Vì sao tổng hai nghiệm phương trình bậc hai luôn bằng −b/a? Viète và parabol cho ta thấy điều đó
Vì sao tổng hai nghiệm bằng −b/a? Định lý Viète nhìn trên parabol: cổng Parabol Bách khoa, đường đạn pháo, quả bóng ném lên và máy tính.

Mục lục
Vì sao tổng hai nghiệm luôn bằng −b/a?
Ở lớp 9, bạn học một mẹo: phương trình có hai nghiệm, và chưa cần giải bạn đã biết tổng của chúng là 5, tích là 6. Tổng bằng , tích bằng . Đó là định lý Viète[1][3]. Thử lại: hai nghiệm là 2 và 3, tổng 5, tích 6.
Câu trả lời ngắn cho “vì sao”: đồ thị là một parabol, và parabol đối xứng qua một đường thẳng đứng [[4]]. Hai nghiệm là hai điểm parabol cắt trục hoành, nên chúng cách đều đường đối xứng ấy. Trung điểm của hai nghiệm là , tức tổng của chúng là . Tích thì đọc ra từ cách viết lại .
Bài này đi qua bốn việc. Định lý nói gì và dùng thế nào, hình parabol cho thấy nó đúng ra sao (kèm cổng Parabol của Bách khoa), Viète là ai và vì sao định lý mang tên ông (câu chuyện không gọn như cái tên). Sau đó là những nơi định lý đang chạy: quả bóng ném lên, hai góc bắn của pháo binh, nghiệm nhỏ mà máy tính hay tính sai, và các ma trận.
Định lý Viète nói gì, và dùng thế nào?
Với phương trình có hai nghiệm và (tính cả nghiệm kép), ta có hai hệ thức:
Hình dung một mảnh vườn chữ nhật có chu vi 14 mét và diện tích 12 mét vuông. Nửa chu vi là 7, nên tổng hai cạnh là 7. Diện tích là 12, nên tích hai cạnh là 12. Hai cạnh chính là nghiệm của . Không cần công thức nghiệm, bạn chỉ cần tìm hai số có tổng 7 và tích 12: đó là 3 và 4.
Chiều ngược lại cũng dùng được. Muốn một phương trình có hai nghiệm 2 và 3, ta lấy tổng 5 và tích 6 rồi viết . Và khi giải xong một phương trình bậc hai, bạn có thể kiểm tra đáp án bằng chính hai hệ thức này, như thử lại một phép chia bằng phép nhân.
Vì sao đúng? Nhìn trên parabol
Gấp một tờ giấy đã vẽ parabol theo trục đối xứng của nó: hai nhánh chồng khít lên nhau, và hai giao điểm với trục hoành chồng lên nhau. Trục đối xứng của nằm ở [[4]]. Hai nghiệm cách đều trục ấy, nên một nghiệm nằm ở và nghiệm kia ở với cùng một độ lệch . Cộng lại, hai độ lệch triệt tiêu và còn .
Công thức nghiệm bậc hai nói đúng điều này. Nó viết nghiệm là [[3]], tức là (vị trí trục) cộng hoặc trừ một độ lệch . Nguồn tham khảo cũng ghi rằng hoành độ đỉnh nằm ở trung bình cộng của hai nghiệm[[3]].
Còn tích? Nếu và là hai nghiệm thì là một parabol có cùng hệ số và cùng hai giao điểm, nên nó chính là parabol ban đầu. Khai triển:
So với , ta được và . Cả hai hệ thức hiện ra cùng lúc. Hình cũng cho một cách đọc cho : đó là tung độ của điểm parabol cắt trục tung, và nó bằng nhân tích hai nghiệm.
Khi parabol không cắt trục hoành thì sao? Khi đó và hai nghiệm là hai số phức liên hợp[[3]]. Hai hệ thức vẫn đúng. Ví dụ có nghiệm và : tổng bằng 0, đúng bằng với , tích bằng 1, đúng bằng . Hình 5 ở mục code vẽ chính parabol với trục đối xứng và hai nghiệm.
Cổng Parabol của Bách khoa: hai chân cổng là hai nghiệm
Nếu bạn từng học hoặc đi ngang Đại học Bách khoa Hà Nội, bạn biết cổng Parabol. Theo báo VOV, cổng được xây cách đây hơn 50 năm, và tên gọi xuất phát từ thiết kế mái vòm cong gợi liên tưởng tới đồ thị parabol[[8]]. Bài báo đăng ngày 3 tháng 11 năm 2026 cho biết nhà trường sẽ lùi cổng vào phía trong khoảng 20 mét, gắn với việc giải phóng mặt bằng dự án Trục không gian Quốc lộ 1A, và cổng vẫn được giữ lại như một biểu tượng[[8]].

