Chồng chập lượng tử là gì? Ba tấm kính trả lời

Chồng chập lượng tử là gì? Ba tấm kính phân cực, từng photon và giao thức BB84 cho thấy vì sao phép đo làm đổi trạng thái và làm lộ người nghe lén.

15 phút đọcTrung cấpEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Một chiếc kính mắt gọng mảnh nằm trên nền tím, hai tròng nhựa hiện các dải màu cầu vồng xanh, vàng và tím do ứng suất trong nhựa khi đặt giữa hai tấm phân cực. Ảnh: Spigget, CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons), thu nhỏ từ ảnh gốc.
Mục lục

Xếp hai tròng kính phân cực vuông góc với nhau, chỗ chồng lên nhau gần như tối đen. Giờ đặt thêm một tròng thứ ba vào giữa, nghiêng 45 độ. Vùng tối lại sáng lên. Thêm một tấm chắn mà ánh sáng qua được nhiều hơn.

Với chùm sáng mạnh, vật lý thế kỷ 19 đã giải thích được chuyện này. Điều lạ xuất hiện khi giảm ánh sáng xuống còn từng photon. Muốn hiểu, ta cần khái niệm chồng chập lượng tử (quantum superposition): trạng thái của một hệ được viết thành tổng của nhiều khả năng, mỗi khả năng có một con số gọi là biên độ. Các biên độ có thể cộng thêm hoặc triệt tiêu nhau, và khi đo ta chỉ nhận một kết quả.

Chồng chập còn phụ thuộc vào câu hỏi bạn đặt ra. Một photon “chắc chắn dọc” với câu hỏi này lại là chồng chập với câu hỏi khác. Chính điều đó cho phép hai người phát hiện kẻ nghe lén trên đường truyền, ý tưởng đứng sau giao thức BB84 năm 1984.

Ba tấm kính phân cực: thí nghiệm bạn có thể tự làm

Bạn cần một màn hình LCD và hai tròng kính râm loại phân cực (polarized). Nhiều màn hình LCD phát ra ánh sáng đã phân cực, nên chính nó đóng vai trò tấm đầu tiên.

Nhìn màn hình qua một tròng rồi xoay dần, tới một góc nào đó màn hình gần như đen lại. Giữ nguyên tròng đó, chen tròng thứ hai vào giữa, xoay khoảng 45 độ. Hình ảnh sáng trở lại. Nếu màn hình không tối đi, có thể nó không phát ánh sáng phân cực thẳng, điều thường gặp ở một số màn hình OLED.

Trực giác coi tấm kính như lưới lọc cát: thêm lưới chỉ có thể lọc thêm. Thí nghiệm cho thấy tấm kính làm nhiều hơn thế. Nó thay đổi thứ đi qua nó.

Ảnh đầu bài là một biến thể của thí nghiệm này: một chiếc kính mắt nhựa đặt giữa hai tấm phân cực. Ứng suất trong nhựa làm đổi phân cực của ánh sáng, mức đổi khác nhau theo từng màu, nên các dải cầu vồng hiện ra trên tròng kính.

Ánh sáng phân cực là gì?

Hãy nghĩ tới sợi dây thừng buộc vào cột rồi giật lên xuống: sóng chạy dọc dây, còn dây dao động theo một phương. Phương dao động của sóng ánh sáng gọi là phân cực (polarization). Một tấm phân cực giống hàng rào có nan đứng: dây dao động lên xuống lọt qua khe, dao động ngang thì bị chặn.

Theo câu chuyện thường được kể, khoảng năm 1808 Étienne-Louis Malus nhìn ánh nắng phản chiếu từ cửa sổ Cung điện Luxembourg qua một tinh thể, xoay tinh thể và thấy độ sáng đổi. Ông công bố công trình năm 1809 [1]. Kính phân cực dạng tấm rẻ tiền ra đời muộn hơn: Edwin Land đưa vật liệu Polaroid vào kính râm từ năm 1936 [2].

Định luật mang tên Malus nói: ánh sáng phân cực qua một tấm lệch góc θ\theta thì cường độ còn cos⁡2θ\cos^2\theta lần. Lệch 0 độ qua hết, lệch 90 độ không còn gì, lệch 45 độ còn một nửa.

