen thuộc ấy có một bước không hề miễn phí: kẻ đường song song và dùng các tính chất góc đi kèm. Trong nền tảng hình học thông thường, định lý “mọi tam giác có tổng góc bằng 180°” gắn với tiên đề song song. Nó không đứng riêng như một sự thật mà ta mang nguyên vẹn sang bất kỳ bộ giả thiết nào.[4]
Cắt ba góc tam giác giấy rồi ghép lại cũng không tránh được điều đó. Mặt giấy đã là một trường hợp Euclid. Một thí nghiệm trên giấy kiểm tra điều xảy ra trong trường hợp ấy, không chứng minh rằng mọi hình học đều phải giống tờ giấy.
Kẻ hai đường song song cũng cho một kết quả quen khác: khoảng cách vuông góc giữa chúng cố định. Bạn dùng điều ấy để kiểm tra hai mép tấm ván có cùng độ rộng. Khi thay giả thiết song song, cả tổng góc tam giác lẫn tính cách đều đều cần được xem lại, không thể giữ chúng chỉ vì đã quen.
Giả thiết quen thuộc là: trong cùng một mặt phẳng, qua một điểm ngoài một đường thẳng, có một và chỉ một đường thẳng song song với đường đã cho. Bài Euclid và phương pháp tiên đề giải thích vì sao đây là cách phát biểu tương đương, không phải nguyên văn tiên đề thứ năm của Euclid.
Với Lobachevsky, câu hỏi không dừng ở việc có thể kẻ thêm một đường. Nếu chấp nhận những đường mới ấy, góc, tam giác và khoảng cách phải vận hành ra sao? Một bộ luật khác cần trả lời cả những câu hỏi rất bình thường, như đoạn nào ngắn nhất để đi từ chỗ bạn đứng tới một bức tường.
Ở Kazan, phải xây nhiều hơn một phản ví dụ
Lobachevsky gắn phần lớn sự nghiệp với Đại học Kazan. Ông vừa giảng dạy vừa đảm nhiệm công việc quản lý; từ năm 1827, ông trở thành hiệu trưởng. Công trình hình học được phát triển giữa những trách nhiệm ấy, không phải trong một cuộc thi riêng để tìm câu trả lời ngắn nhất cho tiên đề song song.[1]
Buổi báo cáo diễn ra ngày 11 tháng 2 năm 1826 theo lịch Julian đang dùng ở Nga, tức ngày 23 tháng 2 theo lịch Gregorian. Hai ngày đôi khi xuất hiện trong các tiểu sử là cùng một sự kiện. Vì bản thảo đã thất lạc, ta không nên dựng thêm lời thoại hoặc phản ứng của người dự.[1][2]
Công trình bắt đầu xuất hiện trên báo in năm 1829, rồi đăng tiếp đến năm 1830 trên Kazan Messenger. Đây là một mốc công bố, không phải bằng chứng rằng mọi ý trong bản in đã có nguyên vẹn ở buổi báo cáo ba năm trước.[1][2]
Lobachevsky công bố hình học mới độc lập với János Bolyai. Trong câu chuyện về lá thư năm 1823 của Bolyai, trọng tâm là bước đổi câu hỏi: thôi tìm cách ép tiên đề thứ năm trở thành định lý. Ở Kazan, ta theo bước tiếp theo: biến giả thiết khác thành một hệ thống đủ cụ thể để tính toán và xuất bản.
Một tam giác chỉ có tổng góc khoảng 146°
Để thấy điều đang thay đổi, ta đặt ba đỉnh A, B, C vào cùng một hệ tọa độ. Ở hình trái, nối chúng bằng các đoạn thẳng Euclid. Ở hình phải, nối bằng những đường thẳng của hình học hyperbolic, được vẽ thành các cung vuông góc với biên. Cùng tọa độ đỉnh không có nghĩa cùng tam giác, vì quy tắc xác định cạnh đã khác.

