Vì sao tổng hai nghiệm phương trình bậc hai luôn bằng −b/a? Viète và parabol cho ta thấy điều đó

Vì sao tổng hai nghiệm bằng −b/a? Định lý Viète nhìn trên parabol: cổng Parabol Bách khoa, đường đạn pháo, quả bóng ném lên và máy tính.

17 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Ảnh ghép nền xanh đậm. Chữ lớn: Vì sao tổng hai nghiệm bằng −b/a? Dòng vàng: Viète và parabol cho ta thấy điều đó. Bên trái là chân dung tranh khắc đen trắng François Viète trong khung vàng. Bên phải là parabol y = x² − 5x + 6 cắt trục hoành tại x₁ = 2 và x₂ = 3, với trục đối xứng x = −b/2a nét đứt. Tranh khắc thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons), đã cắt; phần đồ họa do ALumiEye vẽ.
Mục lục

Vì sao tổng hai nghiệm luôn bằng −b/a?

Ở lớp 9, bạn học một mẹo: phương trình x2−5x+6=0x^2 - 5x + 6 = 0 có hai nghiệm, và chưa cần giải bạn đã biết tổng của chúng là 5, tích là 6. Tổng bằng −b/a-b/a, tích bằng c/ac/a. Đó là định lý Viète[1][3]. Thử lại: hai nghiệm là 2 và 3, tổng 5, tích 6.

Câu trả lời ngắn cho “vì sao”: đồ thị y=ax2+bx+cy = ax^2 + bx + c là một parabol, và parabol đối xứng qua một đường thẳng đứng x=−b/2ax = -b/2a[[4]]. Hai nghiệm là hai điểm parabol cắt trục hoành, nên chúng cách đều đường đối xứng ấy. Trung điểm của hai nghiệm là −b/2a-b/2a, tức tổng của chúng là −b/a-b/a. Tích thì đọc ra từ cách viết lại y=a(x−x1)(x−x2)y = a(x - x_1)(x - x_2).

Bài này đi qua bốn việc. Định lý nói gì và dùng thế nào, hình parabol cho thấy nó đúng ra sao (kèm cổng Parabol của Bách khoa), Viète là ai và vì sao định lý mang tên ông (câu chuyện không gọn như cái tên). Sau đó là những nơi định lý đang chạy: quả bóng ném lên, hai góc bắn của pháo binh, nghiệm nhỏ mà máy tính hay tính sai, và các ma trận.

Định lý Viète nói gì, và dùng thế nào?

Với phương trình ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0 có hai nghiệm x1x_1 và x2x_2 (tính cả nghiệm kép), ta có hai hệ thức:

x1+x2=−ba,x1x2=ca.x_1 + x_2 = -\frac{b}{a}, \qquad x_1 x_2 = \frac{c}{a}.

Hình dung một mảnh vườn chữ nhật có chu vi 14 mét và diện tích 12 mét vuông. Nửa chu vi là 7, nên tổng hai cạnh là 7. Diện tích là 12, nên tích hai cạnh là 12. Hai cạnh chính là nghiệm của x2−7x+12=0x^2 - 7x + 12 = 0. Không cần công thức nghiệm, bạn chỉ cần tìm hai số có tổng 7 và tích 12: đó là 3 và 4.

Chiều ngược lại cũng dùng được. Muốn một phương trình có hai nghiệm 2 và 3, ta lấy tổng 5 và tích 6 rồi viết x2−5x+6=0x^2 - 5x + 6 = 0. Và khi giải xong một phương trình bậc hai, bạn có thể kiểm tra đáp án bằng chính hai hệ thức này, như thử lại một phép chia bằng phép nhân.

Vì sao đúng? Nhìn trên parabol

Gấp một tờ giấy đã vẽ parabol theo trục đối xứng của nó: hai nhánh chồng khít lên nhau, và hai giao điểm với trục hoành chồng lên nhau. Trục đối xứng của y=ax2+bx+cy = ax^2 + bx + c nằm ở x=−b/2ax = -b/2a[[4]]. Hai nghiệm cách đều trục ấy, nên một nghiệm nằm ở −b/2a−δ-b/2a - \delta và nghiệm kia ở −b/2a+δ-b/2a + \delta với cùng một độ lệch δ\delta. Cộng lại, hai độ lệch triệt tiêu và còn −b/a-b/a.

Công thức nghiệm bậc hai nói đúng điều này. Nó viết nghiệm là x=−b±b2−4ac2ax = \dfrac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}[[3]], tức là −b/2a-b/2a (vị trí trục) cộng hoặc trừ một độ lệch b2−4ac2a\dfrac{\sqrt{b^2-4ac}}{2a}. Nguồn tham khảo cũng ghi rằng hoành độ đỉnh nằm ở trung bình cộng của hai nghiệm[[3]].

Còn tích? Nếu x1x_1 và x2x_2 là hai nghiệm thì y=a(x−x1)(x−x2)y = a(x - x_1)(x - x_2) là một parabol có cùng hệ số aa và cùng hai giao điểm, nên nó chính là parabol ban đầu. Khai triển:

a(x−x1)(x−x2)=ax2−a(x1+x2)x+a x1x2.a(x - x_1)(x - x_2) = ax^2 - a(x_1 + x_2)x + a\,x_1 x_2.

So với ax2+bx+cax^2 + bx + c, ta được b=−a(x1+x2)b = -a(x_1 + x_2) và c=a x1x2c = a\,x_1 x_2. Cả hai hệ thức hiện ra cùng lúc. Hình cũng cho một cách đọc cho cc: đó là tung độ của điểm parabol cắt trục tung, và nó bằng aa nhân tích hai nghiệm.

