Xuyên hầm lượng tử là gì? Hạt lọt qua tường, Gamow thì không

Xuyên hầm lượng tử là gì? Chuyện George Gamow giải câu đố hạt thoát khỏi hạt nhân, hai lần vượt biên thất bại, và vì sao Mặt Trời vẫn sáng.

17 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Ảnh ghép: bên trái là chân dung đen trắng George Gamow đeo kính, mỉm cười, nhìn sang phải. Bên phải, một sóng vàng dao động mạnh đi vào bức tường gạch, yếu dần trong tường rồi đi tiếp với biên độ nhỏ, kèm một chấm sáng là hạt đã ló ra bên kia. Chữ lớn ghi Hạt lọt qua tường. Chân dung: AIP Emilio Segrè Visual Archives, dùng theo giấy phép ghi công của American Institute of Physics (Wikimedia Commons), đã cắt và chỉnh màu; hình sóng và tường do ALumiEye vẽ.
Mục lục

Chiếc kayak trên Biển Đen

Năm 1932, một cặp vợ chồng trẻ đưa chiếc kayak ra biển từ bờ Crimea. Phía nam là Thổ Nhĩ Kỳ, cách hơn 200 km biển khơi. Họ không đi du ngoạn. Họ đang tìm cách rời Liên Xô mà không có giấy phép[3].

Người chèo thuyền là George Gamow, 28 tuổi. Bốn năm trước, ông đã trả lời một câu hỏi làm khó cả Ernest Rutherford: vì sao một hạt có thể thoát khỏi bức tường mà nó không đủ năng lượng để vượt qua? Câu trả lời ấy ngày nay gọi là xuyên hầm lượng tử. Hạt được mô tả bằng một sóng, sóng không dừng hẳn ở mép tường mà yếu dần bên trong. Nếu tường đủ mỏng, phần sóng còn sót sang bên kia cho hạt một xác suất nhỏ nhưng có thật để xuất hiện ở đó.

Gió nổi lên. Nước tràn vào thuyền, rồi gió đổi hướng và đẩy hai người ngược về bờ Crimea[3].

Hạt trong lời giải của Gamow ra được khỏi tường. Gamow thì chưa. Bài này kể phép tính của ông giải thích vì sao một hạt đợi 14 tỉ năm, còn hạt khác chỉ đợi chưa tới một phần triệu giây. Nó cũng kể vì sao Mặt Trời đủ sức sáng, và cuối cùng ông đã rời đi bằng lối nào.

Câu đố hai chiếc tàu kéo

Mùa hè năm 1928, Gamow 24 tuổi, từ Leningrad tới Göttingen. Một trong những ngày làm việc đầu tiên, ông vào thư viện đại học đọc tạp chí mới. Ở đó ông gặp một bài của Rutherford về một điều vô lý[1][7].

Rutherford bắn hạt alpha vào hạt nhân uranium. Hạt alpha là cụm gồm hai proton và hai neutron, giống bốn người bạn khoác tay nhau không rời. Viên đạn của Rutherford mang năng lượng khoảng gấp đôi hạt alpha do chính uranium phóng ra, vậy mà không chui được vào. Một bức tường chặn được hạt mạnh, sao lại không chặn được hạt yếu đang đi ra?

Để gỡ nghịch lý, Rutherford dựng một câu chuyện. Theo lời Gamow kể lại, hạt rời hạt nhân ở dạng nguyên tử helium trung hòa, nên lực điện không cản nó. Ra tới ngoài, hai electron quay về hạt nhân, như hai tàu kéo đưa con tàu lớn ra khỏi cảng rồi quay lại. Gamow thấy hình ảnh ấy vui, nhưng không tin[1].

Ông nghĩ theo cách khác: hạt không cần trèo qua tường. Sóng của nó thấm sang bên kia. Theo chính ông kể, hôm sau ý tưởng chính của bài báo đã xong. Ngày 29 tháng 7, ông gửi bài tới tạp chí Zeitschrift für Physik[1][5].

Ở Mỹ, Ronald Gurney và Edward Condon tìm ra cùng ý tưởng mà không biết gì về nhau. Họ hoàn thành bài ngày 30 tháng 7, chậm hơn Gamow đúng một ngày, và công bố trên Nature tháng 9 năm ấy[1][6]. Bài của họ giải thích định tính. Phần tính ra con số để đối chiếu với thí nghiệm là chỗ bài của Gamow đi xa hơn[1][4].

Xuyên hầm lượng tử là gì?

Hình dung xe máy tắt máy lao lên dốc cầu. Xe đủ đà thì qua, không đủ đà thì tới lưng chừng dốc rồi tụt lại. Vật lý cổ điển nói không có khả năng thứ ba. Con dốc ấy là một rào thế: vùng mà muốn đi qua, vật phải có nhiều năng lượng hơn mức nó đang có.