| Hình học của ví dụ | Góc A | Góc B | Góc C | Tổng |
|---|---|---|---|---|
| Euclid | 63,434949° | 63,434949° | 53,130102° | 180° |
| Hyperbolic | 32,471192° | 32,471192° | 81,202589° | 146,144974° |
Mỗi cạnh bên phải là một đoạn đường trắc địa (geodesic): đường đi thẳng theo chính hình học ấy, ngắn nhất ở lân cận. Giống đường bay Hà Nội – Paris trông cong trên bản đồ phẳng mà máy bay không hề lượn vòng, độ cong trên hình là do cách vẽ. Vì thế, đừng đo góc của ba dây cung thẳng rồi gán cho hình bên phải. Góc của hai cạnh cong là góc giữa các hướng tiếp tuyến ngay tại đỉnh. Giống hai con đường gặp nhau: góc rẽ phụ thuộc hướng của đường ngay ở ngã ba, không phụ thuộc đoạn thẳng nối hai địa điểm xa nhau. Mô hình này bảo toàn góc, nên phép đo tiếp tuyến cho đúng góc hyperbolic.[5]
Phần chênh so với 180° gọi là độ hụt góc (angular defect). Có thể coi 180° như khoản dự kiến, còn tam giác này thiếu khoảng 33,855026°. Đây không phải sai số. Trong mặt phẳng hyperbolic có độ cong cố định, độ hụt góc tỷ lệ với diện tích tam giác.[8]
Không phải mọi tam giác trong hình học ấy đều có tổng 146°. Con số đó thuộc ví dụ vừa dựng. Tam giác khác có thể gần 180° hơn hoặc hụt nhiều hơn. Khi tam giác đủ nhỏ so với thang độ cong, hình học của nó gần với hình học phẳng. Nhờ vậy, một hệ thống khác Euclid vẫn có thể khớp rất gần với trực giác của ta ở quy mô nhỏ.[4]
“Vô số đường” hay “hai đường” song song?
Đây là chỗ ngôn ngữ dễ khiến hai bài trong cùng loạt có vẻ mâu thuẫn.
Theo cách nói rộng ở trường, hai đường song song là hai đường cùng mặt phẳng không cắt nhau. Trong mặt phẳng hyperbolic, loại hình học phi Euclid đang xét, qua một điểm ngoài một đường thẳng có vô số đường không gặp đường ấy.
Nhưng trong tác phẩm năm 1840, Lobachevsky dành chữ “song song” cho các đường giới hạn (limiting parallels). Hãy tưởng tượng bạn đứng tại P và xoay một tia hướng về đường g. Một khoảng hướng sẽ dẫn tới giao điểm. Vượt qua một hướng ranh giới, tia không còn gặp g nữa. Có hai ranh giới, tương ứng với hai phía của g.[3]
Giống như xoay một đèn pin để tìm mép vùng được chiếu tới, điều ta quan tâm là hướng cuối cùng ở ranh giới. Nhưng ở đây không có vật chắn hay mép tường hữu hạn. Đó là ranh giới giữa các hướng cắt và không cắt một đường kéo dài vô hạn.
Vì thế, hai phát biểu “vô số đường không cắt” và “hai đường song song giới hạn” không phủ định nhau. Chúng đếm hai tập khác nhau. Những đường không cắt còn lại không thuộc cặp ranh giới ấy; chúng có một đường vuông góc chung với g. Cặp đường trong hình dưới là song song giới hạn.