Khi parabol không cắt trục hoành thì sao? Khi đó b2−4ac<0b^2 - 4ac < 0 và hai nghiệm là hai số phức liên hợp[[3]]. Hai hệ thức vẫn đúng. Ví dụ x2+1=0x^2 + 1 = 0 có nghiệm ii và −i-i: tổng bằng 0, đúng bằng −b/a-b/a với b=0b = 0, tích bằng 1, đúng bằng c/ac/a. Hình 5 ở mục code vẽ chính parabol y=x2−5x+6y = x^2 - 5x + 6 với trục đối xứng và hai nghiệm.

Cổng Parabol của Bách khoa: hai chân cổng là hai nghiệm

Nếu bạn từng học hoặc đi ngang Đại học Bách khoa Hà Nội, bạn biết cổng Parabol. Theo báo VOV, cổng được xây cách đây hơn 50 năm, và tên gọi xuất phát từ thiết kế mái vòm cong gợi liên tưởng tới đồ thị parabol[[8]]. Bài báo đăng ngày 3 tháng 11 năm 2026 cho biết nhà trường sẽ lùi cổng vào phía trong khoảng 20 mét, gắn với việc giải phóng mặt bằng dự án Trục không gian Quốc lộ 1A, và cổng vẫn được giữ lại như một biểu tượng[[8]].

Ảnh chụp thẳng cổng Parabol: một vòm bê tông trắng hình parabol úp, hai chân vòm tựa vào hai trụ hai bên cổng. Phía dưới vòm là thanh chắn đỏ trắng và con đường rợp cây xanh dẫn vào trường, bên phải có tấm biển đỏ ghi CỔNG PARABOL.
Hình 1. Cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: VOV Giao thông (giữ nguyên watermark của đơn vị chụp).

Mình chưa tìm được số đo thật của cổng, nên các số dưới đây là số minh họa. Đặt gốc tọa độ ở chính giữa hai chân cổng, đơn vị là mét, và coi mái cổng là parabol y=−0,25x2+9y = -0{,}25x^2 + 9: cao 9 mét ở giữa. Hai chân cổng là chỗ y=0y = 0, tức hai nghiệm của −0,25x2+9=0-0{,}25x^2 + 9 = 0, là x=−6x = -6 và x=6x = 6. Định lý Viète cho hai điều gần như ngay lập tức. Tổng hai nghiệm bằng −b/a=0-b/a = 0 (vì b=0b = 0): hai chân cổng cách đều tim cổng. Tích bằng c/a=−36c/a = -36.

Bề rộng cổng là hiệu hai nghiệm. Từ công thức nghiệm, hiệu ấy bằng Δ∣a∣=30,25=12\dfrac{\sqrt{\Delta}}{|a|} = \dfrac{3}{0{,}25} = 12 mét. Với mái cổng như vậy, một chiếc xe cao 4 mét chỉ đi lọt khi còn cách tim cổng không quá 20≈4,47\sqrt{20} \approx 4{,}47 mét, vì 9−0,25x2=49 - 0{,}25x^2 = 4 cho x2=20x^2 = 20. Hình 2 vẽ lại cổng với số đo ấy, cùng chiếc xe vừa đủ lọt.

Mái cổng parabol màu vàng cao 9 mét ở giữa, hai chân cổng ở x = −6 và x = 6 trên mặt đất, mũi tên chỉ bề rộng 12 mét và chiều cao 9 mét, đường nét đứt xanh là trục đối xứng. Một hình chữ nhật cao 4 mét, rộng 2,5 mét, đặt sát bên phải trục, có góc trên chạm mái cổng, minh họa chiếc xe vừa đủ lọt.
Hình 2. Cổng parabol vẽ lại với số đo minh họa: mái cổng y = −0,25x² + 9, hai chân cổng là hai nghiệm x = ±6, rộng 12 mét, cao 9 mét. Chiếc xe cao 4 mét chỉ lọt khi còn cách tim cổng không quá 4,47 mét. Hình được vẽ bằng đoạn code ở mục cuối bài.

Quả bóng ném lên: định lý Viète trong vật lý

Galileo chỉ ra rằng đường đi của một vật bị ném là một parabol, và nguyên lý chuyển động hợp thành ông thiết lập năm 1638 dùng để chứng minh điều đó[[4]][[5]]. Bài Galileo: dù sao Trái Đất vẫn quay kể thêm về những năm ông viết cuốn sách ấy.

Bỏ qua lực cản không khí, độ cao của quả bóng ném thẳng lên với vận tốc đầu v0v_0 là y(t)=v0t−12gt2y(t) = v_0 t - \tfrac12 g t^2[[5]]. Tưởng tượng bạn ném bóng lên với v0=10v_0 = 10 m/s, với g=9,8g = 9{,}8 m/s² (số liệu minh họa). Khi đi qua độ cao h=3h = 3 m, quả bóng ở đó hai lần: một lần đi lên, một lần đi xuống, giống như người đi qua một khung cửa sổ tầng hai ở cả lượt lên và lượt xuống thang.

Đặt y=hy = h thì ta có t2−2v0gt+2hg=0t^2 - \dfrac{2v_0}{g}t + \dfrac{2h}{g} = 0. Đây là phương trình bậc hai theo thời gian. Định lý Viète cho ta hai điều mà không cần giải:

  • Tổng hai thời điểm là 2v0g≈2,041\dfrac{2v_0}{g} \approx 2{,}041 giây, đúng bằng thời gian bay cả chuyến. Lý do là hai thời điểm đối xứng quanh lúc bóng lên đỉnh, và đỉnh nằm đúng giữa chuyến bay[[5]].
  • Tích hai thời điểm là 2hg≈0,612\dfrac{2h}{g} \approx 0{,}612 giây bình phương.

