Định lý lớn Fermat: dòng chữ bên lề sách và 358 năm

Định lý lớn Fermat là gì, vì sao một dòng ghi chú bên lề sách năm 1637 làm khó giới toán học 358 năm, và Andrew Wiles đã chứng minh nó ra sao.

17 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Chân dung khắc của Pierre de Fermat trên nền xám: người đàn ông tóc dài rẽ ngôi giữa, ria mép mảnh, cổ áo trắng rộng, mắt nhìn thẳng. Phía dưới là dòng chữ màu cam: "Tôi đã biết cách chứng minh nhưng lề sách không đủ chỗ viết".
Mục lục

Một dòng chữ viết bên lề

Khoảng năm 1637, ở Toulouse, miền nam nước Pháp, một vị thẩm phán ngồi đọc một cuốn sách toán cổ. Đó là Arithmetica của Diophantus, nhà toán học Hy Lạp sống ở Alexandria khoảng một nghìn bốn trăm năm trước, trong bản dịch tiếng Latin in năm 1621. Tới bài toán số 8 của quyển II, “chia một số chính phương thành tổng hai số chính phương”, ông cầm bút viết vào khoảng trống bên lề:

Không thể chia một lập phương thành hai lập phương, một lũy thừa bậc bốn thành hai lũy thừa bậc bốn, hay nói chung bất kỳ lũy thừa nào lớn hơn bậc hai thành hai lũy thừa cùng bậc. Tôi đã tìm ra một chứng minh thật tuyệt vời cho điều này, nhưng lề sách quá hẹp để ghi ra.

Vị thẩm phán ấy là Pierre de Fermat. Câu ông viết ngày nay gọi là định lý lớn Fermat (hay định lý cuối cùng của Fermat): phương trình an+bn=cna^n + b^n = c^n không có nghiệm nguyên dương nào khi nn lớn hơn 2. Fermat không bao giờ ghi lại cái “chứng minh tuyệt vời” kia. Giới toán học mất 358 năm để tìm ra một chứng minh, tới khi Andrew Wiles, một giáo sư người Anh ở Princeton, công bố nó năm 1995, dài hơn một trăm trang[4].

Đây là một tập trong loạt bài về các nhà toán học, và câu chuyện có một điều lạ: lời giải cuối cùng không đến từ việc nhìn thẳng vào phương trình của Fermat. Nó đến từ một thứ tưởng chẳng liên quan gì, những đường cong mà Abel từng nghiên cứu, và chính những đường cong ấy đang bảo vệ kết nối Internet của bạn.

Định lý lớn Fermat là gì?

Ai từng học hình học đều biết định lý Pythagoras: trong tam giác vuông, bình phương cạnh huyền bằng tổng bình phương hai cạnh góc vuông. Có những tam giác vuông mà cả ba cạnh đều là số nguyên, nổi tiếng nhất là tam giác 3, 4, 5:

32+42=9+16=25=52.3^2 + 4^2 = 9 + 16 = 25 = 5^2.

Những bộ ba như vậy rất nhiều: 5, 12, 13; 8, 15, 17; 20, 21, 29… Người Babylon đã liệt kê chúng trên bảng đất sét từ gần bốn nghìn năm trước, và Diophantus biết cách tạo ra vô số bộ như thế. Đó chính là bài toán bên cạnh chỗ Fermat viết ghi chú.

Fermat hỏi tiếp một câu tự nhiên: nếu thay bình phương bằng lập phương thì sao? Có ba số nguyên dương nào mà a3+b3=c3a^3 + b^3 = c^3 không? Hay bậc bốn, a4+b4=c4a^4 + b^4 = c^4? Câu trả lời của ông: không bao giờ, với mọi bậc lớn hơn 2.

Đề bài ngắn tới mức học sinh lớp bảy hiểu được. Bạn có thể thử ngay với máy tính bỏ túi: 63+83=7286^3 + 8^3 = 728, còn 93=7299^3 = 729, chỉ hụt đúng 1. Hay 93+103=17299^3 + 10^3 = 1729, còn 123=172812^3 = 1728, thừa đúng 1. Gần lắm, nhưng không bao giờ trúng. Gần cuối bài, một đoạn code ngắn sẽ thử hàng chục nghìn cặp số và vẽ ra cái khoảng trống ấy.