Hai đường không gặp nhau mà khoảng cách vẫn đổi
Ta dùng một bản vẽ hiện đại, mô hình nửa mặt phẳng Poincaré (Poincaré half-plane model). Nó giống một bản đồ có quy tắc đổi tỷ lệ: vị trí trên tờ giấy không tự cho biết khoảng cách thật trong hình học mà bản đồ biểu diễn. Đây không phải hình Lobachevsky đã vẽ năm 1826.[5]
Miền đang xét chỉ gồm phần phía trên trục ngang, tức y lớn hơn 0. Đường biên y bằng 0 không thuộc mặt phẳng này. Các đường thẳng của hình học được biểu diễn bằng đường thẳng đứng hoặc nửa đường tròn vuông góc với biên.[5]
Chọn hai đường thẳng đứng g và h, có tọa độ ngang lần lượt bằng 0 và 1. Chúng không gặp nhau trong miền. Trên h, chọn ba điểm P₁, P₂, P₃, từ thấp lên cao. Với mỗi điểm, ta tìm đường ngắn nhất tới g.

Trên tờ giấy, khoảng ngang giữa hai đường lúc nào cũng bằng 1. Nhưng đo bằng quy tắc hyperbolic cho kết quả sau. Đây là số mình tính trong mô hình, không phải số liệu đo không gian vật lý:
| Điểm trên h | Tọa độ y | Khoảng cách ngắn nhất tới g, chia cho R |
|---|---|---|
| P₁ | 0,5 | 1,443635 |
| P₂ | 1 | 0,881374 |
| P₃ | 2 | 0,481212 |
Đi lên trên h, bạn ngày càng gần g theo phép đo này. Tuy vậy, không có điểm hữu hạn nào mà hai đường gặp nhau. Khoảng cách có thể nhỏ tùy ý mà không bằng 0 tại một điểm trên h. Giống một dãy số dương cứ giảm mãi: tiến tới 0 không có nghĩa một số hạng phải bằng 0.
Chỗ dễ nhầm nhất là các cung cam. Chúng vuông góc với g ở điểm đến, nhưng không nhất thiết vuông góc với h ở điểm xuất phát. Ta đang đo khoảng cách từ từng điểm tới một đường, không tìm một đoạn vuông góc chung cho cả hai đường.
Công bố rồi, vì sao chưa được chấp nhận?
Việc tiếp nhận công trình của Lobachevsky gặp trở ngại cụ thể. Ostrogradsky đánh giá tiêu cực khi công trình được gửi tới Viện Hàn lâm ở St Petersburg. Năm 1834, tạp chí Syn otechestva đăng một bài giễu cợt công trình. Những sự kiện ấy không cho phép kết luận mọi đồng nghiệp đều có cùng phản ứng.[1][2]
Lobachevsky tiếp tục tìm độc giả ngoài Kazan. Năm 1837, ông công bố Géométrie imaginaire bằng tiếng Pháp trên Crelle’s Journal. Năm 1840, sách tiếng Đức Geometrische Untersuchungen zur Theorie der Parallellinien xuất hiện ở Berlin.[1][4]
Tên “hình học tưởng tượng” dễ gây hiểu sai. Nó không có nghĩa tác giả được phép tưởng tượng kết quả nào cũng được. Công trình vẫn phải chứng minh từng hệ quả của giả thiết. Một luật chơi có thể khác luật quen thuộc mà không tùy tiện trong từng nước đi.
Sách năm 1840 gây chú ý với Gauss. Theo đề nghị của Gauss, năm 1842 Lobachevsky được bầu vào hội khoa học Göttingen. Vì vậy, câu chuyện “không ai công nhận ông khi còn sống” là quá mức.[1][2]
Nhưng cũng không nên kể thành một cuộc bảo vệ công khai. Gauss không công khai vận động cho lý thuyết và không có thư từ cá nhân với Lobachevsky. MacTutor còn đính chính chuyện Gauss học tiếng Nga chỉ để đọc công trình này: ông đã học ngôn ngữ ấy từ trước.[1]
Trở ngại không chỉ là tìm người chịu nghe. Hình học mới còn cần một cách để người đọc đặt nó trong hệ thống toán học đã biết. Các mô hình của Beltrami năm 1868, sau khi Lobachevsky qua đời, là một bước quan trọng theo hướng đó.[4]
Mô hình giúp ta tin điều gì?