Mục code tính nghiệm thật: bóng ở độ cao 3 m lúc 0,365 giây và lúc 1,675 giây. Tổng 2,041 giây, tích 0,612: khớp.

Pháo binh: hai góc bắn, một tầm xa

Từ rất lâu, pháo binh phải trả lời một câu hỏi thực tế: bắn góc nào thì đạn đi xa nhất? Năm 1537, Niccolò Tartaglia xuất bản Nova Scientia, và theo tiểu sử của ông, ông cho rằng tầm xa lớn nhất đạt được khi nòng pháo hướng 45 độ so với phương ngang[[9]]. Nhưng ông hình dung đường đạn đi thẳng, rồi cong theo một cung tròn, rồi rơi thẳng xuống[[9]], chưa phải parabol. Parabol đến sau, từ Galileo năm 1638[[5]].

Bỏ qua lực cản không khí, đạn bắn từ mặt đất với vận tốc vv theo góc θ\theta đi xa v2sin⁡2θg\dfrac{v^2 \sin 2\theta}{g}, lớn nhất ở 45 độ[[5]]. Giả sử bạn cần trúng một mục tiêu cách 800 mét, cùng độ cao với khẩu pháo, với đạn bay 100 m/s (số minh họa). Có hai cách bắn. Bắn thấp thì đạn bay nhanh và gần như thẳng. Bắn cao thì đạn vọt lên rồi rơi gần như thẳng xuống, giống cú ném vòng cung vào rổ so với cú ném thẳng. Nguồn tham khảo cũng cho hai nghiệm góc, một góc thấp và một góc cao[[5]].

Viète cho biết hai góc ấy liên hệ ra sao mà không cần giải. Quỹ đạo là y=xtan⁡θ−gx22v2(1+tan⁡2θ)y = x\tan\theta - \dfrac{g x^2}{2v^2}(1 + \tan^2\theta). Cho y=0y = 0 tại x=dx = d rồi chia hai vế cho xx, ta được một phương trình bậc hai với ẩn t=tan⁡θt = \tan\theta:

t2−2v2gd t+1=0.t^2 - \frac{2v^2}{g d}\,t + 1 = 0.

Tích hai nghiệm là c/a=1c/a = 1, tức tan⁡θ1⋅tan⁡θ2=1\tan\theta_1 \cdot \tan\theta_2 = 1. Hai góc có tích tang bằng 1 thì phụ nhau: θ1+θ2=90°\theta_1 + \theta_2 = 90°. Vậy bắn cao và bắn thấp luôn đi thành cặp bù nhau. Với số liệu trên, mục code cho hai góc 25,8° và 64,2°, tổng đúng 90°, và kiểm tra lại cả hai đều rơi ở 800 mét (Hình 3).

Ba đường đạn parabol xuất phát từ cùng một khẩu pháo. Đường vàng bắn góc 64,2 độ vọt cao khoảng 410 mét, đường xanh bắn góc 25,8 độ thấp hơn nhiều, cả hai rơi đúng mục tiêu ở 800 mét. Đường xám nét đứt bắn 45 độ đi xa nhất, tới khoảng 1.020 mét. Dòng chú thích ghi: tích hai tang bằng 1, nên hai góc phụ nhau, 25,8 độ cộng 64,2 độ bằng 90 độ.
Hình 3. Hai góc bắn 25,8° và 64,2° (phụ nhau) cùng rơi ở 800 mét; góc 45° đi xa nhất, 1.020 mét. Bỏ qua lực cản không khí, số minh họa. Hình được vẽ bằng đoạn code ở mục cuối bài.

Phần tổng hai nghiệm kể thêm một điều. Tổng là 2v2gd\dfrac{2v^2}{g d}. Khi dd tăng thì tổng giảm, hai nghiệm xích lại gần nhau, và chúng trùng nhau khi tổng bằng 2, tức d=v2gd = \dfrac{v^2}{g}, hai góc cùng là 45 độ. Đó chính là tầm xa lớn nhất, 1.020 mét với v=100v = 100 m/s. Xa hơn nữa thì Δ<0\Delta < 0: phương trình không còn nghiệm thực, và không góc nào đưa đạn tới đó.

Cần nói rõ giới hạn. Pháo thật còn chịu lực cản của không khí, lực này luôn hướng ngược chiều chuyển động[[5]], nên đường đạn thật lệch khỏi parabol. Các số ở trên chỉ đúng khi bỏ qua lực cản.

Viète là ai, và vì sao định lý mang tên ông?

François Viète sinh năm 1540 ở Fontenay-le-Comte (Pháp) và qua đời ngày 23 tháng 2 năm 1603 ở Paris. Ông làm luật sư và là cố vấn của vua Henry III rồi Henry IV[[2]]. Năm 1590, ông giải một mật mã Tây Ban Nha dài hơn 500 ký tự. Nguồn tham khảo ghi rằng vua Tây Ban Nha sau đó cáo buộc ông dùng sức mạnh ma thuật[[2]].

Bức tranh khắc đen trắng chân dung François Viète: người đàn ông có râu và tóc xoăn, cổ áo xếp nếp, áo có nhiều nếp vải. Dưới ảnh ghi: FR. VIETE, né en 1540, mort en 1603.
Hình 4. François Viète, tranh khắc (không rõ tác giả), bức chân dung thường dùng để minh họa tên ông. Tranh thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).