Thế giới của hạt không vận hành như vậy. Như bài chồng chập lượng tử đã nói, hạt được mô tả bằng các biên độ, và hàm sóng là bản đồ ghi biên độ ở từng vị trí. Bạn có thể nghĩ về nó như độ to của tiếng karaoke nhà hàng xóm ở từng chỗ trong nhà. Tới bức tường, tiếng không tắt ngay ở mép. Nó yếu dần trong tường, và sang phòng bên vẫn còn nghe được. Tiếng hát đi qua tường bằng cơ chế khác với hạt, nên đây chỉ là hình dung về một thứ yếu dần mà không về 0.

Khi đo, bạn không bao giờ thấy nửa hạt. Bạn thấy nguyên một hạt ở bên này hoặc bên kia, với xác suất tính từ độ mạnh của sóng tại đó. Phần lớn lần đo, hạt bật lại. Rất hiếm khi, nó xuất hiện ở bên kia với đúng năng lượng ban đầu.

Hình 1 là phép tính cho một electron. Hàng trên, sóng dao động trước tường, giảm đều trong tường, rồi đi tiếp với độ mạnh nhỏ hơn. Dưới bên trái là điều làm xuyên hầm khác hẳn trực giác: xác suất giảm theo hàm mũ. Mỗi đoạn dày thêm lại nhân xác suất với cùng một phân số nhỏ, giống tiền gửi lãi kép nhưng chạy theo chiều giảm. Với electron 1 eV gặp tường cao 2 eV, mỗi 0,1 nm dày thêm làm xác suất giảm khoảng 2,8 lần. Tường 1 nm cho xác suất khoảng 1,4×10−41{,}4 \times 10^{-4}. Tường 2 nm cho khoảng 5×10−95 \times 10^{-9}, tức nhỏ đi gần 30.000 lần chỉ vì dày gấp đôi.

Ba biểu đồ. Hàng trên: đường sóng dao động bên trái một dải xám là bức tường, giảm thẳng đều trong tường rồi đi ngang ở mức thấp bên phải, ghi chú sóng yếu đi khoảng 7044 lần nhưng không về 0. Dưới bên trái: xác suất lọt qua giảm theo đường thẳng trên thang log khi tường dày từ 0,2 đến 2,5 nanomét. Dưới bên phải: tám chấm chu kỳ bán rã tính theo mô hình Gamow nằm sát đường chéo so với giá trị đo, từ Po-212 tới Th-232.
Hình 1. Trên: sóng của một electron đi qua tường. Dưới trái: xác suất lọt qua theo độ dày tường. Dưới phải: chu kỳ bán rã của tám hạt nhân, mình tính lại theo mô hình đơn giản kiểu Gamow, so với giá trị đo. Hình được vẽ bằng đoạn code ở mục Tự tay tính lại phép tính của Gamow, gần cuối bài.

Vì sao một hạt đợi 14 tỉ năm, hạt khác chưa tới một phần triệu giây?

Câu đố của Rutherford chỉ là một nửa. Nửa kia lớn hơn nhiều. Chu kỳ bán rã là thời gian để một nửa số hạt nhân trong mẫu biến đổi, giống một nồi bỏng ngô: không ai biết hạt nào nổ lúc nào, nhưng cả nồi có nhịp khá ổn định. Năm 1911, Hans Geiger và John Nuttall thấy hạt alpha chỉ cần năng lượng cao hơn chút ít thì chu kỳ bán rã ngắn đi rất nhiều, nhưng không ai giải thích được vì sao[1][15].

Gamow nhìn hạt alpha như một người bị nhốt trong phòng và liên tục gõ vào tường. Mỗi cú gõ giống mua một tờ vé số với xác suất trúng rất nhỏ. Hạt nhỏ, phòng hẹp, nên nó gõ khoảng 102110^{21} lần mỗi giây. Năng lượng cao hơn một chút thì tường mỏng đi ở đúng độ cao hạt chạm vào, và theo hàm mũ, vé số dễ trúng hơn rất nhiều.