Mình chưa tìm được số đo thật của cổng, nên các số dưới đây là số minh họa. Đặt gốc tọa độ ở chính giữa hai chân cổng, đơn vị là mét, và coi mái cổng là parabol : cao 9 mét ở giữa. Hai chân cổng là chỗ , tức hai nghiệm của , là và . Định lý Viète cho hai điều gần như ngay lập tức. Tổng hai nghiệm bằng (vì ): hai chân cổng cách đều tim cổng. Tích bằng .
Bề rộng cổng là hiệu hai nghiệm. Từ công thức nghiệm, hiệu ấy bằng mét. Với mái cổng như vậy, một chiếc xe cao 4 mét chỉ đi lọt khi còn cách tim cổng không quá mét, vì cho . Hình 2 vẽ lại cổng với số đo ấy, cùng chiếc xe vừa đủ lọt.

Quả bóng ném lên: định lý Viète trong vật lý
Galileo chỉ ra rằng đường đi của một vật bị ném là một parabol, và nguyên lý chuyển động hợp thành ông thiết lập năm 1638 dùng để chứng minh điều đó[[4]][[5]]. Bài Galileo: dù sao Trái Đất vẫn quay kể thêm về những năm ông viết cuốn sách ấy.
Bỏ qua lực cản không khí, độ cao của quả bóng ném thẳng lên với vận tốc đầu là [[5]]. Tưởng tượng bạn ném bóng lên với m/s, với m/s² (số liệu minh họa). Khi đi qua độ cao m, quả bóng ở đó hai lần: một lần đi lên, một lần đi xuống, giống như người đi qua một khung cửa sổ tầng hai ở cả lượt lên và lượt xuống thang.
Đặt thì ta có . Đây là phương trình bậc hai theo thời gian. Định lý Viète cho ta hai điều mà không cần giải:
- Tổng hai thời điểm là giây, đúng bằng thời gian bay cả chuyến. Lý do là hai thời điểm đối xứng quanh lúc bóng lên đỉnh, và đỉnh nằm đúng giữa chuyến bay[[5]].
- Tích hai thời điểm là giây bình phương.
Mục code tính nghiệm thật: bóng ở độ cao 3 m lúc 0,365 giây và lúc 1,675 giây. Tổng 2,041 giây, tích 0,612: khớp.
Pháo binh: hai góc bắn, một tầm xa
Từ rất lâu, pháo binh phải trả lời một câu hỏi thực tế: bắn góc nào thì đạn đi xa nhất? Năm 1537, Niccolò Tartaglia xuất bản Nova Scientia, và theo tiểu sử của ông, ông cho rằng tầm xa lớn nhất đạt được khi nòng pháo hướng 45 độ so với phương ngang[[9]]. Nhưng ông hình dung đường đạn đi thẳng, rồi cong theo một cung tròn, rồi rơi thẳng xuống[[9]], chưa phải parabol. Parabol đến sau, từ Galileo năm 1638[[5]].
Bỏ qua lực cản không khí, đạn bắn từ mặt đất với vận tốc theo góc đi xa , lớn nhất ở 45 độ[[5]]. Giả sử bạn cần trúng một mục tiêu cách 800 mét, cùng độ cao với khẩu pháo, với đạn bay 100 m/s (số minh họa). Có hai cách bắn. Bắn thấp thì đạn bay nhanh và gần như thẳng. Bắn cao thì đạn vọt lên rồi rơi gần như thẳng xuống, giống cú ném vòng cung vào rổ so với cú ném thẳng. Nguồn tham khảo cũng cho hai nghiệm góc, một góc thấp và một góc cao[[5]].
Viète cho biết hai góc ấy liên hệ ra sao mà không cần giải. Quỹ đạo là . Cho tại rồi chia hai vế cho , ta được một phương trình bậc hai với ẩn :
Tích hai nghiệm là , tức . Hai góc có tích tang bằng 1 thì phụ nhau: . Vậy bắn cao và bắn thấp luôn đi thành cặp bù nhau. Với số liệu trên, mục code cho hai góc 25,8° và 64,2°, tổng đúng 90°, và kiểm tra lại cả hai đều rơi ở 800 mét (Hình 3).