Đóng góp có liên quan tới bài này là một thay đổi về cách viết. Năm 1591 ông xuất bản In artem analyticem isagoge, trong đó ông dùng chữ cái: phụ âm cho các đại lượng đã biết, nguyên âm cho ẩn số[[2]]. Trước đó, phương trình thường được nói bằng lời hoặc làm với số cụ thể: mỗi bài một lời giải riêng. Chữ cái cho phép nói một lần cho mọi phương trình. Giống như một bảng tính: thay vì viết sẵn một phép cộng 3 và 4, bạn ghi “ô A1 cộng ô B1”, rồi điền số vào sau. Không có chỗ để chữ aa, bb, cc đứng thay hệ số thì không ai phát biểu được “tổng hai nghiệm bằng −b/a-b/a” cho mọi phương trình bậc hai. Người ta chỉ có thể nêu từng ví dụ.

Cách đặt tên mà bạn học ở trường, ax2+bx+cax^2 + bx + c với xx là ẩn, đến từ bước sau. Năm 1637, Descartes dùng các chữ cái cuối bảng chữ (xx, yy, zz) cho đại lượng chưa biết và các chữ cái đầu (aa, bb, cc) cho đại lượng đã biết[[7]]. Bài Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? kể về cuốn La Géométrie ấy.

Còn mối liên hệ giữa nghiệm và hệ số thì sao? Nguồn tham khảo ghi rằng Viète thiết lập nó cho trường hợp nghiệm dương[[1]][[2]]. Theo Charles Hutton, một nhà toán học người Anh ở thế kỷ 18 được nguồn dẫn lại, người hiểu nguyên lý chung, không giới hạn ở nghiệm dương, lần đầu là Albert Girard, nhà toán học Pháp thế kỷ 17[[1]]. Nguồn cũng nhận xét rằng phương pháp của Viète rất gần với phương pháp của nhà toán học Hồi giáo Sharaf al-Din al-Tusi ở thế kỷ 12[[1]]. Nên tên “định lý Viète” là tên theo thói quen, không phải bằng chứng rằng một mình ông tìm ra tất cả.

Cũng nên đặt định lý trong dòng lịch sử dài hơn của phương trình bậc hai. Các nhà toán học Babylon ghi trên bảng đất sét những bài toán dẫn tới nó vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên. Năm 628, Brahmagupta đưa lời giải tường minh đầu tiên, chưa hoàn toàn tổng quát. Ở thế kỷ 9, al-Khwarizmi trình bày lời giải đầy đủ. Năm 1594, Simon Stevin có công thức bao trùm mọi trường hợp, và năm 1637 Descartes công bố nó ở dạng hiện đại[[3]]. Viète nằm ở giữa dòng ấy, với đóng góp là chữ cái và những hệ thức giữa nghiệm với hệ số.

Cuối cùng, một điều cần sửa. Viète chưa vẽ parabol để chứng minh gì cả. Tọa độ Descartes xuất hiện trong La Géométrie năm 1637, sau Isagoge của ông hơn bốn mươi năm[[2]][[7]]. Cách nhìn “hai nghiệm cách đều trục đối xứng” ở trên là cách giải thích mà thế hệ sau có được nhờ đồ thị, không phải cách Viète làm.

Nếu thiếu định lý Viète, điều gì sẽ không thể có?

Một hệ thức giữa hai nghiệm và ba hệ số nghe nhỏ. Dưới đây là ba chỗ nó đang làm việc, từ điện thoại tới thống kê.

Máy tính: tính nghiệm nhỏ mà không mất chữ số

Công thức nghiệm bậc hai có một chỗ yếu. Khi b2b^2 lớn hơn nhiều so với 4ac4ac, hai số bb và b2−4ac\sqrt{b^2 - 4ac} gần bằng nhau, và phép trừ giữa chúng làm mất gần hết chữ số có nghĩa. Nguồn tham khảo gọi hiện tượng này là mất chữ số có nghĩa (catastrophic cancellation) ở nghiệm nhỏ[[3]]. Cách tránh là tính nghiệm lớn RR trước, bằng phép cộng, rồi lấy nghiệm nhỏ bằng (c/a)/R(c/a)/R[[3]]. Đó chính là hệ thức tích của Viète.

Hình dung bạn muốn biết độ dày một tờ giấy. Bạn đo chồng 500 tờ, đo chồng 499 tờ bằng một cây thước kém, rồi lấy hiệu. Hai số lớn gần bằng nhau, nên độ dày cần tìm nằm trọn trong sai số của thước. Chia chiều cao chồng giấy cho 500 tránh được phép trừ ấy.

Mình đã thử với phương trình x2−Bx+1=0x^2 - Bx + 1 = 0, có nghiệm nhỏ xấp xỉ 1/B1/B. Với số thực 64 bit và B=108B = 10^8, công thức nghiệm cho 7,45×10−97{,}45 \times 10^{-9} thay vì 1,00×10−81{,}00 \times 10^{-8}, sai khoảng 25,5%. Với B=109B = 10^9 nó cho 0. Cách dùng Viète cho đúng 1,00×10−81{,}00 \times 10^{-8} và 1,00×10−91{,}00 \times 10^{-9} ở cả hai trường hợp (kết quả chạy của mình, mục code ở dưới; chuẩn so sánh là phép tính 60 chữ số thập phân).

Ma trận: tổng và tích của giá trị riêng

Một ma trận 2×22 \times 2 có hai giá trị riêng (eigenvalue), là hai số đo ma trận ấy kéo giãn các hướng đặc biệt bao nhiêu lần. Chúng là nghiệm của một phương trình bậc hai theo λ\lambda. Định lý Viète nói rằng tổng hai giá trị riêng bằng vết của ma trận (tổng hai số trên đường chéo), và tích bằng định thức. Nguồn tham khảo phát biểu điều này cho mọi kích thước: vết là tổng các giá trị riêng và định thức là tích của chúng[[6]]. Ví dụ ma trận (2112)\begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 1 & 2 \end{pmatrix} có phương trình đặc trưng λ2−4λ+3=0\lambda^2 - 4\lambda + 3 = 0, hai giá trị riêng là 1 và 3, tổng 4 đúng bằng vết, tích 3 đúng bằng định thức[[6]].