Với tấm lý tưởng, ánh sáng thường qua tấm dọc còn 1/2. Qua tấm nghiêng 45 độ còn 1/4. Qua tấm ngang, lại lệch 45 độ, còn 1/8, tức 12,5%. Không có tấm giữa thì ánh sáng dọc gặp tấm ngang, còn 0. Bí mật nằm ở chỗ: sau tấm giữa, ánh sáng không còn phân cực dọc nữa, nên tấm cuối không còn vuông góc với nó.

Với sóng, chuyện này khá dễ hiểu. Một dao động nghiêng tách được thành hai thành phần, như mũi tên chéo tách thành hai cạnh tam giác vuông, và tấm kính giữ lại thành phần theo trục của nó. Đến đây chưa cần lượng tử.

Khi chỉ còn một photon

Ánh sáng gồm các photon, những gói năng lượng không chia nhỏ được, giống đồng xu: bạn không thể đưa ai nửa đồng từ một đồng duy nhất. Năm 1986, Philippe Grangier, Gérard Roger và Alain Aspect chiếu từng photon vào gương bán mạ, thứ chia đôi chùm sáng thường, và đặt máy dò ở hai lối ra. Mỗi photon chỉ được ghi nhận ở một lối ra [4].

Vậy photon dọc gặp tấm nghiêng 45 độ thì sao? Sóng nói “còn một nửa”, nhưng photon không thể còn một nửa. Nó qua trọn vẹn hoặc không qua, với xác suất 50%. Bắn một triệu photon, khoảng nửa triệu lọt qua, nên nhìn tổng thể vẫn “còn một nửa”. Paul Dirac dùng đúng tình huống này ở đầu giáo trình năm 1930: photon phân cực xiên gặp tinh thể tourmaline, xác suất qua được tính từ góc [3].

Điều đáng chú ý nằm ở bước sau đó. Photon vừa qua tấm 45 độ sẽ phân cực 45 độ, không còn nhớ mình từng là dọc. Đưa nó qua tấm 45 độ nữa, nó chắc chắn qua. Đưa nó qua tấm dọc, nó chỉ qua với xác suất 50%.

Quy tắc đầy đủ chỉ có hai vế: phân cực góc aa gặp tấm góc bb thì qua với xác suất cos⁡2(a−b)\cos^2(a-b), và nếu qua thì góc của nó trở thành bb. Áp dụng cho ba tấm, ta được 1/2 × 1/2 = 1/4 số photon đã phân cực dọc, trùng con số của sóng.

Chồng chập lượng tử là gì?

Photon dọc gặp tấm 45 độ thì ngẫu nhiên, gặp tấm dọc thì chắc chắn. Vậy nó lửng lơ hay chắc chắn? Lời giải nằm ở một mũi tên trên bản đồ.

Bạn đi về hướng bắc. Trên bản đồ thường, hướng này là 100% bắc. Một người bạn dùng bản đồ xoay 45 độ, với hai trục đông bắc và tây bắc. Cùng đường đi ấy, trên bản đồ của họ lại là tổng của một phần đông bắc và một phần tây bắc. Đường đi không đổi, chỉ cách phân tích đổi.

Trạng thái phân cực cũng là một mũi tên như vậy. Theo trục dọc và ngang, photon dọc là “100% dọc”. Theo trục nghiêng phải và nghiêng trái, cùng photon đó là tổng của hai phần bằng nhau.

Khi một trạng thái được viết thành tổng các khả năng, ta gọi đó là chồng chập. Mỗi phần có một biên độ, giống độ dài mũi tên theo từng trục, và xác suất bằng bình phương biên độ. Hai phần bằng nhau có biên độ 1/2≈0,711/\sqrt{2} \approx 0{,}71, bình phương lên được 1/2.

Tấm kính nghiêng 45 độ đặt câu hỏi “nghiêng phải hay nghiêng trái?”. Với câu hỏi này, photon dọc không có đáp án chắc chắn. Tấm dọc đặt câu hỏi khác, và đáp án chắc chắn. Vì vậy, chồng chập không phải một loại trạng thái đặc biệt, mà là quan hệ giữa một trạng thái và một câu hỏi. Hai câu hỏi như trên không thể cùng có đáp án chắc chắn, giống một người chỉ quay mặt về một phía tại một thời điểm.