Phần tổng hai nghiệm kể thêm một điều. Tổng là . Khi tăng thì tổng giảm, hai nghiệm xích lại gần nhau, và chúng trùng nhau khi tổng bằng 2, tức , hai góc cùng là 45 độ. Đó chính là tầm xa lớn nhất, 1.020 mét với m/s. Xa hơn nữa thì : phương trình không còn nghiệm thực, và không góc nào đưa đạn tới đó.
Cần nói rõ giới hạn. Pháo thật còn chịu lực cản của không khí, lực này luôn hướng ngược chiều chuyển động[[5]], nên đường đạn thật lệch khỏi parabol. Các số ở trên chỉ đúng khi bỏ qua lực cản.
Viète là ai, và vì sao định lý mang tên ông?
François Viète sinh năm 1540 ở Fontenay-le-Comte (Pháp) và qua đời ngày 23 tháng 2 năm 1603 ở Paris. Ông làm luật sư và là cố vấn của vua Henry III rồi Henry IV[[2]]. Năm 1590, ông giải một mật mã Tây Ban Nha dài hơn 500 ký tự. Nguồn tham khảo ghi rằng vua Tây Ban Nha sau đó cáo buộc ông dùng sức mạnh ma thuật[[2]].

Đóng góp có liên quan tới bài này là một thay đổi về cách viết. Năm 1591 ông xuất bản In artem analyticem isagoge, trong đó ông dùng chữ cái: phụ âm cho các đại lượng đã biết, nguyên âm cho ẩn số[[2]]. Trước đó, phương trình thường được nói bằng lời hoặc làm với số cụ thể: mỗi bài một lời giải riêng. Chữ cái cho phép nói một lần cho mọi phương trình. Giống như một bảng tính: thay vì viết sẵn một phép cộng 3 và 4, bạn ghi “ô A1 cộng ô B1”, rồi điền số vào sau. Không có chỗ để chữ , , đứng thay hệ số thì không ai phát biểu được “tổng hai nghiệm bằng ” cho mọi phương trình bậc hai. Người ta chỉ có thể nêu từng ví dụ.
Cách đặt tên mà bạn học ở trường, với là ẩn, đến từ bước sau. Năm 1637, Descartes dùng các chữ cái cuối bảng chữ (, , ) cho đại lượng chưa biết và các chữ cái đầu (, , ) cho đại lượng đã biết[[7]]. Bài Vì sao lại cần trục tọa độ Oxy? kể về cuốn La Géométrie ấy.
Còn mối liên hệ giữa nghiệm và hệ số thì sao? Nguồn tham khảo ghi rằng Viète thiết lập nó cho trường hợp nghiệm dương[[1]][[2]]. Theo Charles Hutton, một nhà toán học người Anh ở thế kỷ 18 được nguồn dẫn lại, người hiểu nguyên lý chung, không giới hạn ở nghiệm dương, lần đầu là Albert Girard, nhà toán học Pháp thế kỷ 17[[1]]. Nguồn cũng nhận xét rằng phương pháp của Viète rất gần với phương pháp của nhà toán học Hồi giáo Sharaf al-Din al-Tusi ở thế kỷ 12[[1]]. Nên tên “định lý Viète” là tên theo thói quen, không phải bằng chứng rằng một mình ông tìm ra tất cả.
Cũng nên đặt định lý trong dòng lịch sử dài hơn của phương trình bậc hai. Các nhà toán học Babylon ghi trên bảng đất sét những bài toán dẫn tới nó vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên. Năm 628, Brahmagupta đưa lời giải tường minh đầu tiên, chưa hoàn toàn tổng quát. Ở thế kỷ 9, al-Khwarizmi trình bày lời giải đầy đủ. Năm 1594, Simon Stevin có công thức bao trùm mọi trường hợp, và năm 1637 Descartes công bố nó ở dạng hiện đại[[3]]. Viète nằm ở giữa dòng ấy, với đóng góp là chữ cái và những hệ thức giữa nghiệm với hệ số.
Cuối cùng, một điều cần sửa. Viète chưa vẽ parabol để chứng minh gì cả. Tọa độ Descartes xuất hiện trong La Géométrie năm 1637, sau Isagoge của ông hơn bốn mươi năm[[2]][[7]]. Cách nhìn “hai nghiệm cách đều trục đối xứng” ở trên là cách giải thích mà thế hệ sau có được nhờ đồ thị, không phải cách Viète làm.