Điều này dùng được trong thống kê. Với ma trận hiệp phương sai, các giá trị riêng ứng với phương sai mà mỗi thành phần chính giải thích được[[6]]. Từ định lý trên suy ra rằng tổng các phương sai ấy bằng vết của ma trận, tức tổng phương sai của từng biến ban đầu. Giống như chia một chiếc bánh: dù cắt theo hướng nào, tổng các phần vẫn là cả chiếc bánh.

Hàm bậc hai là hình mẫu của bài toán tối ưu

Khi dạy máy tính tìm điểm thấp nhất của một hàm, người ta thường thử trên một parabol, vì ta biết đáp án ở đâu: đáy nằm ở x=−b/2ax = -b/2a. Bài Gradient descent dùng đúng hình mẫu f(x)=(x−3)2f(x) = (x - 3)^2 để cho thấy bước đi nhỏ hay lớn làm thuật toán chậm hay lệch ra sao.

Bốn điều dễ hiểu sai

Định lý Viète do một mình Viète tìm ra? Không hẳn. Nguồn ghi rằng ông thiết lập nó cho nghiệm dương, Albert Girard được cho là người hiểu nguyên lý chung, và phương pháp của ông rất gần với phương pháp của Sharaf al-Din al-Tusi trước đó[[1]].

Phải giải phương trình rồi mới biết tổng và tích hai nghiệm? Ngược lại: tổng và tích đọc thẳng từ ba hệ số mà không cần giải. Đó là lý do định lý hữu ích khi nghiệm khó tính hoặc khi cần kiểm tra đáp án.

Parabol không cắt trục hoành thì hai hệ thức sai? Không sai. Khi đó nghiệm là hai số phức liên hợp[[3]], và tổng vẫn bằng −b/a-b/a, tích vẫn bằng c/ac/a. Điểm khác là hai nghiệm không còn là giao điểm thật của parabol với trục hoành.

Đường đạn pháo thật là parabol? Chỉ khi bỏ qua lực cản không khí. Parabol là kết quả của Galileo cho chuyển động chỉ chịu trọng lực[[5]]. Ngoài thực tế, lực cản làm đường đạn lệch đi, nên các số như hai góc bù nhau ở mục pháo binh là mô hình lý tưởng, không phải bảng bắn của pháo thật.

Viết gọn bằng ký hiệu

Phần này dành cho bạn muốn xem công thức. Bỏ qua cũng không mất ý chính.

Với phương trình bậc hai ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0 và Δ=b2−4ac\Delta = b^2 - 4ac, ta có:

x1,2=−b±Δ2a=−b2a±Δ2a,x1+x2=−ba,x1x2=ca.x_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{\Delta}}{2a} = -\frac{b}{2a} \pm \frac{\sqrt{\Delta}}{2a}, \qquad x_1 + x_2 = -\frac{b}{a}, \qquad x_1 x_2 = \frac{c}{a}.

Với phương trình bậc ba ax3+bx2+cx+d=0ax^3 + bx^2 + cx + d = 0 có ba nghiệm r1,r2,r3r_1, r_2, r_3[[1]]:

r1+r2+r3=−ba,r1r2+r1r3+r2r3=ca,r1r2r3=−da.r_1 + r_2 + r_3 = -\frac{b}{a}, \qquad r_1 r_2 + r_1 r_3 + r_2 r_3 = \frac{c}{a}, \qquad r_1 r_2 r_3 = -\frac{d}{a}.

Với đa thức bậc nn, anxn+⋯+a1x+a0a_n x^n + \dots + a_1 x + a_0, tổng các nghiệm là −an−1an-\dfrac{a_{n-1}}{a_n} và tích các nghiệm là (−1)na0an(-1)^n \dfrac{a_0}{a_n}[[1]]. Cách tính nghiệm nhỏ ổn định ở mục trên là, với RR là nghiệm có giá trị tuyệt đối lớn hơn:

xnhỏ=c/aR.x_{\text{nhỏ}} = \frac{c/a}{R}.

Tự tay chạy: parabol, pháo, cổng và độ chính xác của nghiệm

Đoạn Python dưới đây làm năm việc và vẽ ba hình: hai hình ở các mục trên (cổng và đường đạn) và hình 5 dưới đây. Nó kiểm tra hai hệ thức Viète trên x2−5x+6=0x^2 - 5x + 6 = 0, giải bài toán quả bóng ở độ cao 3 mét và bài toán hai góc bắn của pháo. Rồi nó tính cổng parabol với số đo minh họa, và so hai cách tính nghiệm nhỏ của x2−Bx+1=0x^2 - Bx + 1 = 0 khi BB tăng từ 10 tới 10910^9. Không có yếu tố ngẫu nhiên, nên lần nào chạy bạn cũng ra cùng kết quả. Số B=109B = 10^9 là chỗ công thức nghiệm cho ra đúng 0.