Phần lớn các bài toán lớn cần nhiều năm học chỉ để hiểu đề. Bài này thì ai cũng hiểu, ai cũng ngồi thử được, và vì vậy suốt ba thế kỷ, hàng nghìn người tin rằng mình sắp giải được nó.

Vị thẩm phán làm toán lúc rảnh

Fermat sinh khoảng năm 1601 ở Beaumont-de-Lomagne, con một thương gia buôn da khá giả. Ông học luật, và từ năm 1631 làm cố vấn ở tòa án tối cao vùng Toulouse cho tới cuối đời[1]. Toán học là thú vui lúc rảnh.

Nhưng là một thú vui rất nghiêm túc. Fermat đặt nền móng cho hình học giải tích gần như cùng lúc với Descartes, tìm ra cách tính cực đại và tiếp tuyến trước Newton vài chục năm, và cùng Pascal khai sinh lý thuyết xác suất qua những lá thư về một ván cược bỏ dở. Lý thuyết số, môn nghiên cứu các số nguyên, gần như được ông hồi sinh sau hơn một nghìn năm kể từ Diophantus.

Nhưng ông hầu như không công bố gì. Ông viết thư cho bạn bè, thường kèm một bài toán thách đố và lời khẳng định mình đã giải được, nhưng không kèm lời giải. Và ông ghi chú vào lề sách.

Fermat qua đời năm 1665. Năm năm sau, người con trai Clément-Samuel cho in lại cuốn Arithmetica, kèm theo 48 ghi chú bên lề của cha mình[1]. Bản gốc có chữ viết tay của Fermat đã thất lạc. Thứ còn lại là trang in năm 1670 dưới đây: ngay dưới bài toán số 8 là đoạn in nghiêng có tiêu đề Observatio Domini Petri de Fermat, “ghi chú của ông Pierre de Fermat”.

Một trang sách in năm 1670 bằng tiếng Latin và tiếng Hy Lạp, giấy đã ngả vàng: bài toán số VIII trong sách Arithmetica của Diophantus, chia một số chính phương thành tổng hai số chính phương. Ngay bên dưới là đoạn in nghiêng có tiêu đề Observatio Domini Petri de Fermat, chính là dòng chữ về định lý lớn Fermat.
Bài toán số 8, quyển II, sách Arithmetica bản in năm 1670, kèm ghi chú của Fermat in nghiêng ở dưới. Ảnh thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).

Các nhà toán học đời sau lần lượt kiểm tra từng khẳng định trong những ghi chú ấy, và giải quyết được dần. Tới cuối thế kỷ 18 chỉ còn sót lại một, nên người ta gọi nó là “định lý cuối cùng” của Fermat, dù đúng ra nó vẫn chỉ là một giả thuyết.

Fermat có thật sự có chứng minh không?

Phần lớn các nhà sử học toán trả lời: gần như chắc chắn không.

Fermat có để lại một chứng minh thật cho trường hợp n=4n = 4, trong một ghi chú khác. Phương pháp ấy gọi là lùi vô hạn (infinite descent): giả sử có một nghiệm, từ đó dựng được một nghiệm khác với các số nhỏ hơn, rồi nhỏ hơn nữa, mãi mãi. Nhưng số nguyên dương không thể giảm mãi, nên nghiệm ban đầu không thể tồn tại.

Về sau, trong thư từ, Fermat nhiều lần thách bạn bè chứng minh bậc ba và bậc bốn, nhưng không bao giờ nhắc lại trường hợp tổng quát[3]. Quan trọng hơn, chứng minh của Wiles cần những công cụ của thế kỷ 20, và mọi con đường mà Fermat có thể đã đi đều được người sau thử và đều gãy. Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi là Fermat từng nghĩ ra một lập luận có lỗi, rồi nhận ra và lặng lẽ thôi nhắc tới. Có lẽ ông không ngờ cuốn sách sẽ được in lại cùng dòng ghi chú ấy.

Hai thế kỷ, từng bậc một

Không giải được mọi bậc cùng lúc thì giải từng bậc. Thật ra chỉ cần chứng minh cho n=4n = 4 và cho các số nguyên tố lẻ: nếu có nghiệm với bậc 15 thì a15=(a5)3a^{15} = (a^5)^3, tức là có luôn nghiệm với bậc 3.