Ba cách hiểu sai về chồng chập

“Chồng chập nghĩa là ta chưa biết.” Đồng xu úp dưới tay đã là sấp hoặc ngửa. Chồng chập khác ở chỗ các khả năng còn giao thoa được, như mục sau sẽ tính. Bài Con mèo Schrödinger phân tích ý này qua thí nghiệm hai khe.

“Photon vừa dọc vừa ngang cùng lúc.” Câu này dễ khiến ta nghĩ có hai photon. Thực ra chỉ có một photon, ở đúng một trạng thái, và trạng thái đó phân tích được thành hai phần. Mũi tên hướng đông bắc không đồng thời là hai mũi tên.

“Máy tính lượng tử thử mọi đáp án cùng lúc.” Đo ngay thì chỉ nhận một kết quả ngẫu nhiên. Sức mạnh đến từ việc sắp xếp để đáp án sai tự triệt tiêu, như bài máy tính lượng tử có thật sự là tương lai? đã giải thích.

Vì sao tấm giữa làm ánh sáng qua được?

Giờ dùng biên độ. Có thể tính bước từ dọc tới ngang theo hai con đường: qua nghiêng phải hoặc qua nghiêng trái. Quy tắc lượng tử nói: nhân biên độ dọc mỗi con đường, rồi cộng hai con đường lại.

Con đường Bước 1 Bước 2 Tích
Dọc → nghiêng phải → ngang +0,71+0{,}71 +0,71+0{,}71 +1/2+1/2
Dọc → nghiêng trái → ngang +0,71+0{,}71 −0,71-0{,}71 −1/2-1/2
Tổng 0

Tổng bằng 0 nên xác suất bằng 0. Đó là giao thoa triệt tiêu, giống tai nghe chống ồn phát sóng âm ngược pha để hai sóng cộng lại gần bằng 0.

Đặt tấm nghiêng phải vào giữa, con đường thứ hai bị chặn. Không còn gì để triệt tiêu. Biên độ còn 1/21/2, bình phương lên được 1/41/4, đúng con số ở trên.

Câu đố giờ có đáp án gọn: tấm giữa không tạo thêm ánh sáng, nó phá một sự triệt tiêu. Mất một con đường mà kết quả lại tăng, điều không thể xảy ra với xác suất thông thường, vì xác suất không có dấu âm.

Càng thêm tấm chắn, càng nhiều ánh sáng qua

Thay vì một tấm giữa, hãy chia góc 90 độ thành nhiều nấc nhỏ. Mỗi tấm lệch tấm trước một chút nên hầu như photon nào cũng lọt qua, và mỗi lần qua nó xoay theo tấm mới. Mình mô phỏng 200.000 photon dọc phải đi tới phân cực ngang:

Số tấm sau tấm đầu Góc mỗi nấc Tỷ lệ qua được
1 90° 0%
2 45° 25%
5 18° 60,5%
10 9° 78,0%
100 0,9° 97,6%

Giống xe máy qua khúc cua vuông: bẻ lái gắt một lần thì dễ văng, chia thành nhiều lần nghiêng nhẹ thì qua êm. Bảng này giả định tấm lý tưởng. Tấm thật mất ánh sáng ở mỗi lớp, nên bạn không lặp lại được hàng 100 tấm ở nhà.

Ba biểu đồ trên nền tối. Trái: tỷ lệ photon qua ba tấm kính theo góc tấm giữa, đường cong hình chuông từ 0 tại 0 độ, đỉnh 25 phần trăm tại 45 độ, về 0 tại 90 độ. Giữa: tỷ lệ photon qua được theo số tấm, trục ngang thang log, tăng từ 0 ở 1 tấm lên khoảng 98 phần trăm ở 100 tấm. Phải: phần trăm lỗi trong khóa của Bob tăng thẳng từ 0 lên 25 khi tỷ lệ photon bị Eve chặn tăng từ 0 lên 100 phần trăm.
Hình 1. Kết quả mô phỏng với tấm lý tưởng, không phải đo thực tế. Trái: photon dọc qua tấm giữa rồi tấm ngang. Giữa: chia 90 độ thành nhiều nấc. Phải: dấu vết người nghe lén trong BB84, nói ở mục sau. Code nằm gần cuối bài.

Photon có mang sẵn đáp án không?