Nếu thiếu định lý Viète, điều gì sẽ không thể có?
Một hệ thức giữa hai nghiệm và ba hệ số nghe nhỏ. Dưới đây là ba chỗ nó đang làm việc, từ điện thoại tới thống kê.
Máy tính: tính nghiệm nhỏ mà không mất chữ số
Công thức nghiệm bậc hai có một chỗ yếu. Khi lớn hơn nhiều so với , hai số và gần bằng nhau, và phép trừ giữa chúng làm mất gần hết chữ số có nghĩa. Nguồn tham khảo gọi hiện tượng này là mất chữ số có nghĩa (catastrophic cancellation) ở nghiệm nhỏ[[3]]. Cách tránh là tính nghiệm lớn trước, bằng phép cộng, rồi lấy nghiệm nhỏ bằng [[3]]. Đó chính là hệ thức tích của Viète.
Hình dung bạn muốn biết độ dày một tờ giấy. Bạn đo chồng 500 tờ, đo chồng 499 tờ bằng một cây thước kém, rồi lấy hiệu. Hai số lớn gần bằng nhau, nên độ dày cần tìm nằm trọn trong sai số của thước. Chia chiều cao chồng giấy cho 500 tránh được phép trừ ấy.
Mình đã thử với phương trình , có nghiệm nhỏ xấp xỉ . Với số thực 64 bit và , công thức nghiệm cho thay vì , sai khoảng 25,5%. Với nó cho 0. Cách dùng Viète cho đúng và ở cả hai trường hợp (kết quả chạy của mình, mục code ở dưới; chuẩn so sánh là phép tính 60 chữ số thập phân).
Ma trận: tổng và tích của giá trị riêng
Một ma trận có hai giá trị riêng (eigenvalue), là hai số đo ma trận ấy kéo giãn các hướng đặc biệt bao nhiêu lần. Chúng là nghiệm của một phương trình bậc hai theo . Định lý Viète nói rằng tổng hai giá trị riêng bằng vết của ma trận (tổng hai số trên đường chéo), và tích bằng định thức. Nguồn tham khảo phát biểu điều này cho mọi kích thước: vết là tổng các giá trị riêng và định thức là tích của chúng[[6]]. Ví dụ ma trận có phương trình đặc trưng , hai giá trị riêng là 1 và 3, tổng 4 đúng bằng vết, tích 3 đúng bằng định thức[[6]].
Điều này dùng được trong thống kê. Với ma trận hiệp phương sai, các giá trị riêng ứng với phương sai mà mỗi thành phần chính giải thích được[[6]]. Từ định lý trên suy ra rằng tổng các phương sai ấy bằng vết của ma trận, tức tổng phương sai của từng biến ban đầu. Giống như chia một chiếc bánh: dù cắt theo hướng nào, tổng các phần vẫn là cả chiếc bánh.
Hàm bậc hai là hình mẫu của bài toán tối ưu
Khi dạy máy tính tìm điểm thấp nhất của một hàm, người ta thường thử trên một parabol, vì ta biết đáp án ở đâu: đáy nằm ở . Bài Gradient descent dùng đúng hình mẫu để cho thấy bước đi nhỏ hay lớn làm thuật toán chậm hay lệch ra sao.
Bốn điều dễ hiểu sai
Định lý Viète do một mình Viète tìm ra? Không hẳn. Nguồn ghi rằng ông thiết lập nó cho nghiệm dương, Albert Girard được cho là người hiểu nguyên lý chung, và phương pháp của ông rất gần với phương pháp của Sharaf al-Din al-Tusi trước đó[[1]].
Phải giải phương trình rồi mới biết tổng và tích hai nghiệm? Ngược lại: tổng và tích đọc thẳng từ ba hệ số mà không cần giải. Đó là lý do định lý hữu ích khi nghiệm khó tính hoặc khi cần kiểm tra đáp án.
Parabol không cắt trục hoành thì hai hệ thức sai? Không sai. Khi đó nghiệm là hai số phức liên hợp[[3]], và tổng vẫn bằng , tích vẫn bằng . Điểm khác là hai nghiệm không còn là giao điểm thật của parabol với trục hoành.
Đường đạn pháo thật là parabol? Chỉ khi bỏ qua lực cản không khí. Parabol là kết quả của Galileo cho chuyển động chỉ chịu trọng lực[[5]]. Ngoài thực tế, lực cản làm đường đạn lệch đi, nên các số như hai góc bù nhau ở mục pháo binh là mô hình lý tưởng, không phải bảng bắn của pháo thật.