Fermat đã lo xong bậc 4. Phần còn lại là một cuộc leo núi chậm chạp:

  • Bậc 3: Leonhard Euler, người từng giải bài toán bảy cây cầu Königsberg, đưa ra chứng minh trong cuốn sách đại số năm 1770. Chứng minh có chỗ hổng, nhưng lấp được bằng các kết quả khác của chính Euler[3].
  • Một họ số nguyên tố: khoảng những năm 1820, Sophie Germain, một phụ nữ Pháp tự học toán khi đại học còn đóng cửa với phụ nữ, đưa ra một kết quả áp dụng cho cả một họ số nguyên tố. Bà từng viết thư cho Gauss dưới tên một nam sinh viên, “ông LeBlanc”[3].
  • Bậc 5: Dirichlet và Legendre, năm 1825.
  • Bậc 7: Gabriel Lamé, năm 1839.

Sau gần hai trăm năm, mới qua được bốn bậc. Cần một ý tưởng khác.

Ngày 1 tháng 3 năm 1847

Ngày 1 tháng 3 năm 1847, Lamé tuyên bố trước Viện Hàn lâm Khoa học Pháp rằng mình đã tìm ra chứng minh cho mọi bậc, bằng cách tách an+bna^n + b^n thành tích nhiều thừa số, dùng một loại “số mới” chứa các căn bậc nn của 1. Augustin Cauchy lập tức cho biết mình cũng đang theo hướng ấy.

Joseph Liouville chỉ ra một chỗ đáng ngờ. Cả lập luận dựa trên một điều tưởng hiển nhiên: mỗi số chỉ phân tích thành thừa số nguyên tố theo một cách duy nhất, như 12=2×2×312 = 2 \times 2 \times 3. Với số nguyên bình thường thì đúng. Với “số mới” của Lamé thì sao?

Vài tuần sau, Ernst Kummer gửi thư từ Đức cho biết ông đã chứng minh từ ba năm trước rằng điều đó sai[3]. Ví dụ đơn giản nhất kiểu này xuất hiện khi thêm −5\sqrt{-5} vào các số nguyên:

6=2×3=(1+−5)×(1−−5),6 = 2 \times 3 = (1 + \sqrt{-5}) \times (1 - \sqrt{-5}),

và không thừa số nào ở đây tách nhỏ thêm được nữa: hai cách phân tích thật sự khác nhau. Chứng minh của Lamé và Cauchy sụp đổ.

Để vá lại tính duy nhất, Kummer phát minh ra “số lý tưởng”, và nhờ đó chứng minh định lý cho cả một lớp số nguyên tố gọi là số nguyên tố chính quy, gồm mọi số nguyên tố nhỏ hơn 100 trừ 37, 59 và 67. Ý tưởng ấy, về sau được Dedekind phát triển thành khái niệm ideal, trở thành một nền móng của đại số hiện đại. Đây là lần đầu định lý Fermat để lại một món quà lớn hơn chính nó. Không phải lần cuối.

Giải thưởng, và những lá thư không ngừng gửi tới

Không phải ai cũng mê bài toán này. Năm 1816, Gauss viết rằng định lý Fermat, như một mệnh đề riêng lẻ, không mấy hấp dẫn với ông, vì ông có thể nêu ra hàng loạt mệnh đề kiểu ấy mà không ai chứng minh hay bác bỏ được[3].

Năm 1908, nhà công nghiệp Đức Paul Wolfskehl để lại di chúc lập giải thưởng 100.000 mác cho người đầu tiên chứng minh định lý, do Viện Hàn lâm Khoa học Göttingen quản lý[2]. Kết quả là một cơn lũ thư: riêng năm đầu đã có 621 bản “chứng minh”, về sau lên tới hàng nghìn. Theo một giai thoại, nhà toán học Edmund Landau in sẵn thiệp trả lời: “Cảm ơn ông bà đã gửi bản chứng minh. Lỗi đầu tiên nằm ở trang ___, dòng ___”, rồi giao cho học trò điền vào chỗ trống. Qua hai cuộc chiến tranh và lạm phát, khi được trao năm 1997, giải chỉ còn khoảng 75.000 mác Đức.