Mình tính lại phép tính ấy cho bốn hạt nhân, dùng năng lượng và chu kỳ bán rã đã đo[14]:

Hạt nhân Năng lượng phân rã Chu kỳ bán rã đo được Số cú gõ trước khi lọt (mình tính)
Thorium-232 4,08 MeV 14 tỉ năm khoảng 5×10385 \times 10^{38}
Radium-226 4,87 MeV 1.600 năm khoảng 4×10314 \times 10^{31}
Radon-222 5,59 MeV 3,8 ngày khoảng 3×10263 \times 10^{26}
Polonium-212 8,95 MeV 0,29 phần triệu giây khoảng 101410^{14}

Năng lượng chỉ gấp khoảng 2,2 lần, mà chu kỳ bán rã chênh khoảng 1,5×10241{,}5 \times 10^{24} lần. Đó là dấu vân tay của hàm mũ, và nó cũng cho thấy tường cao thế nào: với thorium-232, ước tính đỉnh tường khoảng 27 MeV, gần gấp bảy lần năng lượng hạt mang theo. Cả câu đố của Rutherford cũng được gỡ. Viên đạn của ông vẫn thấp hơn đỉnh tường, và nó chỉ có một lần thử, còn hạt bên trong có hàng tỉ năm để gõ. Không cần tàu kéo nào cả.

Ở Hình 1, dưới bên phải, tám hạt nhân nằm gần đường chéo trên một khoảng rộng khoảng 24 bậc độ lớn. Sai lệch của mình nằm trong khoảng 5 lần. Độ khớp ấy một phần là may mắn: mô hình phụ thuộc mạnh vào bán kính hạt nhân, nên tăng bán kính 5% thì kết quả cho thorium-232 lệch khoảng 6 lần. Điều vững chắc là xu hướng: một công thức suy ra từ cơ học lượng tử đã dẫn tới quy luật Geiger và Nuttall tìm thấy bằng đo đạc[15].

Bức tường đầu tiên: tấm bưu thiếp từ Rome

Bài báo đưa Gamow vào giới vật lý châu Âu rất nhanh. Ông báo cáo ở seminar của Max Born, sau đó làm việc ở viện của Niels Bohr tại Copenhagen, ở phòng thí nghiệm của Rutherford tại Cambridge. Theo người viết tiểu sử Viktor Frenkel, cuối thập niên 1920, gần như không nhà vật lý nào ở Liên Xô được đi lại tự do như ông, có lẽ trừ Abram Ioffe[1][3].

Mùa xuân năm 1931, ông về Leningrad. Năm đó mọi thứ đổi khác. Tháng 10, Rome tổ chức một hội nghị lớn về vật lý hạt nhân, với Bohr, Marie Curie, Heisenberg, Pauli, Fermi. Gamow được mời và đã gửi báo cáo. Ông không được cấp phép đi. Max Delbrück đọc báo cáo thay ông, và từ Rome gửi về một tấm bưu thiếp do Paul Ehrenfest khởi xướng, có chữ ký của gần như toàn bộ các nhà vật lý nói trên[1].

Gamow gọi chuyện này là “thất bại Rome”. Theo Frenkel, nhiều khả năng từ đó ông bắt đầu nghĩ tới việc ra đi lâu dài[1]. Về vật chất, ông không thiếu gì: nhiều chức vụ, căn hộ rộng rãi cạnh Viện Radium, sách được xuất bản, 27 tuổi đã là viện sĩ thông tấn[1][3]. Năm đó ông cũng cưới Lyubov Vokhmintseva, một người tốt nghiệp vật lý lý thuyết ở Đại học Moskva, được ông gọi là Rho[1][4]. Thứ duy nhất ông không có là quyền bước ra ngoài.

Hai lần chèo thuyền

Những gì ta biết về các chuyến đi này chủ yếu đến từ hồi ký của Gamow và các tác giả dựa vào hồi ký ấy, nên hãy đọc chúng như lời kể của người trong cuộc[2][3]. Các nguồn cũng không thống nhất về quãng đường, có nơi ghi 250 km, nơi ghi 280 km[3][4].

Năm 1932, trong một năm thiếu đói, hai người xoay xở được một chiếc kayak và ít lương thực, rồi lên tàu đi Crimea. Từ Alupka, họ ra biển với kế hoạch tới Thổ Nhĩ Kỳ và từ đó nhờ Bohr giúp đỡ. Gió đông làm nước tràn vào thuyền, rồi gió chuyển hướng đẩy họ trở lại. Thuyền dạt vào gần Balaklava, cách điểm xuất phát khoảng 50 km về phía tây[3].

Gamow còn kể về lần thử thứ hai, từ Murmansk sang Na Uy, cũng bằng kayak và cũng thất bại vì thời tiết[4].

So với hạt alpha, Gamow ở thế bất lợi rõ ràng. Thorium-232 có khoảng 5×10385 \times 10^{38} tờ vé số. Gamow có hai. Chuyện vượt biên nổi tiếng tới mức Frenkel kể lại câu người ta đáp khi ông đề xuất viết về Gamow: mong rằng bài viết không chỉ kể chuyện ông ấy tìm cách vượt hoặc bơi qua biên giới[1]. Mối lo ấy có lý. Phần để lại lâu dài của Gamow nằm trong công thức, không nằm trên chiếc thuyền.