viete_parabol.py
import math
from decimal import Decimal, getcontext
import numpy as np
import matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#a4a9b2",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Phần 1: x² − 5x + 6 = 0. Hai nghiệm đối xứng qua trục x = −b/2a, nên tổng = −b/a, tích = c/a.
a, b, c = 1, -5, 6
d = b * b - 4 * a * c
x1, x2 = (-b - math.sqrt(d)) / (2 * a), (-b + math.sqrt(d)) / (2 * a)
axis = -b / (2 * a)
print(f"nghiệm: {x1:g} và {x2:g}; trục đối xứng x = {axis:g}")
print(f"tổng = {x1 + x2:g} (−b/a = {-b / a:g}); tích = {x1 * x2:g} (c/a = {c / a:g})")
# Phần 2: ném bóng lên với v0 = 10 m/s (không có lực cản không khí). Ở độ cao h = 3 m, bóng ở đó hai lần.
g, v0, h = 9.8, 10.0, 3.0
# h = v0·t − g·t²/2 ⇔ t² − (2v0/g)·t + 2h/g = 0
tb, tc = -2 * v0 / g, 2 * h / g
td = tb * tb - 4 * tc
t1, t2 = (-tb - math.sqrt(td)) / 2, (-tb + math.sqrt(td)) / 2
print(f"bóng ở độ cao {h:g} m lúc t = {t1:.3f} s và {t2:.3f} s; tổng = {t1 + t2:.3f} s (thời gian bay 2·v0/g = {2 * v0 / g:.3f} s); tích = {t1 * t2:.3f} (2h/g = {2 * h / g:.3f})")
# Phần 4: pháo bắn từ mặt đất tới mục tiêu cùng độ cao, v0 = 100 m/s, cách d = 800 m (bỏ qua lực cản không khí).
# y = x·tanθ − g·x²(1 + tan²θ) / (2v²) = 0 ⇒ t² − (2v²/(g·d))·t + 1 = 0 với t = tanθ: tích hai nghiệm bằng 1.
V, D = 100.0, 800.0
s = 2 * V ** 2 / (g * D)
t1, t2 = (s + math.sqrt(s * s - 4)) / 2, (s - math.sqrt(s * s - 4)) / 2
th1, th2 = math.degrees(math.atan(t1)), math.degrees(math.atan(t2))
R1, R2 = V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th1)) / g, V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th2)) / g
print(f"pháo: tổng tan = {t1 + t2:.3f} (2v²/(g·d) = {2 * V ** 2 / (g * D):.3f}); tích tan = {t1 * t2:.3f}")
print(f"hai góc bắn: {th1:.1f}° và {th2:.1f}° (tổng {th1 + th2:.1f}°); tầm xa kiểm tra: {R1:.0f} m và {R2:.0f} m")
print(f"tầm xa lớn nhất v²/g = {V ** 2 / g:.0f} m, bắn ở 45°")
# Phần 5: cổng parabol, số đo minh họa (không phải số đo thật): y = −0,25x² + 9, chân cổng ở hai nghiệm.
ga, gb, gc = -0.25, 0.0, 9.0
gd = gb * gb - 4 * ga * gc
xa, xb = sorted([(-gb + math.sqrt(gd)) / (2 * ga), (-gb - math.sqrt(gd)) / (2 * ga)])
half = math.sqrt((gc - 4) / -ga)
print(f"xe cao 4 m đi lọt khi cách tim cổng không quá {half:.2f} m")
print(f"cổng: nghiệm {xa:g} và {xb:g}; tổng = {xa + xb:g} (−b/a = {-gb / ga:g}); tích = {xa * xb:g} (c/a = {gc / ga:g}); rộng = {math.sqrt(gd) / abs(ga):g} m")
getcontext().prec = 60
# Phần 3: tính nghiệm nhỏ của x² − B·x + 1 = 0 khi B rất lớn. Nghiệm đúng ≈ 1/B.
def naive(B):
# công thức nghiệm: trừ hai số gần bằng nhau
return (B - math.sqrt(B * B - 4)) / 2
def viete(B):
# nghiệm lớn R trước (cộng, không mất chữ số), rồi nghiệm nhỏ = (c/a) / R theo định lý Viète
R = (B + math.sqrt(B * B - 4)) / 2
return 1.0 / R
Bs = 10.0 ** np.arange(1, 9.01, 0.25)
err_n, err_v = [], []
for B in Bs:
# chuẩn: tính bằng số thập phân 60 chữ số
Bd = Decimal(float(B))
ref = float((Bd - (Bd * Bd - 4).sqrt()) / 2)
err_n.append(max(abs(naive(B) - ref) / ref, 1e-17))
err_v.append(max(abs(viete(B) - ref) / ref, 1e-17))
B = 1e8
Bd = Decimal(B)
ref = float((Bd - (Bd * Bd - 4).sqrt()) / 2)
print(f"B = 1e8: nghiệm nhỏ chuẩn {ref:.6e}; công thức nghiệm {naive(B):.6e} (sai {abs(naive(B) - ref) / ref:.1%}); dùng Viète {viete(B):.6e} (sai dưới {max(abs(viete(B) - ref) / ref, 1e-16):.0e})")
B = 1e9
print(f"B = 1e9: công thức nghiệm cho {naive(B):.1e}, dùng Viète cho {viete(B):.6e}")
# Vẽ
fig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(14, 6.2), gridspec_kw={"wspace": 0.22})
xs = np.linspace(0.6, 4.4, 300)
ax1.plot(xs, a * xs ** 2 + b * xs + c, color="#e8b05a", lw=2.6)
ax1.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)
ax1.axvline(axis, color="#8fa9c9", lw=1.8, ls=(0, (5, 4)))
ax1.scatter([x1, x2], [0, 0], color="#f4e9d2", s=80, zorder=4)
ax1.scatter([axis], [0], color="#8fa9c9", s=60, zorder=4)
ax1.annotate(f"x₁ = {x1:g}", (x1, 0), xytext=(x1 - 0.62, -0.62), color="#f4e9d2", fontsize=12.5)
ax1.annotate(f"x₂ = {x2:g}", (x2, 0), xytext=(x2 + 0.12, -0.62), color="#f4e9d2", fontsize=12.5)
ax1.annotate("trục x = −b/2a = 2,5", (axis, 0), xytext=(axis + 0.1, 2.2), color="#8fa9c9", fontsize=12.5)
ax1.annotate("", xy=(x1, -0.35), xytext=(axis, -0.35), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))
ax1.annotate("", xy=(x2, -0.35), xytext=(axis, -0.35), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))
ax1.text(axis, -1.02, "hai nghiệm cách đều trục", color="#c9884a", ha="center", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