Máy tính cũng vào cuộc: tới năm 1993, định lý đã được kiểm tra đúng với mọi bậc nguyên tố tới bốn triệu[3]. Nhưng bốn triệu không phải vô hạn, và kiểm tra hết các trường hợp bạn nghĩ ra được không phải là chứng minh.

Đường vòng qua những đường cong

Bước ngoặt đến từ hai nhánh toán học tưởng chẳng liên quan gì tới nhau.

Nhánh thứ nhất là đường cong elliptic, dạng y2=x3+ax+by^2 = x^3 + ax + b, mà bạn đã gặp trong bài về Abel: trên đó có thể “cộng” hai điểm để được điểm thứ ba.

Nhánh thứ hai là dạng modular (modular form), những hàm số có độ đối xứng cao tới mức khó tin, sống trong một thế giới hoàn toàn khác của giải tích phức.

Hãy hình dung mỗi đường cong elliptic có một dấu vân tay, một dãy số vô hạn: với mỗi số nguyên tố pp, đếm xem đường cong có bao nhiêu điểm khi tính theo modulo pp (giống cách bài Abel vẽ đường cong modulo 97). Mỗi dạng modular cũng có một dãy số đặc trưng của nó. Năm 1955, tại một hội nghị ở Nhật, Yutaka Taniyama đưa ra một ý tưởng táo bạo, về sau được Goro Shimura làm cho chính xác: dấu vân tay của mọi đường cong elliptic đều trùng khớp với dấu vân tay của một dạng modular nào đó. Hai thế giới thật ra là một, chỉ được viết bằng hai thứ tiếng khác nhau.

Giả thuyết Taniyama–Shimura được coi là sâu sắc nhưng xa vời. Taniyama qua đời năm 1958, khi mới 31 tuổi, không kịp thấy nó trở thành chìa khóa cho bài toán của Fermat.

Một đường cong không thể tồn tại

Năm 1984, nhà toán học Đức Gerhard Frey đưa ra một nhận xét bất ngờ. Giả sử định lý Fermat sai, tức là có ba số nguyên dương thỏa ap+bp=cpa^p + b^p = c^p với một số nguyên tố pp nào đó. Khi đó hãy dựng đường cong

y2=x (x−ap) (x+bp).y^2 = x\,(x - a^p)\,(x + b^p).

Frey chỉ ra rằng đường cong này sẽ kỳ quặc tới mức không thể là modular: dấu vân tay của nó không thể khớp với bất kỳ dạng modular nào. Nhận xét của Frey chưa phải một chứng minh. Năm 1986, Ken Ribet ở Berkeley chứng minh được nó một cách chặt chẽ[6]. Theo lời kể lại, mảnh ghép cuối cùng hiện ra khi Ribet đang ngồi uống cà phê với nhà toán học Barry Mazur.

Sau Ribet, cả chuỗi lập luận chỉ còn thiếu một mắt xích:

  1. Nếu phương trình Fermat có nghiệm, thì có một đường cong Frey không modular (Ribet đã chứng minh).
  2. Nếu giả thuyết Taniyama–Shimura đúng, thì mọi đường cong elliptic (ít nhất là loại mà đường cong Frey thuộc về) đều modular.
  3. Hai điều trên mâu thuẫn nhau. Vậy phương trình Fermat không có nghiệm.

Bài toán về số nguyên giờ đã thành bài toán chứng minh giả thuyết Taniyama–Shimura, ít nhất cho loại đường cong nửa ổn định (semistable) mà đường cong Frey thuộc về. Khó hơn, nhưng lần đầu tiên có đường để đi.

Bảy năm trên gác mái

Năm 1963, một cậu bé mười tuổi ở Cambridge, nước Anh, mượn ở thư viện gần nhà cuốn The Last Problem của Eric Temple Bell. Cậu đọc về phương trình của Fermat và tự nhủ rằng một ngày nào đó mình sẽ giải nó[2]. Tên cậu là Andrew Wiles.