Cánh cửa bất ngờ mở ra

Năm 1933, sau những lần thất bại ấy, cơ quan giáo dục Liên Xô cử Gamow dự Hội nghị Solvay về vật lý hạt nhân ở Brussels[3][4]. Cánh cửa mà hai chiếc kayak không mở được bỗng hé ra, nhưng ban đầu chỉ cho một người.

Gamow không muốn đi một mình. Hộ chiếu cho vợ gần như bất khả thi, nên ông nhờ Nikolai Bukharin, khi ấy đã thất sủng. Bukharin chỉ có thể sắp xếp một cuộc gặp với Vyacheslav Molotov. Molotov đồng ý giúp. Lúc đầu chỉ có một hộ chiếu, Gamow từ chối đi. Rồi tấm thứ hai xuất hiện[1][3].

Hai người đi tàu qua Phần Lan, Thụy Điển, Đan Mạch, rồi cùng vợ chồng Bohr tới Bỉ[1]. Hội nghị diễn ra từ ngày 22 tới 29 tháng 10 năm 1933. Giấy phép chỉ cho hai tuần ở Bỉ[1].

Ông quyết định không về, và lập tức vướng một bức tường khác. Paul Langevin là người đã viết thư mời, còn Bohr và Ioffe được cho là đã đứng ra bảo lãnh, nên việc ông ở lại đặt họ vào thế khó. Bohr gọi tới. Marie Curie nói chuyện với Langevin, và Langevin không còn ràng buộc Gamow nữa. Sau đó Gamow làm việc ở Viện Pierre Curie tại Paris[1][3].

Gamow vẫn chưa muốn cắt đứt. Ngày 5 tháng 11, ông viết đơn xin nghỉ không lương gửi về Leningrad. Trong thư cho Pyotr Kapitza, người khi ấy làm việc ở Anh mà vẫn giữ quốc tịch và được đi lại, ông viết rằng mình muốn ở trong “trạng thái Kapitza”, mượn cách nói của cơ học lượng tử[1]. Trạng thái ấy không tồn tại cho ông. Ioffe cho ngừng trả lương. Kỷ yếu một hội nghị ở Leningrad ghi rằng báo cáo của Gamow “không thể đưa vào vì lý do kỹ thuật”. Năm 1938, ông bị loại khỏi danh sách viện sĩ thông tấn[1].

Vậy nên nói cho chính xác: Gamow không bao giờ vượt được biên giới bằng thuyền. Ông ra đi qua một cánh cửa được mở bằng hộ chiếu, và cánh cửa ấy không bao giờ mở lại theo chiều ngược.

Vì sao Mặt Trời vẫn sáng dù không đủ nóng?

Ý tưởng của Gamow thì không cần giấy phép. Ngay năm 1929, nó đã tới một nơi xa hơn mọi chuyến đi của ông: tâm Mặt Trời.

Năm 1920, tại Cardiff, Arthur Eddington đề xuất rằng các ngôi sao lấy năng lượng từ việc hợp nhất hydro thành helium[10]. Có một phản bác nặng ký: hai proton cùng mang điện dương nên đẩy nhau, như hai cực cùng tên của nam châm. Tính theo cổ điển, cần khoảng 10 tỉ độ mới ép được chúng lại đủ gần, trong khi tâm Mặt Trời chỉ khoảng 16 triệu độ[11]. Eddington vẫn giữ quan điểm. Năm 1926, ông viết về người phản bác: “Chúng tôi không tranh luận với nhà phê bình cho rằng các ngôi sao không đủ nóng cho quá trình này; chúng tôi bảo ông ta đi tìm một nơi nóng hơn”[9].

Câu đáp ấy nghe tự tin, nhưng chưa phải lời giải. Lời giải đến từ Göttingen. Năm 1929, Robert Atkinson và Fritz Houtermans, người từng viết chung với Gamow, lật ngược ý tưởng: nếu hạt alpha xuyên hầm để đi ra, thì proton cũng có thể xuyên hầm để đi vào[1][12]. Mặt Trời không cần proton nào trèo lên đỉnh tường. Những proton nhanh nhất trong đám đông chạm tới phần tường đủ mỏng, và số proton nhiều tới mức đủ để sao sáng. Năm 1939, Hans Bethe tính chi tiết các chuỗi phản ứng trong sao[13].

Mỗi tia nắng trên sân nhà bạn có gốc gác từ một sự kiện mà vật lý cổ điển coi là không thể.

Xuyên hầm ở đâu hôm nay?