Viết gọn bằng ký hiệu
Phần này dành cho bạn muốn xem công thức. Bỏ qua cũng không mất ý chính.
Với phương trình bậc hai và , ta có:
Với phương trình bậc ba có ba nghiệm [[1]]:
Với đa thức bậc , , tổng các nghiệm là và tích các nghiệm là [[1]]. Cách tính nghiệm nhỏ ổn định ở mục trên là, với là nghiệm có giá trị tuyệt đối lớn hơn:
Tự tay chạy: parabol, pháo, cổng và độ chính xác của nghiệm
Đoạn Python dưới đây làm năm việc và vẽ ba hình: hai hình ở các mục trên (cổng và đường đạn) và hình 5 dưới đây. Nó kiểm tra hai hệ thức Viète trên , giải bài toán quả bóng ở độ cao 3 mét và bài toán hai góc bắn của pháo. Rồi nó tính cổng parabol với số đo minh họa, và so hai cách tính nghiệm nhỏ của khi tăng từ 10 tới . Không có yếu tố ngẫu nhiên, nên lần nào chạy bạn cũng ra cùng kết quả. Số là chỗ công thức nghiệm cho ra đúng 0.
import mathfrom decimal import Decimal, getcontextimport numpy as npimport matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#a4a9b2", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Phần 1: x² − 5x + 6 = 0. Hai nghiệm đối xứng qua trục x = −b/2a, nên tổng = −b/a, tích = c/a.a, b, c = 1, -5, 6d = b * b - 4 * a * cx1, x2 = (-b - math.sqrt(d)) / (2 * a), (-b + math.sqrt(d)) / (2 * a)axis = -b / (2 * a)print(f"nghiệm: {x1:g} và {x2:g}; trục đối xứng x = {axis:g}")print(f"tổng = {x1 + x2:g} (−b/a = {-b / a:g}); tích = {x1 * x2:g} (c/a = {c / a:g})")
# Phần 2: ném bóng lên với v0 = 10 m/s (không có lực cản không khí). Ở độ cao h = 3 m, bóng ở đó hai lần.g, v0, h = 9.8, 10.0, 3.0# h = v0·t − g·t²/2 ⇔ t² − (2v0/g)·t + 2h/g = 0tb, tc = -2 * v0 / g, 2 * h / gtd = tb * tb - 4 * tct1, t2 = (-tb - math.sqrt(td)) / 2, (-tb + math.sqrt(td)) / 2print(f"bóng ở độ cao {h:g} m lúc t = {t1:.3f} s và {t2:.3f} s; tổng = {t1 + t2:.3f} s (thời gian bay 2·v0/g = {2 * v0 / g:.3f} s); tích = {t1 * t2:.3f} (2h/g = {2 * h / g:.3f})")
# Phần 4: pháo bắn từ mặt đất tới mục tiêu cùng độ cao, v0 = 100 m/s, cách d = 800 m (bỏ qua lực cản không khí).# y = x·tanθ − g·x²(1 + tan²θ) / (2v²) = 0 ⇒ t² − (2v²/(g·d))·t + 1 = 0 với t = tanθ: tích hai nghiệm bằng 1.V, D = 100.0, 800.0s = 2 * V ** 2 / (g * D)t1, t2 = (s + math.sqrt(s * s - 4)) / 2, (s - math.sqrt(s * s - 4)) / 2th1, th2 = math.degrees(math.atan(t1)), math.degrees(math.atan(t2))R1, R2 = V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th1)) / g, V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th2)) / gprint(f"pháo: tổng tan = {t1 + t2:.3f} (2v²/(g·d) = {2 * V ** 2 / (g * D):.3f}); tích tan = {t1 * t2:.3f}")print(f"hai góc bắn: {th1:.1f}° và {th2:.1f}° (tổng {th1 + th2:.1f}°); tầm xa kiểm tra: {R1:.0f} m và {R2:.0f} m")print(f"tầm xa lớn nhất v²/g = {V ** 2 / g:.0f} m, bắn ở 45°")
# Phần 5: cổng parabol, số đo minh họa (không phải số đo thật): y = −0,25x² + 9, chân cổng ở hai nghiệm.ga, gb, gc = -0.25, 0.0, 9.0gd = gb * gb - 4 * ga * gcxa, xb = sorted([(-gb + math.sqrt(gd)) / (2 * ga), (-gb - math.sqrt(gd)) / (2 * ga)])half = math.sqrt((gc - 4) / -ga)print(f"xe cao 4 m đi lọt khi cách tim cổng không quá {half:.2f} m")print(f"cổng: nghiệm {xa:g} và {xb:g}; tổng = {xa + xb:g} (−b/a = {-gb / ga:g}); tích = {xa * xb:g} (c/a = {gc / ga:g}); rộng = {math.sqrt(gd) / abs(ga):g} m")
getcontext().prec = 60# Phần 3: tính nghiệm nhỏ của x² − B·x + 1 = 0 khi B rất lớn. Nghiệm đúng ≈ 1/B.def naive(B): # công thức nghiệm: trừ hai số gần bằng nhau return (B - math.sqrt(B * B - 4)) / 2