Một mô hình toán học (mathematical model) ở đây là cách gán nghĩa cụ thể cho các đối tượng và kiểm tra các quy tắc của chúng. Như dùng các ô bàn cờ và tọa độ để thực hiện một bộ luật, ta cần chỉ rõ đâu là điểm, đâu là đường, thế nào là độ dài.
Nếu dựng được hình học hyperbolic bên trong toán học Euclid, thì một mâu thuẫn suy ra từ các quy tắc hyperbolic cũng dẫn tới mâu thuẫn trong hệ nền dùng để dựng mô hình. Đó là tính nhất quán tương đối (relative consistency): sự bảo đảm đi kèm điều kiện, giống kiểm tra một bản dịch dựa trên độ tin cậy của ngôn ngữ dùng để diễn giải nó. Đây không phải chứng minh tuyệt đối rằng toàn bộ toán học không thể có mâu thuẫn.
Từ Lobachevsky tới Riemann: hình học không chỉ có hai lựa chọn
Nếu chỉ có tam giác tổng 180° và tam giác tổng nhỏ hơn 180°, ta vẫn chưa thấy hết vấn đề. Có thể dựng một tam giác trên mặt cầu với ba góc đều là góc vuông. Đi từ Bắc Cực xuống xích đạo theo một kinh tuyến, đi một phần tư xích đạo, rồi theo kinh tuyến khác trở lại Bắc Cực. Cả ba cạnh đều đi theo các đường tròn lớn, là đường đi thẳng nội tại trên mặt cầu. Tổng ba góc bằng 270°.[9]
Không có mặt cầu nào giấu trong hình hyperbolic phía trên. Hai trường hợp khác nhau: mặt cầu có độ cong dương, mặt phẳng Lobachevsky có độ cong âm không đổi. Mặt phẳng Euclid có độ cong bằng 0. Độ cong (curvature) ở đây là điều người ở trong hình học có thể phát hiện bằng phép đo, chẳng hạn đo độ lệch của tổng góc tam giác khỏi 180°. Nó không chỉ là việc một tờ giấy trông uốn lên hay võng xuống khi nhìn từ ngoài.[9]
Năm 1854, Bernhard Riemann trình bày một cách nhìn rộng hơn về hình học. Thay vì chỉ chọn giữa vài mô hình, có thể nghiên cứu những không gian mà quy tắc đo độ dài được xác định tại từng nơi. Bài giảng được xuất bản năm 1868. Độ cong không còn phải là một con số giống nhau khắp nơi; các không gian cũng không bị giới hạn ở hai chiều.[4]
Hãy nghĩ tới một bản đồ mà mỗi khu vực có một chỉ dẫn đo riêng. Muốn biết chiều dài cả hành trình, bạn ghép các đoạn nhỏ theo chỉ dẫn tại chỗ. So sánh này giúp hiểu vai trò của quy tắc đo, nhưng không có nghĩa chỉ đổi tỷ lệ một bản đồ là tạo được mọi loại độ cong. Quan trọng là cấu trúc đo của chính không gian, không phải cách trình bày nó.
Lobachevsky và Bolyai cho thấy hình học Euclid không phải lựa chọn logic duy nhất. Riemann mở rộng ngôn ngữ để nghiên cứu nhiều cấu trúc hình học hơn. Đó là một phần nền toán học cho câu hỏi vật lý về sau: nếu hình học không phải điều buộc phải biết trước, liệu phân bố vật chất có liên quan tới hình học của thế giới không?
Thuyết tương đối dùng ý tưởng này như thế nào?