Kính hiển vi nhìn thấy từng nguyên tử

Năm 1981, ở phòng nghiên cứu của IBM tại Zürich, Gerd Binnig và Heinrich Rohrer dùng chính độ nhạy của hàm mũ làm công cụ[16][17]. Một mũi kim rất nhọn được đưa sát bề mặt mà không chạm vào. Electron xuyên hầm qua khe trống, tạo một dòng điện nhỏ. Khe hở tăng 0,1 nm, dòng giảm khoảng 10 lần[18]. Vì thế mũi kim “sờ” được từng gợn nguyên tử, giống ngón tay đọc chữ nổi nhưng không chạm giấy. Độ phân giải theo chiều sâu đạt khoảng 0,01 nm[17]. Hai người nhận giải Nobel Vật lý năm 1986.

Chiếc USB trong túi bạn

Mỗi ô nhớ flash cất electron trong một ngăn được lớp cách điện bao quanh, giống tiền cất trong két đóng kín. Vì thế tắt điện, dữ liệu vẫn còn. Muốn ghi, chip đặt một điện áp cao làm tường nghiêng và mỏng đi về mặt hiệu dụng, và electron xuyên hầm qua lớp cách điện vào ngăn chứa. Kiểu ô nhớ NAND kinh điển dùng cơ chế này cho cả ghi và xóa[19][20]. Mỗi lần như vậy làm lớp cách điện hao mòn dần, đây là một lý do ổ SSD có giới hạn chịu ghi[20]. Thiết kế cụ thể thay đổi theo hãng và đời chip.

Mặt trái: dòng rò trong chip

Cùng hiệu ứng ấy lại gây phiền phức ở nơi khác. Như bài chip 3nm là gì đã kể, khi lớp cách điện của transistor chỉ còn dày vài lớp nguyên tử, electron rò qua dù công tắc đang tắt, sinh nhiệt ngay cả khi không làm gì. Hình 1 cho biết vì sao chuyện này đến đột ngột: giảm độ dày một chút, dòng rò tăng theo hàm mũ.

Một mạch điện cầm được trên tay

Trong nhiều thập kỷ, xuyên hầm là chuyện của từng hạt. Năm 1984 và 1985, John Clarke, Michel Devoret và John Martinis cho thấy một mạch siêu dẫn đủ lớn để cầm trên tay cũng có thể xuyên hầm như một khối thống nhất. Công trình này đoạt giải Nobel Vật lý năm 2025, và theo Viện Hàn lâm Thụy Điển, nó mở đường cho các công nghệ lượng tử thế hệ mới, trong đó có máy tính lượng tử[21].

Ba điều dễ hiểu sai về xuyên hầm

Hạt có đục lỗ trên tường không? Không. Tường vẫn nguyên, không để lại đường hầm nào. Tên gọi “xuyên hầm” chỉ là hình ảnh. Gamow năm 1928 cũng chưa dùng từ này, nó phổ biến về sau[1].

Hạt có mượn năng lượng để vượt tường không? Đây là cách nói hay gặp, nhưng dễ gây hiểu lầm. Khi đo ở bên kia, hạt có đúng năng lượng như trước, không mất mát, không nợ nần. Điều xảy ra không phải là hạt tạm giàu lên, mà là sóng của nó vốn không có ranh giới sắc nét ở mép tường.

Vậy con người có đi xuyên tường được không? Về nguyên tắc, xác suất không bằng 0. Trên thực tế, với một người 60 kg, thiếu 1 joule để qua tường dày 10 cm, ước tính thô cho xác suất khoảng 10−9×103310^{-9 \times 10^{33}}. Con số này nhỏ tới mức không có thời gian nào của vũ trụ đủ để đợi. Khối lượng lớn làm sóng tắt ngay trong tường, và đó là lý do bạn chỉ thấy xuyên hầm ở thế giới của electron, proton, hạt alpha.

Viết gọn bằng ký hiệu

Phần này dành cho bạn muốn xem công thức. Bỏ qua cũng không mất ý chính.

Với tường hình chữ nhật cao VV, dày LL, và hạt năng lượng E<VE < V, trong tường sóng giảm theo e−κxe^{-\kappa x}, nên xác suất lọt qua cỡ

P≈e−2κL,κ=2m(V−E)ℏ.P \approx e^{-2\kappa L}, \qquad \kappa = \frac{\sqrt{2m(V - E)}}{\hbar}.

Khối lượng mm nằm trong κ\kappa, nên vật nặng hơn thì sóng tắt nhanh hơn. Độ dày LL nằm trên số mũ, nên đó là nguồn gốc của tính nhạy.

Tường của hạt nhân không phẳng mà là tường điện, cao gần hạt nhân và thấp dần ra xa. Gamow lấy tích phân số mũ dọc theo tường để được hệ số xuyên qua e−2Ge^{-2G}. Nhân với số lần gõ mỗi giây ff, ông có tốc độ phân rã

λ=f e−2G,T1/2=ln⁡2λ.\lambda = f\,e^{-2G}, \qquad T_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda}.