Wiles lớn lên thành chuyên gia về đúng thứ cần thiết: đường cong elliptic. Mùa hè năm 1986, nghe tin Ribet đã xong mắt xích thứ nhất, ông kể rằng mình hiểu ngay đường đời của mình vừa rẽ hướng[2].

Ông quyết định làm một mình và bí mật, trong phòng làm việc trên gác ở nhà riêng tại Princeton. Để đồng nghiệp không nghi ngờ, ông chia nhỏ những kết quả phụ để công bố dần. Suốt bảy năm, chỉ vợ ông biết ông đang làm gì; gần cuối, ông mới nhờ đồng nghiệp Nick Katz kiểm tra một phần.

Cambridge, tháng 6 năm 1993

Từ ngày 21 tới 23 tháng 6 năm 1993, Wiles có ba buổi giảng ở Viện Isaac Newton tại Cambridge, thành phố nơi ông lớn lên. Tên chuỗi bài giảng không nhắc gì tới Fermat, nhưng tin đồn lan nhanh, và buổi thứ ba chật kín người. Viết xong hệ quả cuối cùng lên bảng, định lý lớn Fermat, ông nói: “Tôi nghĩ tôi sẽ dừng ở đây.” Cả khán phòng vỗ tay.

Tin ấy lên trang nhất báo chí khắp thế giới. Nhưng tháng 9 năm 1993, chính Katz, trong vai người phản biện bản thảo khoảng hai trăm trang, phát hiện một lỗ hổng ở một bước then chốt[2]. Càng sửa, Wiles càng thấy nó sâu.

Hơn một năm sau là quãng thời gian Wiles kể là khó khăn nhất đời ông, khi cả thế giới đang chờ. Ông mời học trò cũ Richard Taylor cùng làm. Sáng ngày 19 tháng 9 năm 1994, khi xem lại lần cuối vì sao một phương pháp cũ đã bỏ đi lại không dùng được, Wiles chợt nhận ra chính phương pháp ấy, kết hợp với hướng mới, lấp được đúng chỗ hổng[2].

Tháng 5 năm 1995, tạp chí Annals of Mathematics in liền nhau hai bài: bài dài của Wiles và một bài ngắn hơn của Taylor và Wiles[4][5]. Từ dòng chữ bên lề năm 1637 tới đó là 358 năm.

Năm 2016, Wiles nhận Giải Abel, giải thưởng mang tên chàng trai Na Uy có công trình về hàm elliptic là một trong những gốc rễ của chính lời giải này[7].

Định lý lớn Fermat ở đâu hôm nay?

Thành thật mà nói, câu “không có nghiệm nguyên khi n>2n > 2” không làm chạy ứng dụng nào. Giá trị của nó nằm ở những gì người ta phải xây trên đường đi.

Cây cầu giữa hai thế giới

Wiles chỉ chứng minh giả thuyết Taniyama–Shimura cho đường cong nửa ổn định. Năm 2001, Christophe Breuil, Brian Conrad, Fred Diamond và Richard Taylor hoàn tất nó cho mọi đường cong elliptic trên số hữu tỉ. Ngày nay nó được gọi là định lý modular.

Đây là một mảnh lớn đầu tiên được chứng minh của chương trình Langlands, một mạng lưới giả thuyết nói rằng nhiều nhánh toán học tưởng như xa nhau thật ra là những mặt của cùng một thứ, và phương pháp của Wiles là một trong những công cụ chính của nó. Ngô Bảo Châu nhận Huy chương Fields năm 2010 cho chứng minh Bổ đề cơ bản, một mắt xích của chính chương trình này.

Đường cong trong chiếc điện thoại của bạn

Đường cong elliptic, nhân vật chính của lời giải, cũng là nền của mật mã mà bài về Abel đã kể: trao đổi khóa trong phần lớn kết nối HTTPS, chữ ký giao dịch Bitcoin. Khi chọn một đường cong an toàn, người làm mật mã phải đếm số điểm của nó modulo pp, đúng thứ “dấu vân tay” ở trên.

Fermat còn để lại một định lý dễ nhầm tên: định lý nhỏ Fermat, ap−1a^{p-1} chia cho số nguyên tố pp luôn dư 1 (khi pp không chia hết aa), cũng chỉ được phát biểu trong một lá thư. Nó là lý do mã hóa RSA giải mã được, như bài số nguyên tố, RSA và JWT đã giải thích. Tính theo ứng dụng, định lý “nhỏ” quan trọng hơn định lý “lớn” nhiều.