Thả một vật trong cabin đang rơi tự do, bạn sẽ thấy nó lơ lửng tương đối với cabin. Các nhà du hành trên trạm vũ trụ cũng ở trong trạng thái rơi tự do liên tục, không phải đã ra ngoài vùng có hấp dẫn. Tình huống ấy dẫn tới một ý quan trọng trong thuyết tương đối rộng: ở một vùng đủ nhỏ và trong thời gian đủ ngắn, có thể chọn hệ rơi tự do để loại bỏ tác dụng hấp dẫn đồng đều tại chỗ.[9]
Nhưng mở rộng vùng quan sát sẽ thấy điều không thể xóa bằng cách đổi góc nhìn. Hai vật rơi ở các vị trí khác nhau có thể thay đổi khoảng cách với nhau do trường hấp dẫn không đồng đều. Đó là hiệu ứng thủy triều (tidal effect), cùng loại chênh lệch hấp dẫn làm những phần khác nhau của một vật không chuyển động giống hệt nhau. Nó giống hai người đi theo các kinh tuyến: mỗi người đều đi thẳng trên mặt cầu, nhưng khoảng cách giữa họ vẫn thay đổi.[9]
Trong cách mô tả của Einstein, hấp dẫn gắn với hình học của không-thời gian (spacetime). Một sự kiện cần cả nơi xảy ra và lúc xảy ra, như hẹn bạn ở quán cà phê thì phải ghi cả địa chỉ lẫn giờ. Vì vậy, không-thời gian có ba chiều không gian và một chiều thời gian. Hai tọa độ trên hình tam giác chỉ giúp ta nhìn một ý đơn giản hơn, không phải toàn bộ cấu trúc này.
Một vật thử chỉ chịu hấp dẫn đi theo đường trắc địa của không-thời gian. Nó có thể trông như đang cong đường trên bản đồ không gian, nhưng trong mô tả hình học, nó đang đi theo đường thẳng nhất nội tại. Với ánh sáng, đường đi cũng là trắc địa, thuộc loại dành cho ánh sáng. Cách nhìn này nối hình học với sự rơi của vật và sự lệch hướng ánh sáng, chứ không chỉ với việc vẽ tam giác.[9]
Vật chất và năng lượng liên hệ với độ cong qua các phương trình trường Einstein. Bạn có thể hình dung hai phía của một phép đối chiếu: một phía mô tả hình học, phía kia mô tả nguồn vật chất và năng lượng. Đây là một lý thuyết vật lý cần kiểm bằng quan sát, không phải hệ quả tự động của việc bỏ tiên đề song song. Lobachevsky không suy ra các phương trình hấp dẫn ấy từ tam giác dưới 180°.[9]
Có hai giới hạn cần giữ rõ. Thứ nhất, không-thời gian của thuyết tương đối rộng không phải luôn là một không gian hyperbolic có độ cong âm không đổi. Nó dùng cấu trúc Lorentz, tức quy tắc đo có sự khác biệt căn bản giữa hướng thời gian và hướng không gian. Không thể cộng các góc của một “tam giác không-thời gian” bằng công thức của Hình 1. Ngay cả trong thuyết tương đối hẹp, không-thời gian phẳng cũng không phải không gian Euclid bốn chiều.
Thứ hai, đường trắc địa thời gian của vật rơi không được hiểu đơn giản là “đường có chiều dài ngắn nhất” như cung cam ở Hình 2. Thời gian mà đồng hồ mang theo đo được có vai trò riêng; trắc địa thời gian làm thời gian riêng dừng biến thiên và, ở lân cận thích hợp, cực đại thay vì cực tiểu. Mối nối đúng là hình học quyết định thế nào là đi thẳng và đo được gì, không phải mọi hình cong đều dùng chung một chiếc thước.
Vì vậy, liên hệ giữa hình học phi Euclid và thuyết tương đối là có thật, nhưng đi qua nhiều tầng: Lobachevsky và Bolyai bỏ thế độc tôn của Euclid, Riemann xây ngôn ngữ chung, Einstein dùng ngôn ngữ ấy cho một lý thuyết vật lý. Lobachevsky không viết sẵn lý thuyết của Einstein.
Có phải Euclid sai, còn vũ trụ chắc chắn cong?