Khai triển GG cho ra đúng dạng quy luật Geiger và Nuttall: log⁡10T1/2=A/E+B\log_{10} T_{1/2} = A/\sqrt{E} + B[15].

Tự tay tính lại phép tính của Gamow

Đoạn Python dưới đây làm ba việc: giải chính xác phương trình Schrödinger cho một bức tường vuông, áp mô hình Gamow vào tám hạt nhân, và ước tính xác suất một người đi xuyên tường. Nó vẽ ra Hình 1. Mô hình giả định hạt alpha có sẵn trong hạt nhân, điều chỉ là gần đúng[1], và lấy bán kính theo công thức thường dùng. Không có yếu tố ngẫu nhiên nên không cần seed. Cần numpy và matplotlib.

xuyen_ham.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#a4a9b2",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Phần 1: electron gặp bức tường. Đơn vị eV và nanomét; HBAR2_2M là ħ²/(2m) của electron.
HBAR2_2M = 0.0381
E, V = 1.0, 2.0 # electron 1 eV gặp tường cao 2 eV
def giai_tuong(L):
"""Giải phương trình Schrödinger cho tường dày L: trả về k, κ và 4 hệ số r, a, b, t."""
k, kappa = np.sqrt(E / HBAR2_2M), np.sqrt((V - E) / HBAR2_2M)
giam, tang, ra = np.exp(-kappa * L), np.exp(kappa * L), np.exp(1j * k * L)
A = np.array([[1, -1, -1, 0], [1j * k, kappa, -kappa, 0],
[0, giam, tang, -ra], [0, -kappa * giam, kappa * tang, -1j * k * ra]], dtype=complex)
return k, kappa, np.linalg.solve(A, np.array([-1, 1j * k, 0, 0], dtype=complex))
def xac_suat_lot(L):
return abs(giai_tuong(L)[2][3]) ** 2
for L in (0.5, 1.0, 1.5, 2.0):
print(f"tường dày {L} nm: xác suất lọt qua {xac_suat_lot(L):.1e}")
print(f"mỗi 0,1 nm dày thêm: xác suất giảm {xac_suat_lot(1.0) / xac_suat_lot(1.1):.1f} lần")
# Phần 2: phép tính của Gamow. Đơn vị MeV và femtomét.
E2, HBARC, M_ALPHA = 1.44, 197.3, 3727.4 # e²/(4πε₀), ħc, năng lượng nghỉ hạt alpha
C, NAM = 3e23, 3.156e7 # tốc độ ánh sáng (fm/giây), số giây một năm
# Tên, số proton, số khối, năng lượng phân rã (MeV), chu kỳ bán rã đo được (giây)
HAT_NHAN = [("Th-232", 90, 232, 4.082, 1.40e10 * NAM), ("U-238", 92, 238, 4.270, 4.463e9 * NAM),
("Ra-226", 88, 226, 4.871, 1600 * NAM), ("Rn-222", 86, 222, 5.590, 3.8215 * 86400),
("Po-218", 84, 218, 6.115, 3.097 * 60), ("Po-216", 84, 216, 6.906, 0.144),
("Po-214", 84, 214, 7.833, 163.5e-6), ("Po-212", 84, 212, 8.954, 294.4e-9)]
def gamow(Z, A, Q, co_ban_kinh=1.2):
"""Mô hình một hạt alpha trong hạt nhân: trả về số lần gõ mỗi giây, xác suất lọt mỗi lần, chu kỳ bán rã."""
M = M_ALPHA * (A - 4) / A # khối lượng rút gọn
R = co_ban_kinh * ((A - 4) ** (1 / 3) + 4 ** (1 / 3)) # mép trong của tường
b = 2 * (Z - 2) * E2 / Q # mép ngoài của tường
x = R / b
G = np.sqrt(2 * M * Q) / HBARC * b * (np.arccos(np.sqrt(x)) - np.sqrt(x * (1 - x)))
go = C * np.sqrt(2 * Q / M_ALPHA) / (2 * R)
return go, np.exp(-2 * G), np.log(2) * np.exp(2 * G) / go
print("hạt nhân gõ/giây số lần gõ tính(s) đo(s) tính/đo")
for ten, Z, A, Q, T in HAT_NHAN:
go, P, T_tinh = gamow(Z, A, Q)
print(f"{ten} {go:.0e} {1 / P:.0e} {T_tinh:.1e} {T:.1e} {T_tinh / T:.1f}")
print("Th-232, bán kính lớn hơn 5%: tính/đo =", f"{gamow(90, 232, 4.082, 1.26)[2] / HAT_NHAN[0][4]:.2f}")
print("đỉnh tường Th-232:", round(2 * 88 * E2 / (1.2 * (228 ** (1 / 3) + 4 ** (1 / 3))), 1), "MeV")
# Phần 3: một người 60 kg, thiếu 1 joule, đi qua tường dày 10 cm
so_mu = 2 * np.sqrt(2 * 60 * 1.0) / 1.055e-34 * 0.1 / np.log(10)
print(f"người đi xuyên tường: xác suất khoảng 10^(-{so_mu:.0e})")
# Vẽ
fig = plt.figure(figsize=(12.5, 8.6))
o = fig.add_gridspec(2, 2, height_ratios=[1, 1.05], hspace=0.38, wspace=0.26)
ax = fig.add_subplot(o[0, :])
L = 1.0
k, kappa, (r, a, b, t) = giai_tuong(L)
x = np.linspace(-2.2, 3.2, 2000)
psi = np.where(x < 0, np.exp(1j * k * x) + r * np.exp(-1j * k * x),
np.where(x < L, a * np.exp(-kappa * x) + b * np.exp(kappa * x), t * np.exp(1j * k * x)))
ax.axvspan(0, L, color="#2a2e35")
ax.plot(x, np.abs(psi) ** 2, color="#8fa9c9", lw=2)
ax.set_yscale("log")
ax.set_ylim(1e-5, 8)
ax.set_xlim(-2.2, 3.2)
ax.text(0.5, 2.2, "bức tường", ha="center", color="#a4a9b2")
ax.text(1.15, 8e-4, f"bên kia tường, sóng yếu đi khoảng {1 / abs(t) ** 2:.0f} lần,\nnhưng không về 0", color="#e8b05a")
ax.set_xlabel("vị trí (nm)")
ax.set_ylabel("|ψ|², thang log")
ax.set_title("Sóng của electron 1 eV gặp tường cao 2 eV, dày 1 nm", color="#d4d7dc", fontsize=13)
ax = fig.add_subplot(o[1, 0])
day = np.linspace(0.2, 2.5, 100)
ax.semilogy(day, [xac_suat_lot(d) for d in day], color="#8fa9c9", lw=2.4)
ax.set_xlabel("độ dày tường (nm)")
ax.set_ylabel("xác suất lọt qua")
ax.set_title("Tường dày gấp đôi, xác suất không chỉ giảm một nửa", color="#d4d7dc", fontsize=12)
ax = fig.add_subplot(o[1, 1])
do = [h[4] for h in HAT_NHAN]
tinh = [gamow(*h[1:4])[2] for h in HAT_NHAN]
bien = [1e-9, 1e20]
ax.loglog(bien, bien, color="#878d97", ls=(0, (3, 3)), lw=1)
ax.scatter(do, tinh, s=70, color="#e8b05a", zorder=3)
for h, d, t_ in zip(HAT_NHAN[:1] + HAT_NHAN[-1:], [do[0], do[-1]], [tinh[0], tinh[-1]]):
ax.annotate(h[0], (d, t_), xytext=(-58, 2) if h[0] == "Th-232" else (10, -4), textcoords="offset points", color="#d4d7dc")
ax.set_xlim(bien)
ax.set_ylim(bien)
ax.set_xlabel("chu kỳ bán rã đo được (giây)")
ax.set_ylabel("tính bằng mô hình Gamow (giây)")
ax.set_title("Phép tính kiểu Gamow so với thực đo", color="#d4d7dc", fontsize=12)
for a_ in fig.axes:
for sp in ("top", "right"):
a_.spines[sp].set_visible(False)
fig.savefig("xuyen-ham-luong-tu.png", dpi=150, bbox_inches="tight")