def viete(B): # nghiệm lớn R trước (cộng, không mất chữ số), rồi nghiệm nhỏ = (c/a) / R theo định lý Viète R = (B + math.sqrt(B * B - 4)) / 2 return 1.0 / R
Bs = 10.0 ** np.arange(1, 9.01, 0.25)err_n, err_v = [], []for B in Bs: # chuẩn: tính bằng số thập phân 60 chữ số Bd = Decimal(float(B)) ref = float((Bd - (Bd * Bd - 4).sqrt()) / 2) err_n.append(max(abs(naive(B) - ref) / ref, 1e-17)) err_v.append(max(abs(viete(B) - ref) / ref, 1e-17))B = 1e8Bd = Decimal(B)ref = float((Bd - (Bd * Bd - 4).sqrt()) / 2)print(f"B = 1e8: nghiệm nhỏ chuẩn {ref:.6e}; công thức nghiệm {naive(B):.6e} (sai {abs(naive(B) - ref) / ref:.1%}); dùng Viète {viete(B):.6e} (sai dưới {max(abs(viete(B) - ref) / ref, 1e-16):.0e})")
B = 1e9print(f"B = 1e9: công thức nghiệm cho {naive(B):.1e}, dùng Viète cho {viete(B):.6e}")
# Vẽfig, (ax1, ax2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(14, 6.2), gridspec_kw={"wspace": 0.22})xs = np.linspace(0.6, 4.4, 300)ax1.plot(xs, a * xs ** 2 + b * xs + c, color="#e8b05a", lw=2.6)ax1.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)ax1.axvline(axis, color="#8fa9c9", lw=1.8, ls=(0, (5, 4)))ax1.scatter([x1, x2], [0, 0], color="#f4e9d2", s=80, zorder=4)ax1.scatter([axis], [0], color="#8fa9c9", s=60, zorder=4)ax1.annotate(f"x₁ = {x1:g}", (x1, 0), xytext=(x1 - 0.62, -0.62), color="#f4e9d2", fontsize=12.5)ax1.annotate(f"x₂ = {x2:g}", (x2, 0), xytext=(x2 + 0.12, -0.62), color="#f4e9d2", fontsize=12.5)ax1.annotate("trục x = −b/2a = 2,5", (axis, 0), xytext=(axis + 0.1, 2.2), color="#8fa9c9", fontsize=12.5)ax1.annotate("", xy=(x1, -0.35), xytext=(axis, -0.35), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))ax1.annotate("", xy=(x2, -0.35), xytext=(axis, -0.35), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))ax1.text(axis, -1.02, "hai nghiệm cách đều trục", color="#c9884a", ha="center", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))ax1.scatter([0], [c], color="#c9884a", s=0)ax1.set_xlim(0.6, 4.4); ax1.set_ylim(-1.3, 3.4)ax1.set_title("y = x² − 5x + 6: tổng 2 + 3 = 5, tích 2·3 = 6", color="#d4d7dc", fontsize=13)ax1.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)
ax2.loglog(Bs, err_n, color="#c4483d", lw=2.4, label="công thức nghiệm (trừ hai số gần nhau)")ax2.loglog(Bs, err_v, color="#e8b05a", lw=2.4, label="nghiệm lớn rồi (c/a) chia cho nó (Viète)")ax2.set_xlabel("B trong x² − B·x + 1 = 0")ax2.set_ylabel("sai số tương đối của nghiệm nhỏ")ax2.set_title("Tính nghiệm nhỏ bằng số thực 64 bit", color="#d4d7dc", fontsize=13)ax2.legend(facecolor="#16181c", edgecolor="#2a2e35", fontsize=11, loc="center left")ax2.grid(color="#2a2e35", lw=0.8, which="both")fig.savefig("viete-parabol.png", dpi=130, bbox_inches="tight")