Không. Hình học Euclid vẫn đúng như một lý thuyết với những giả thiết của nó. Có hệ thống khác không làm hệ thống ấy mất giá trị, cũng như có luật cờ vây không làm một nước cờ vua hợp lệ trở thành sai.
Cũng không thể nhìn hai hình minh họa rồi kết luận không gian vật lý có đúng hình học Lobachevsky. Mô hình toán học chỉ cho biết điều gì suy ra từ một bộ quy tắc; quy tắc nào mô tả thế giới là câu hỏi của quan sát vật lý.
Cuối cùng, “cung tròn trên màn hình” không có nghĩa người đi trong hình học phải rẽ liên tục. Đó là đường trắc địa được vẽ bằng một bản đồ. So sánh với đường bay chỉ giúp phân biệt bản đồ và đường đi; mặt cầu không phải mặt phẳng hyperbolic.
Thước đo đã đổi ở đâu?
Nếu bạn chỉ muốn theo câu chuyện, ý chính đã đủ: tổng góc 180° và hai đường song song cách đều là hệ quả của hình học Euclid, không phải của mọi hình học. Phần này mở chiếc thước của mô hình ra để kiểm con số.
Quy tắc đo, gọi là metric, giống bảng chỉ dẫn mỗi đoạn nhỏ trên bản đồ tương ứng bao nhiêu độ dài. Trong nửa mặt phẳng, nó có dạng:
MathWorld trình bày dạng chuẩn hóa R bằng 1; ở đây giữ R để thấy thang độ dài.[5] Cùng một đoạn nhỏ trên trang giấy, đặt ở y lớn thì có độ dài hyperbolic nhỏ hơn. Tuy nhiên, không được lấy đoạn ngang dài 1 rồi chia cho y để tuyên bố đó là khoảng cách ngắn nhất. Đường ngang không phải đường trắc địa của mô hình.
Với P bằng (1, y), điểm gần nhất trên g là Q bằng (0, √(1 + y²)). Cung tròn tâm (0, 0) qua P và Q là đường trắc địa, vuông góc với g tại Q. Đặt bán kính cung là r và tham số góc là t, ta có x = r cos t, y = r sin t dọc theo cung. Ký hiệu y trong tham số này là tọa độ thay đổi dọc đường, còn y của P là giá trị cố định ở điểm xuất phát.
Thay vào quy tắc đo, độ dài chia cho R bằng tích phân của 1/sin t từ góc xuất phát tới π/2. Kết quả là:
Hàm asinh chỉ là cách viết gọn biểu thức logarithm ở giữa. Thay lần lượt y bằng 0,5; 1; 2 sẽ thu được bảng khoảng cách ở Hình 2.
Với độ cong không đổi K = −1/R², diện tích tam giác là S = R²[π − (α + β + γ)], trong đó góc được tính bằng radian. Ngoặc vuông chính là độ hụt góc. Ở ví dụ này, nó khoảng 0,590882, nên diện tích bằng khoảng 0,590882R². Công thức nối kích thước với độ lệch khỏi hình học phẳng. Nó dành cho mặt phẳng hyperbolic, không phải tam giác không-thời gian bất kỳ.[8]
Trong tác phẩm năm 1840, Lobachevsky phát triển một mối liên hệ khác: góc song song (angle of parallelism). Nó là góc giữa hướng vuông góc từ P về g và một tia song song giới hạn. Giống như cần chỉnh hướng ngắm khi đổi vị trí đứng, góc ấy phụ thuộc khoảng cách từ P tới g.[3]
Viết bằng ký hiệu hiện đại, với khoảng cách vuông góc a, công thức là tan(Π(a)/2) = exp(−a/R). Bản gốc chọn đơn vị độ dài thích hợp thay vì giữ thang R như cách viết này. Điều đáng chú ý không phải học thuộc hàm mũ, mà là khoảng cách đã đi vào một câu hỏi về hướng: trong hình học mới, góc giới hạn không cố định ở 90°.[3]
Tự tay tính ba góc tam giác phi Euclid
Đoạn Python dùng NumPy và Matplotlib, tạo đúng Hình 1 tại images/lobachevsky-kazan/tong-goc-tam-giac.png. Ba đỉnh là A = (−1, 1), B = (1, 1), C = (0, 3), không có dữ liệu ngẫu nhiên. Mỗi cạnh hyperbolic là cung vuông góc với biên y = 0; góc được tính từ hai vectơ tiếp tuyến, không phải hai dây cung.