ax1.scatter([0], [c], color="#c9884a", s=0)
ax1.set_xlim(0.6, 4.4); ax1.set_ylim(-1.3, 3.4)
ax1.set_title("y = x² − 5x + 6: tổng 2 + 3 = 5, tích 2·3 = 6", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax1.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
ax2.loglog(Bs, err_n, color="#c4483d", lw=2.4, label="công thức nghiệm (trừ hai số gần nhau)")
ax2.loglog(Bs, err_v, color="#e8b05a", lw=2.4, label="nghiệm lớn rồi (c/a) chia cho nó (Viète)")
ax2.set_xlabel("B trong x² − B·x + 1 = 0")
ax2.set_ylabel("sai số tương đối của nghiệm nhỏ")
ax2.set_title("Tính nghiệm nhỏ bằng số thực 64 bit", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax2.legend(facecolor="#16181c", edgecolor="#2a2e35", fontsize=11, loc="center left")
ax2.grid(color="#2a2e35", lw=0.8, which="both")
fig.savefig("viete-parabol.png", dpi=130, bbox_inches="tight")
# Hình A: hai đường đạn cùng tầm xa
fig2, bx1 = plt.subplots(figsize=(10, 5.4))
for th, col, lab in ((th2, "#8fa9c9", f"{th2:.1f}°"), (th1, "#e8b05a", f"{th1:.1f}°"), (45.0, "#6b7280", "45°")):
x = np.linspace(0, V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th)) / g, 300)
y = x * math.tan(math.radians(th)) - g * x ** 2 / (2 * V ** 2 * math.cos(math.radians(th)) ** 2)
bx1.plot(x, y, color=col, lw=2.4 if th != 45.0 else 1.6, ls="-" if th != 45.0 else (0, (5, 4)))
bx1.annotate(f"góc bắn {lab.replace('.', ',')}", (x[len(x) // 2], y[len(x) // 2]), xytext=(x[len(x) // 2] - 70, y[len(x) // 2] + 24), color=col, fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
# nòng pháo: một đoạn ngắn theo hướng bắn
bx1.plot([0, 90 * math.cos(math.radians(th))], [0, 90 * math.sin(math.radians(th))], color=col, lw=5, solid_capstyle="round")
bx1.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)
bx1.scatter([D], [0], color="#c4483d", s=90, zorder=5)
bx1.annotate("mục tiêu 800 m", (D, 0), xytext=(D - 90, -50), color="#c4483d", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx1.annotate(f"tầm xa lớn nhất {V ** 2 / g:.0f} m, bắn ở 45°", (V ** 2 / g, 0), xytext=(V ** 2 / g - 380, -100), color="#8e8b84", fontsize=11.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx1.text(550, 440, "tích hai tan = 1 ⇒ hai góc phụ nhau: 25,8° + 64,2° = 90°", color="#f4e9d2", ha="center", fontsize=12.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx1.set_xlim(-30, 1100); bx1.set_ylim(-125, 500); bx1.set_aspect("equal")
bx1.set_title("hai góc bắn, cùng một tầm xa 800 m (bỏ qua lực cản)", color="#d4d7dc", fontsize=13)
bx1.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
fig2.savefig("viete-phao.png", dpi=130, bbox_inches="tight")
# Hình B: cổng parabol với chiếc xe cao 4 m
fig3, bx2 = plt.subplots(figsize=(8, 6))
gx = np.linspace(xa, xb, 200)
bx2.plot(gx, ga * gx ** 2 + gb * gx + gc, color="#e8b05a", lw=3.2)
bx2.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)
bx2.axvline(0, color="#8fa9c9", lw=1.6, ls=(0, (5, 4)))
bx2.text(0.25, 10.3, "trục đối xứng", color="#8fa9c9", fontsize=11.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.scatter([xa, xb], [0, 0], color="#f4e9d2", s=80, zorder=4)
bx2.annotate("chân cổng x₁ = −6", (xa, 0), xytext=(xa - 0.9, -1.7), color="#f4e9d2", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.annotate("x₂ = 6", (xb, 0), xytext=(xb - 1.3, -1.7), color="#f4e9d2", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.annotate("", xy=(xa, -0.8), xytext=(xb, -0.8), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))
bx2.text(0, -2.9, "rộng 12 m", color="#c9884a", ha="center", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.annotate("", xy=(-1.2, 9), xytext=(-1.2, 0), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))
bx2.text(-1.3, 4.5, "cao 9 m", color="#c9884a", ha="right", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
tw = 2.5
bx2.add_patch(plt.Rectangle((half - tw, 0), tw, 4, facecolor="#2a2e35", edgecolor="#d4d7dc", lw=1.6))
bx2.text(half - tw / 2, 2.0, "xe cao 4 m", color="#d4d7dc", ha="center", va="center", fontsize=11, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.annotate("vừa đủ lọt: cách tim ≤ 4,47 m", (half, 4), xytext=(0.3, 6.1), color="#f4e9d2", fontsize=11.5, arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#f4e9d2", lw=1.2), bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))
bx2.set_xlim(-8, 8); bx2.set_ylim(-3.8, 11.2); bx2.set_aspect("equal")
bx2.set_title("cổng parabol y = −0,25x² + 9 (số đo minh họa)", color="#d4d7dc", fontsize=13)
bx2.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
fig3.savefig("viete-cong.png", dpi=130, bbox_inches="tight")