Khi máy tính kiểm tra lại một chứng minh

Một chứng minh hơn trăm trang, dựa trên hàng nghìn trang lý thuyết khác, chỉ vài chục người trên thế giới đủ sức đọc hết, và lỗ hổng năm 1993 cho thấy chuyên gia cũng có thể bỏ sót.

Năm 2024, Kevin Buzzard ở Imperial College London bắt đầu một dự án nhiều năm: viết lại chứng minh định lý lớn Fermat bằng Lean, một ngôn ngữ mà ở đó máy tính kiểm tra từng bước suy luận[8]. Những công cụ như vậy cũng đang được dùng để kiểm tra lời giải do các mô hình AI viết ra.

Những lần suýt trúng

Năm 1998, trong một tập phim hoạt hình The Simpsons, nhân vật Homer viết lên bảng

398712+436512=447212.3987^{12} + 4365^{12} = 4472^{12}.

Lấy căn bậc 12 của vế trái bằng máy tính bỏ túi, màn hình hiện đúng 4472. Phản ví dụ cho Fermat? Không: biên kịch David X. Cohen, người từng học toán, cố tình tìm một cặp suýt trúng đủ gần để đánh lừa máy tính. Bác bỏ nó không cần máy: 3987 và 4365 đều chia hết cho 3 (tổng chữ số 27 và 18), nên vế trái chia hết cho 3; còn 4472 thì không (tổng chữ số 17).

Còn 1729 ở đầu bài là “số taxi” nổi tiếng: Ramanujan từng chỉ ra cho Hardy rằng đó là số nhỏ nhất viết được thành tổng hai lập phương theo hai cách, 13+1231^3 + 12^3 và 93+1039^3 + 10^3.

Tự tay đi tìm nghiệm của Fermat

Đoạn Python dưới đây thử mọi cặp số 2≤a≤b≤3002 \le a \le b \le 300 (44.850 cặp) và hỏi: an+bna^n + b^n có phải lũy thừa bậc nn của một số nguyên không? Nó dùng số nguyên chính xác của Python, không làm tròn, nên không bị đánh lừa như máy tính bỏ túi. Sau đó nó liệt kê những lần lập phương “suýt trúng”, lệch đúng 1 đơn vị, kiểm tra đẳng thức của Homer Simpson, và vẽ Hình 1. Chỉ cần cài matplotlib.