# Hình A: hai đường đạn cùng tầm xafig2, bx1 = plt.subplots(figsize=(10, 5.4))for th, col, lab in ((th2, "#8fa9c9", f"{th2:.1f}°"), (th1, "#e8b05a", f"{th1:.1f}°"), (45.0, "#6b7280", "45°")): x = np.linspace(0, V ** 2 * math.sin(2 * math.radians(th)) / g, 300) y = x * math.tan(math.radians(th)) - g * x ** 2 / (2 * V ** 2 * math.cos(math.radians(th)) ** 2) bx1.plot(x, y, color=col, lw=2.4 if th != 45.0 else 1.6, ls="-" if th != 45.0 else (0, (5, 4))) bx1.annotate(f"góc bắn {lab.replace('.', ',')}", (x[len(x) // 2], y[len(x) // 2]), xytext=(x[len(x) // 2] - 70, y[len(x) // 2] + 24), color=col, fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2)) # nòng pháo: một đoạn ngắn theo hướng bắn bx1.plot([0, 90 * math.cos(math.radians(th))], [0, 90 * math.sin(math.radians(th))], color=col, lw=5, solid_capstyle="round")bx1.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)bx1.scatter([D], [0], color="#c4483d", s=90, zorder=5)bx1.annotate("mục tiêu 800 m", (D, 0), xytext=(D - 90, -50), color="#c4483d", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx1.annotate(f"tầm xa lớn nhất {V ** 2 / g:.0f} m, bắn ở 45°", (V ** 2 / g, 0), xytext=(V ** 2 / g - 380, -100), color="#8e8b84", fontsize=11.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx1.text(550, 440, "tích hai tan = 1 ⇒ hai góc phụ nhau: 25,8° + 64,2° = 90°", color="#f4e9d2", ha="center", fontsize=12.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx1.set_xlim(-30, 1100); bx1.set_ylim(-125, 500); bx1.set_aspect("equal")bx1.set_title("hai góc bắn, cùng một tầm xa 800 m (bỏ qua lực cản)", color="#d4d7dc", fontsize=13)bx1.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)fig2.savefig("viete-phao.png", dpi=130, bbox_inches="tight")
# Hình B: cổng parabol với chiếc xe cao 4 mfig3, bx2 = plt.subplots(figsize=(8, 6))gx = np.linspace(xa, xb, 200)bx2.plot(gx, ga * gx ** 2 + gb * gx + gc, color="#e8b05a", lw=3.2)bx2.axhline(0, color="#d4d7dc", lw=1.3)bx2.axvline(0, color="#8fa9c9", lw=1.6, ls=(0, (5, 4)))bx2.text(0.25, 10.3, "trục đối xứng", color="#8fa9c9", fontsize=11.5, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.scatter([xa, xb], [0, 0], color="#f4e9d2", s=80, zorder=4)bx2.annotate("chân cổng x₁ = −6", (xa, 0), xytext=(xa - 0.9, -1.7), color="#f4e9d2", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.annotate("x₂ = 6", (xb, 0), xytext=(xb - 1.3, -1.7), color="#f4e9d2", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.annotate("", xy=(xa, -0.8), xytext=(xb, -0.8), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))bx2.text(0, -2.9, "rộng 12 m", color="#c9884a", ha="center", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.annotate("", xy=(-1.2, 9), xytext=(-1.2, 0), arrowprops=dict(arrowstyle="<->", color="#c9884a", lw=1.6))bx2.text(-1.3, 4.5, "cao 9 m", color="#c9884a", ha="right", fontsize=12, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))tw = 2.5bx2.add_patch(plt.Rectangle((half - tw, 0), tw, 4, facecolor="#2a2e35", edgecolor="#d4d7dc", lw=1.6))bx2.text(half - tw / 2, 2.0, "xe cao 4 m", color="#d4d7dc", ha="center", va="center", fontsize=11, bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.annotate("vừa đủ lọt: cách tim ≤ 4,47 m", (half, 4), xytext=(0.3, 6.1), color="#f4e9d2", fontsize=11.5, arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#f4e9d2", lw=1.2), bbox=dict(facecolor="#16181c", edgecolor="none", pad=2))bx2.set_xlim(-8, 