Kết quả in ra khi mình chạy:

nghiệm: 2 và 3; trục đối xứng x = 2.5
tổng = 5 (−b/a = 5); tích = 6 (c/a = 6)
bóng ở độ cao 3 m lúc t = 0.365 s và 1.675 s; tổng = 2.041 s (thời gian bay 2·v0/g = 2.041 s); tích = 0.612 (2h/g = 0.612)
pháo: tổng tan = 2.551 (2v²/(g·d) = 2.551); tích tan = 1.000
hai góc bắn: 64.2° và 25.8° (tổng 90.0°); tầm xa kiểm tra: 800 m và 800 m
tầm xa lớn nhất v²/g = 1020 m, bắn ở 45°
xe cao 4 m đi lọt khi cách tim cổng không quá 4.47 m
cổng: nghiệm -6 và 6; tổng = 0 (−b/a = 0); tích = -36 (c/a = -36); rộng = 12 m
B = 1e8: nghiệm nhỏ chuẩn 1.000000e-08; công thức nghiệm 7.450581e-09 (sai 25.5%); dùng Viète 1.000000e-08 (sai dưới 1e-16)
B = 1e9: công thức nghiệm cho 0.0e+00, dùng Viète cho 1.000000e-09
Hai biểu đồ. Bên trái: parabol y = x² − 5x + 6 màu vàng cắt trục hoành tại x₁ = 2 và x₂ = 3, đường thẳng đứng nét đứt x = −b/2a = 2,5 nằm giữa hai nghiệm, hai mũi tên chỉ hai nghiệm cách đều trục. Bên phải: đồ thị log-log sai số tương đối của nghiệm nhỏ theo B từ 10 tới 10⁹. Đường đỏ của công thức nghiệm tăng từ khoảng 10⁻¹⁴ lên 1 khi B tới 10⁹. Đường vàng của cách dùng Viète nằm ở mức 10⁻¹⁶ hoặc thấp hơn.
Hình 5. Trái: parabol y = x² − 5x + 6, hai nghiệm cách đều trục x = 2,5. Phải: sai số của nghiệm nhỏ x² − Bx + 1 = 0 khi tính bằng công thức nghiệm (đỏ) và bằng hệ thức tích của Viète (vàng). Hình được vẽ bằng đoạn code ở mục này.

Hai dòng đầu xác nhận định lý trên ví dụ của đầu bài. Dòng thứ ba là quả bóng: tổng hai thời điểm bằng đúng thời gian bay. Ba dòng tiếp theo là pháo (hình 3): tổng hai nghiệm tan⁡θ\tan\theta là 2,551, tích là 1,000, nên hai góc 64,2° và 25,8° cộng lại đúng 90°, và cả hai đều rơi ở 800 mét. Tầm xa lớn nhất là v2/g≈1.020v^2/g \approx 1.020 mét, ở 45 độ. Hai dòng về cổng (hình 2) cho tổng hai chân bằng 0, tích bằng −36 và độ rộng 12 mét, còn xe cao 4 mét chỉ đi lọt trong khoảng cách 4,47 mét kể từ tim cổng. Hai dòng cuối là chuyện của máy tính: ở B=108B = 10^8 công thức nghiệm sai hơn một phần tư giá trị thật, ở B=109B = 10^9 nó cho 0, trong khi cách dùng hệ thức tích vẫn đúng đến chữ số cuối. Đường cong đỏ ở hình 5 cho thấy sai số lớn dần đều khi BB lớn dần, không phải chỉ ở một điểm xấu. Kết quả này là của riêng mình, với số thực 64 bit chuẩn của Python; số 25,5% và con số 0 phụ thuộc vào cách máy tính làm tròn, nhưng xu hướng thì không. Các số về pháo và cổng là số minh họa và bỏ qua lực cản không khí. Bạn có thể đổi V, D hay các hệ số của cổng để xem các góc và bề rộng thay đổi ra sao.

Quay lại x² − 5x + 6

Tờ giấy gấp đôi ở đầu bài là hình ảnh gọn nhất của định lý. Hai nghiệm 2 và 3 chồng lên nhau khi gấp theo đường x=2,5x = 2{,}5, và cái “mẹo lớp 9” biến thành một điều có thể nhìn thấy: tổng hai nghiệm là hai lần vị trí đường gấp.

Điều mà hình ấy chưa nói là ba hệ số của một phương trình chứa nhiều hơn ta tưởng. Chúng cho biết nghiệm nằm ở đâu, tổng và tích của chúng, và bề rộng của một cái cổng. Chúng cho biết quả bóng và viên đạn ở một độ cao nhất định vào những lúc nào, và cả cách tránh một phép trừ làm mất chữ số trên chiếc máy tính. Viète không vẽ parabol và không dùng máy tính, nhưng việc ông cho chữ cái đứng thay hệ số là bước làm cho tất cả những phát biểu ấy có thể viết thành một dòng.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Vieta's formulas. Wikipedia.
  2. [2]François Viète. Wikipedia.
  3. [3]Quadratic equation. Wikipedia.
  4. [4]Parabola. Wikipedia.
  5. [5]Projectile motion. Wikipedia.
  6. [6]Eigenvalues and eigenvectors. Wikipedia.
  7. [7]La Géométrie. Wikipedia.
  8. [8]Thời điểm di dời cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội. VOV.VN (Báo điện tử Tiếng nói Việt Nam), 2026.
  9. [9]Niccolò Fontana Tartaglia. Wikipedia.