fermat_le_sach.py
import matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
N = 300 # thử mọi cặp 2 ≤ a ≤ b ≤ N
pairs = [(a, b) for a in range(2, N + 1) for b in range(a, N + 1)]
def nearest(a, b, n):
"""Trả về c gần nhất với căn bậc n của aⁿ + bⁿ, và độ lệch aⁿ + bⁿ − cⁿ (số nguyên chính xác)."""
s = a ** n + b ** n
c = round(s ** (1 / n))
return c, s - c ** n
# ── Phần 1: đếm nghiệm của aⁿ + bⁿ = cⁿ ───────────────────────────────────
for n in range(2, 6):
hits = sum(1 for a, b in pairs if nearest(a, b, n)[1] == 0)
print(f"n = {n}: {hits} nghiệm với a ≤ b ≤ {N}")
# ── Phần 2: những lần "suýt trúng" của lập phương: lệch đúng 1 đơn vị ─────
near3 = [(a, b, *nearest(a, b, 3)) for a, b in pairs if abs(nearest(a, b, 3)[1]) == 1]
for a, b, c, d in near3:
print(f"{a}³ + {b}³ = {a**3 + b**3:>8} {c}³ = {c**3:>8} lệch {d:+d}")
# ── Phần 3: phép thử của Homer Simpson ───────────────────────────────────
lhs, rhs = 3987 ** 12 + 4365 ** 12, 4472 ** 12
print(f"\nCăn bậc 12 của 3987¹² + 4365¹² ≈ {lhs ** (1 / 12):.10f}")
print("Máy tính 10 chữ số thấy:", f"{lhs ** (1 / 12):.6f}", "→ tưởng là 4472")
print("So bằng số nguyên chính xác: 3987¹² + 4365¹² == 4472¹² ?", lhs == rhs)
# 3987 và 4365 đều chia hết cho 3, còn 4472 thì không, nên hai vế không thể bằng nhau.
print("Vế trái chia hết cho 3?", lhs % 3 == 0, "| vế phải chia hết cho 3?", rhs % 3 == 0)
# ── Vẽ ────────────────────────────────────────────────────────────────────
pyth = [(a, b) for a, b in pairs if nearest(a, b, 2)[1] == 0]
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(12, 5.8))
xs = [a for a, b in pyth] + [b for a, b in pyth]
ys = [b for a, b in pyth] + [a for a, b in pyth]
ax1.plot(xs, ys, "o", color="#8fa9c9", ms=3.5)
ax1.annotate("3² + 4² = 5²", (3, 4), xytext=(40, 255), color="#e8b05a", fontsize=12,
arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#e8b05a"))
ax1.set_title(f"n = 2: {len(pyth)} cặp (a, b) trúng", color="#d4d7dc", fontsize=12)
ax1.set_ylabel("b", color="#878d97")
# Bên phải gần như trống: không cặp nào trúng. Sao vàng là những cặp chỉ lệch đúng 1 đơn vị.
ax2.plot([a for a, b, c, d in near3] + [b for a, b, c, d in near3],
[b for a, b, c, d in near3] + [a for a, b, c, d in near3], "*", color="#e8b05a", ms=14)
ax2.text(150, 285, f"{len(pairs)} cặp đã thử, 0 cặp trúng", color="#878d97", fontsize=12, ha="center")
ax2.annotate("9³ + 10³ = 12³ + 1 = 1729", (9, 10), xytext=(40, 255), color="#e8b05a", fontsize=12,
arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#e8b05a"))
ax2.set_title(f"n = 3: 0 cặp trúng, {len(near3)} cặp chỉ lệch 1 đơn vị", color="#d4d7dc", fontsize=12)
for ax in (ax1, ax2):
ax.set_xlim(0, N)
ax.set_ylim(0, N)
ax.set_aspect("equal")
ax.set_xlabel("a", color="#878d97")
ax.grid(color="#22262c")
fig.tight_layout()
fig.savefig("fermat-suyt-trung.png", dpi=150, bbox_inches="tight")
n = 2: 249 nghiệm với a ≤ b ≤ 300
n = 3: 0 nghiệm với a ≤ b ≤ 300
n = 4: 0 nghiệm với a ≤ b ≤ 300
n = 5: 0 nghiệm với a ≤ b ≤ 300
6³ + 8³ = 728 9³ = 729 lệch -1
9³ + 10³ = 1729 12³ = 1728 lệch +1
64³ + 94³ = 1092728 103³ = 1092727 lệch +1
71³ + 138³ = 2985983 144³ = 2985984 lệch -1
73³ + 144³ = 3375001 150³ = 3375000 lệch +1
135³ + 138³ = 5088447 172³ = 5088448 lệch -1
135³ + 235³ = 15438250 249³ = 15438249 lệch +1
Căn bậc 12 của 3987¹² + 4365¹² ≈ 4472.0000000071
Máy tính 10 chữ số thấy: 4472.000000 → tưởng là 4472
So bằng số nguyên chính xác: 3987¹² + 4365¹² == 4472¹² ? False
Vế trái chia hết cho 3? True | vế phải chia hết cho 3? False
Hai ô vuông đặt cạnh nhau, trục a và b cùng chạy từ 0 tới 300. Ô bên trái, tiêu đề 'n = 2: 249 cặp (a, b) trúng', dày đặc chấm xanh: một số chấm rải rác, một số xếp thành những tia thẳng xuất phát từ gốc tọa độ, như bội của bộ 3, 4, 5; mũi tên vàng chỉ vào chấm gần gốc ghi 3² + 4² = 5². Ô bên phải, tiêu đề 'n = 3: 0 cặp trúng, 7 cặp chỉ lệch 1 đơn vị', gần như trống trơn, chỉ có dòng chữ '44850 cặp đã thử, 0 cặp trúng' và khoảng mười mấy ngôi sao vàng rải rác, mỗi sao là một cặp suýt trúng; mũi tên chỉ vào sao gần gốc ghi 9³ + 10³ = 12³ + 1 = 1729.
Hình 1. Trái: với bình phương, có 249 cặp a ≤ b ≤ 300 mà a² + b² là một số chính phương; nhiều cặp nằm trên những tia thẳng vì nhân cả bộ 3, 4, 5 lên 2, 3, 4… lần vẫn được một bộ mới. Phải: với lập phương, trong 44.850 cặp không có cặp nào trúng; những ngôi sao là các cặp chỉ lệch đúng 1 đơn vị (mỗi cặp vẽ hai lần, đối xứng qua đường chéo).