from pathlib import Pathimport numpy as npimport matplotlibmatplotlib.use('Agg')import matplotlib.pyplot as plt
out = Path('images/lobachevsky-kazan')out.mkdir(parents=True, exist_ok=True)en = Falsepoints = np.array([[-1., 1.], [1., 1.], [0., 3.]])
# Cung vuông góc biên y=0; trả về cả hướng tiếp tuyến tại đầu p.def side(p, q): center = (q @ q - p @ p) / (2 * (q[0] - p[0])) radius = np.linalg.norm(p - [center, 0]) angles = np.arctan2([p[1], q[1]], [p[0]-center, q[0]-center]) t = np.linspace(*angles, 180) path = np.c_[center + radius*np.cos(t), radius*np.sin(t)] tangent = np.array([-p[1], p[0]-center]) return path, tangent * np.sign(angles[1] - angles[0])
hyper, flat = [], []for i, p in enumerate(points): q, r = points[(i+1) % 3], points[(i+2) % 3] for values, u, v in ((hyper, side(p,q)[1], side(p,r)[1]), (flat, q-p, r-p)): cosine = np.dot(u,v) / (np.linalg.norm(u)*np.linalg.norm(v)) values.append(np.degrees(np.arccos(np.clip(cosine,-1,1))))assert abs(sum(flat) - 180) < 1e-10assert 0 < sum(hyper) < 180plt.rcParams.update({'font.family':'DejaVu Sans','font.size':14, 'text.color':'#0b0b0b'})fig, axes = plt.subplots(1,2,figsize=(12,7),facecolor='#fcfcfb')for k, (ax, values, color) in enumerate(zip(axes,[flat,hyper],['#2a78d6','#eb6834'])): ax.set_facecolor('#fcfcfb') for i,p in enumerate(points): q=points[(i+1) % 3] path = np.array([p,q]) if k == 0 else side(p,q)[0] ax.plot(*path.T,color=color,lw=2) for i,(p,value) in enumerate(zip(points,values)): ax.plot(*p,'o',color=color,ms=8,mec='#fcfcfb',mew=1.5) dx,dy = [(-.1,-.3),(.1,-.3),(0,.25)][i] ax.text(p[0]+dx,p[1]+dy,f'{"ABC"[i]}: {value:.2f}°', ha='center',va='center',color='#0b0b0b') if k: ax.axhline(0,color='#999999',lw=.8) ax.text(0,-.2,'y = 0: excluded boundary' if en else 'y = 0: biên không thuộc mặt phẳng', ha='center',fontsize=10) ax.set(xlim=(-1.9,1.9),ylim=(-.5,3.7),aspect='equal') ax.axis('off') title = ('Euclidean plane' if en else 'Mặt phẳng Euclid') if k==0 else ( 'Hyperbolic plane' if en else 'Mặt phẳng hyperbolic') ax.set_title(title,fontsize=18,pad=16) ax.text(.5,-.04,('Angle sum: ' if en else 'Tổng ba góc: ')+f'{sum(values):.2f}°', transform=ax.transAxes,ha='center',fontsize=19)fig.suptitle('Must triangle angles add up to 180°?' if en else 'Tổng ba góc tam giác luôn bằng 180°?',fontsize=23,y=.96)fig.text(.5,.035,'Same vertex coordinates, different sides. Modern half-plane model on the right.' if en else 'Cùng tọa độ đỉnh, khác đường cạnh. Bên phải dùng mô hình nửa mặt phẳng hiện đại.', ha='center',fontsize=11)fig.subplots_adjust(left=.04,right=.96,bottom=.16,top=.82,wspace=.25)fig.savefig(out/('tong-goc-tam-giac-en.png' if en else 'tong-goc-tam-giac.png'),dpi=160)plt.close(fig)print('Euclid:', ', '.join(f'{x:.6f}' for x in flat), 'sum =', f'{sum(flat):.6f}')print('Hyperbolic:', ', '.join(f'{x:.6f}' for x in hyper), 'sum =', f'{sum(hyper):.6f}')Kết quả chạy cho tổng Euclid bằng 180,000000°, tổng hyperbolic bằng 146,144974°. Từng góc nằm trong bảng cạnh Hình 1. Làm tròn riêng ba góc có thể làm chữ số cuối của tổng lệch một chút.