8); bx2.set_ylim(-3.8, 11.2); bx2.set_aspect("equal")bx2.set_title("cổng parabol y = −0,25x² + 9 (số đo minh họa)", color="#d4d7dc", fontsize=13)bx2.grid(color="#2a2e35", lw=0.8)fig3.savefig("viete-cong.png", dpi=130, bbox_inches="tight")Kết quả in ra khi mình chạy:
nghiệm: 2 và 3; trục đối xứng x = 2.5tổng = 5 (−b/a = 5); tích = 6 (c/a = 6)bóng ở độ cao 3 m lúc t = 0.365 s và 1.675 s; tổng = 2.041 s (thời gian bay 2·v0/g = 2.041 s); tích = 0.612 (2h/g = 0.612)pháo: tổng tan = 2.551 (2v²/(g·d) = 2.551); tích tan = 1.000hai góc bắn: 64.2° và 25.8° (tổng 90.0°); tầm xa kiểm tra: 800 m và 800 mtầm xa lớn nhất v²/g = 1020 m, bắn ở 45°xe cao 4 m đi lọt khi cách tim cổng không quá 4.47 mcổng: nghiệm -6 và 6; tổng = 0 (−b/a = 0); tích = -36 (c/a = -36); rộng = 12 mB = 1e8: nghiệm nhỏ chuẩn 1.000000e-08; công thức nghiệm 7.450581e-09 (sai 25.5%); dùng Viète 1.000000e-08 (sai dưới 1e-16)B = 1e9: công thức nghiệm cho 0.0e+00, dùng Viète cho 1.000000e-09
Hai dòng đầu xác nhận định lý trên ví dụ của đầu bài. Dòng thứ ba là quả bóng: tổng hai thời điểm bằng đúng thời gian bay. Ba dòng tiếp theo là pháo (hình 3): tổng hai nghiệm là 2,551, tích là 1,000, nên hai góc 64,2° và 25,8° cộng lại đúng 90°, và cả hai đều rơi ở 800 mét. Tầm xa lớn nhất là mét, ở 45 độ. Hai dòng về cổng (hình 2) cho tổng hai chân bằng 0, tích bằng −36 và độ rộng 12 mét, còn xe cao 4 mét chỉ đi lọt trong khoảng cách 4,47 mét kể từ tim cổng. Hai dòng cuối là chuyện của máy tính: ở công thức nghiệm sai hơn một phần tư giá trị thật, ở nó cho 0, trong khi cách dùng hệ thức tích vẫn đúng đến chữ số cuối. Đường cong đỏ ở hình 5 cho thấy sai số lớn dần đều khi lớn dần, không phải chỉ ở một điểm xấu. Kết quả này là của riêng mình, với số thực 64 bit chuẩn của Python; số 25,5% và con số 0 phụ thuộc vào cách máy tính làm tròn, nhưng xu hướng thì không. Các số về pháo và cổng là số minh họa và bỏ qua lực cản không khí. Bạn có thể đổi V, D hay các hệ số của cổng để xem các góc và bề rộng thay đổi ra sao.
Quay lại x² − 5x + 6
Tờ giấy gấp đôi ở đầu bài là hình ảnh gọn nhất của định lý. Hai nghiệm 2 và 3 chồng lên nhau khi gấp theo đường , và cái “mẹo lớp 9” biến thành một điều có thể nhìn thấy: tổng hai nghiệm là hai lần vị trí đường gấp.
Điều mà hình ấy chưa nói là ba hệ số của một phương trình chứa nhiều hơn ta tưởng. Chúng cho biết nghiệm nằm ở đâu, tổng và tích của chúng, và bề rộng của một cái cổng. Chúng cho biết quả bóng và viên đạn ở một độ cao nhất định vào những lúc nào, và cả cách tránh một phép trừ làm mất chữ số trên chiếc máy tính. Viète không vẽ parabol và không dùng máy tính, nhưng việc ông cho chữ cái đứng thay hệ số là bước làm cho tất cả những phát biểu ấy có thể viết thành một dòng.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]Vieta's formulas. Wikipedia.
- [2]François Viète. Wikipedia.
- [3]Quadratic equation. Wikipedia.
- [4]Parabola. Wikipedia.
- [5]Projectile motion. Wikipedia.
- [6]Eigenvalues and eigenvectors. Wikipedia.
- [7]La Géométrie. Wikipedia.
- [8]Thời điểm di dời cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội. VOV.VN (Báo điện tử Tiếng nói Việt Nam), 2026.
- [9]Niccolò Fontana Tartaglia. Wikipedia.