Bốn dòng đầu là cả định lý lớn Fermat thu gọn trong một ô vuông: bậc 2 có 249 nghiệm, bậc 3, 4, 5 không có nghiệm nào. Bảy dòng tiếp theo cho thấy lập phương có thể đến gần tới mức nào, chỉ cách đúng 1 đơn vị, mà vẫn không bao giờ trúng. Dòng cuối là cách nhanh nhất để không bị Homer Simpson lừa.

Nhưng nhớ lại bài học của năm 1993: không tìm thấy nghiệm nào trong 44.850 cặp, hay trong bốn triệu bậc, vẫn không phải là chứng minh. Bạn có thể tăng N lên 1000 hay 2000 và chờ lâu hơn một chút. Kết quả sẽ vẫn là 0, nhưng muốn chắc chắn với mọi con số, cần tới 358 năm và hơn một trăm trang của Wiles.

Quay lại lề sách

Fermat có lẽ không có chứng minh. Nhưng chính dòng chữ tự tin ấy, “tôi đã tìm ra một chứng minh thật tuyệt vời”, đã giữ cho bài toán sống suốt 358 năm. Một câu đố mà ai cũng hiểu đề, cộng với lời hứa rằng lời giải tồn tại, đủ để kéo theo Euler, Sophie Germain, Kummer, hàng nghìn người nghiệp dư gửi thư tới Göttingen, và một cậu bé mười tuổi trong thư viện ở Cambridge.

Trên đường đi, toán học có số lý tưởng của Kummer, có cây cầu giữa đường cong elliptic và dạng modular, có những công cụ mà ngày nay hàng trăm nhà nghiên cứu đang dùng cho chương trình Langlands. Không món nào trong số đó nằm trong cái lề sách hẹp ở Toulouse. Có lẽ đó là điều đáng giá nhất mà dòng ghi chú ấy để lại.

Các tập khác của loạt bài: Pascal, Fermat và ván cược bỏ dở, Euler và bảy cây cầu Königsberg, và Abel và lá thư đến muộn hai ngày, người mở đường cho những đường cong elliptic trong lời giải của Wiles.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Phát video: Video: Định lý lớn Fermat: dòng chữ bên lề sách và 358 năm
Video: Định lý lớn Fermat: dòng chữ bên lề sách và 358 năm

Tài liệu tham khảo

  1. [1]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Pierre de Fermat (1601–1665), biography. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  2. [2]Simon Singh. Fermat's Last Theorem (bản Mỹ: Fermat's Enigma). Fourth Estate, 1997.
  3. [3]J. J. O'Connor và E. F. Robertson. Fermat's Last Theorem. MacTutor History of Mathematics, Đại học St Andrews.
  4. [4]Andrew Wiles. Modular elliptic curves and Fermat's Last Theorem. Annals of Mathematics 141(3), tr. 443–551, 1995.
  5. [5]Richard Taylor và Andrew Wiles. Ring-theoretic properties of certain Hecke algebras. Annals of Mathematics 141(3), tr. 553–572, 1995.
  6. [6]Kenneth A. Ribet. On modular representations of Gal(Q̄/Q) arising from modular forms. Inventiones Mathematicae 100, tr. 431–476, 1990.
  7. [7]Sir Andrew J. Wiles, Abel Prize Laureate 2016. Viện Hàn lâm Khoa học và Văn chương Na Uy.
  8. [8]Kevin Buzzard và cộng sự. Formalising Fermat's Last Theorem in Lean (dự án FLT). Imperial College London.
  9. [9]Fermat's Last Theorem. Wikipedia.