Phép tính kiểm một ví dụ, không kiểm mọi tam giác. Nó minh họa định lý tổng quát, không thay thế chứng minh. Hàm vẽ đang xử lý các cạnh không thẳng đứng của bộ tọa độ này; nếu đổi đỉnh thành trùng nhau hoặc tạo cạnh thẳng đứng, cần xử lý riêng trước khi chạy.
Trở lại công trình gửi từ Kazan
Ta không có bản thảo năm 1826 để đặt lên bàn và đọc lại nguyên văn. Thứ còn theo được là một chuỗi công bố, từ bài tiếng Nga ở Kazan tới những bản trình bày bằng tiếng Pháp và tiếng Đức. Một ý tưởng cần được viết thành hệ thống mà người khác có thể kiểm tra, không chỉ kể như một lần nảy ra đáp án.
Trong những năm cuối, khi đã mất thị lực, Lobachevsky vẫn hoàn thành Pangeometry. Bản Nga xuất bản năm 1855, bản Pháp năm 1856. Ấn bản học thuật của European Mathematical Society hiện đặt cả hai bản gốc bên cạnh bản dịch.[1][6]
Ba góc xé từ tam giác giấy vẫn ghép thành góc bẹt. Lobachevsky không làm thí nghiệm trong lớp học ấy sai. Công trình chỉ ra vì sao kết quả trên mặt giấy phẳng không thể quyết định mọi hình học có thể có. Từ đó, hình học nào mô tả thế giới vật lý trở thành câu hỏi cần lý thuyết và phép đo, không phải kết luận đã được tờ giấy trong tay ta định sẵn.
Bài trước trong loạt: János Bolyai: Đường song song có thật sự duy nhất?. Đọc lại từ đầu loạt: Euclid và phương pháp tiên đề.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]J. J. O’Connor và E. F. Robertson. Nikolai Ivanovich Lobachevsky. MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews.
- [2]B. A. Rosenfeld. Lobachevsky, Nikolai Ivanovich. Dictionary of Scientific Biography, bản lưu tại MacTutor.
- [3]Nikolai Lobachevsky; George Bruce Halsted dịch. Geometrical Researches on the Theory of Parallels. Open Court, bản dịch tác phẩm Berlin 1840, 1914.
- [4]J. J. O’Connor và E. F. Robertson. Non-Euclidean geometry. MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews.
- [5]Eric W. Weisstein. Poincaré Half-Plane Model. MathWorld, Wolfram Research.
- [6]Nikolai I. Lobachevsky; Athanase Papadopoulos dịch và biên tập. Pangeometry. European Mathematical Society, 2010.
- [7]Lev Kryukov. Lobachevsky.jpg. Wikimedia Commons, public domain.
- [8]Eric W. Weisstein. Hyperbolic Triangle. MathWorld, Wolfram Research.
- [9]Markus Pössel. Gravity: from weightlessness to curvature. Einstein Online, Max Planck Institute for Gravitational Physics.