Kết quả in ra:

tường dày 0.5 nm: xác suất lọt qua 2.4e-02
tường dày 1.0 nm: xác suất lọt qua 1.4e-04
tường dày 1.5 nm: xác suất lọt qua 8.5e-07
tường dày 2.0 nm: xác suất lọt qua 5.0e-09
mỗi 0,1 nm dày thêm: xác suất giảm 2.8 lần
hạt nhân gõ/giây số lần gõ tính(s) đo(s) tính/đo
Th-232 8e+20 5e+38 4.7e+17 4.4e+17 1.1
U-238 8e+20 2e+38 1.5e+17 1.4e+17 1.1
Ra-226 8e+20 4e+31 3.4e+10 5.0e+10 0.7
Rn-222 9e+20 3e+26 2.1e+05 3.3e+05 0.6
Po-218 9e+20 1e+23 7.9e+01 1.9e+02 0.4
Po-216 1e+21 8e+19 5.8e-02 1.4e-01 0.4
Po-214 1e+21 9e+16 5.7e-05 1.6e-04 0.3
Po-212 1e+21 1e+14 6.4e-08 2.9e-07 0.2
Th-232, bán kính lớn hơn 5%: tính/đo = 0.17
đỉnh tường Th-232: 27.4 MeV
người đi xuyên tường: xác suất khoảng 10^(-9e+33)

Cột cuối của bảng là tỉ số giữa chu kỳ tính và chu kỳ đo. Dòng ngay dưới bảng cho thấy giới hạn của mô hình: tăng bán kính 5%, tỉ số của thorium-232 tụt từ 1,1 xuống 0,17. Bạn có thể đổi L trong phần vẽ để xem sóng bên kia tường thay đổi ra sao.

Quay lại bờ biển Crimea

Ngày cuối ở Leningrad năm 1933, hai vợ chồng Gamow gửi hành lý ở ga Phần Lan, rồi ăn trưa với bạn bè, món vịt nấu táo. Theo lời một người bạn nhớ lại, họ định xem thêm vở ballet Romeo và Juliet trước khi lên tàu, “như món tráng miệng”. Hai bên đi dạo dọc bờ sông trong buổi tối thu ấm, rồi chia tay với lời hẹn sớm gặp lại. Người bạn viết: cuộc gặp ấy không bao giờ diễn ra[1].

Gamow sang Mỹ năm 1934, dạy ở Đại học George Washington, góp phần vào lý thuyết Vụ Nổ Lớn, đề xuất ý tưởng về mã di truyền, và viết loạt sách phổ biến khoa học về ông Tompkins. Ông nhiều lần được đề cử Nobel nhưng không nhận giải, và qua đời năm 1968 ở Colorado[3][8][22].

Hai lần ra biển, hai lần Gamow bị đẩy về. Ý tưởng của người thanh niên 24 tuổi ở thư viện Göttingen thì đi tiếp: vào lời giải của Mặt Trời, vào chiếc USB trong túi bạn, vào mũi kim nhìn thấy nguyên tử. Sóng không dừng ở mép tường.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Tài liệu tham khảo

  1. [1]V. Ya. Frenkel'. George Gamow: world line 1904–1933 (nhân 90 năm ngày sinh). Physics-Uspekhi 37(8), 767–789, 1994.
  2. [2]George Gamow. My World Line: An Informal Autobiography. Viking Press, 1970.
  3. [3]The Joyous Science: An Essay on the Biography and Scientific Activity of George Gamow. T-invariant, 2024.
  4. [4]George Gamow. Wikipedia.
  5. [5]G. Gamow. Zur Quantentheorie des Atomkernes. Zeitschrift für Physik 51, 204–212, 1928.
  6. [6]R. W. Gurney và E. U. Condon. Wave Mechanics and Radioactive Disintegration. Nature 122, 439, 1928.
  7. [7]E. Rutherford. Structure of the radioactive atom and origin of the α-rays. Philosophical Magazine 4, 580–605, 1927.
  8. [8]Gamow, George. Complete Dictionary of Scientific Biography (Encyclopedia.com).
  9. [9]Bài điểm sách The Internal Constitution of the Stars (trích câu của Eddington ở trang 301 của sách). Bulletin of the American Mathematical Society, 1927.
  10. [10]Eddington in Cardiff 100 years ago today: the first proposal that stars are powered by fusion. In the Dark, 2020.
  11. [11]Stellar Interiors II (bài giảng ASTR 421). Đại học New Mexico.
  12. [12]R. d’E. Atkinson và F. G. Houtermans. Zur Frage der Aufbaumöglichkeit der Elemente in Sternen. Zeitschrift für Physik 54, 656–665, 1929.
  13. [13]H. A. Bethe. Energy Production in Stars. Physical Review 55, 434–456, 1939.
  14. [14]Decay chain (bảng chuỗi thorium và chuỗi uranium). Wikipedia.
  15. [15]Geiger–Nuttall law. Wikipedia.
  16. [16]G. Binnig, H. Rohrer, Ch. Gerber, E. Weibel. Surface Studies by Scanning Tunneling Microscopy. Physical Review Letters 49, 57–61, 1982.
  17. [17]Scanning tunneling microscope. Wikipedia.
  18. [18]Scanning Tunneling Microscopy (tài liệu thí nghiệm). Đại học Liverpool.
  19. [19]NAND Flash Endurance Testing (ghi chú ứng dụng AN2107). Swissbit.
  20. [20]The Invention of NAND Flash. 3D InCites, 2018.
  21. [21]The Nobel Prize in Physics 2025: press release. NobelPrize.org, 2025.
  22. [22]The Distinguished Life and Career of George Gamow. Đại học Colorado Boulder.