Có thể photon mang sẵn một “nhãn ẩn” ghi đáp án cho mọi góc, chỉ là ta không đọc được? Với một photon đơn lẻ, ý này chưa bị bác bỏ. Chính mô phỏng trong bài dùng một con số “góc” đi kèm mỗi photon và vẫn ra đúng tỷ lệ. Vì vậy, ba tấm kính không phải bằng chứng của chồng chập. Chúng chỉ là cách dễ nhìn để hiểu nó.

Cơ học lượng tử chỉ tách khỏi kiểu nhãn ẩn này khi xét cặp photon vướng víu. Năm 1964, John Bell chứng minh rằng nếu mỗi hạt tự mang sẵn đáp án, và hai hạt không ảnh hưởng tức thời lên nhau, thì tương quan giữa hai nơi đo phải thỏa một bất đẳng thức [5]. Giống hai người bị hỏi riêng ở hai phòng: nếu chỉ dựa vào giấy nhắc soạn trước, mức trùng khớp có giới hạn tính được.

Thí nghiệm với photon vướng víu đã vượt giới hạn đó. Alain Aspect, John Clauser và Anton Zeilinger nhận giải Nobel Vật lý năm 2022 vì những thí nghiệm này [6].

Từ tấm kính tới bí mật: BB84 hoạt động thế nào?

Stephen Wiesner viết về “mã hóa liên hợp” từ những năm 1970, nhưng tới năm 1983 bài báo mới được in [7]. Năm 1984, Charles Bennett và Gilles Brassard biến ý tưởng đó thành giao thức trao đổi khóa, trình bày ở Bangalore, sau gọi là BB84 [8].

Alice và Bob muốn có chung một dãy bit bí mật, còn Eve muốn nghe lén. Mật mã thường như RSA dựa trên một bài toán khó tính; ai tính được thì đọc lén mà không để lại dấu vết. BB84 dựa vào hai sự thật khác. Một là đo sai câu hỏi thì nhận kết quả ngẫu nhiên và photon bị đổi. Hai là trạng thái lượng tử chưa biết thì không sao chép được, gọi là định lý không nhân bản (no-cloning) [9]. Eve không thể photocopy một lá thư mà không bóc phong bì niêm phong.

Giao thức dùng hai kiểu câu hỏi: kiểu + (dọc hoặc ngang) và kiểu × (nghiêng phải hoặc nghiêng trái). Mỗi kiểu mã hóa được bit 0 và 1.

Bước Việc
1 Alice chọn ngẫu nhiên một bit và một kiểu cho mỗi photon, rồi gửi đi
2 Bob chọn ngẫu nhiên kiểu đo cho từng photon
3 Hai người công khai kiểu đã dùng, không công khai bit
4 Giữ lại những lượt cùng kiểu, khoảng một nửa
5 Công khai so một phần số bit, nhiều lỗi quá thì bỏ hết
6 Phần còn lại, sau khi sửa lỗi và rút gọn, là khóa bí mật

Cùng kiểu thì Bob đọc đúng bit của Alice. Khác kiểu thì kết quả ngẫu nhiên, nên lượt đó bị bỏ. Xem thử sáu photon (số liệu minh họa):

Photon 1 2 3 4 5 6
Kiểu của Alice + × + × × +
Bit của Alice 0 1 1 0 1 0
Kiểu của Bob + + + × × ×
Giữ lại? có bỏ có có có bỏ
Bit chung 0 1 0 1

Hai người nói công khai “photon 1, 3, 4, 5 cùng kiểu” mà không ai đọc được bit nào, giống hai người so số trang đã mở chứ không đọc nội dung trang. Sáu photon cho bốn bit chung là 0, 1, 0, 1. Không ai can thiệp và thiết bị hoàn hảo thì phần giữ lại khớp 100%.

Giờ Eve chen vào, cách đơn giản nhất là chặn từng photon, đo, rồi gửi photon mới cho Bob. Eve không biết Alice dùng kiểu nào nên đoán sai khoảng một nửa số lần, và photon bị đổi sang kiểu của Eve. Với những lượt ấy, dù Alice và Bob cùng kiểu, Bob chỉ đúng 50%.

Phép tính gọn: 12×12=14\tfrac{1}{2} \times \tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}. Eve chặn hết thì 25% số bit giữ lại bị sai [10]. Mô phỏng của mình với 400.000 photon ra 24,92%, và lỗi tăng thẳng theo số photon bị chặn, như hình bên phải ở Hình 1. So 100 bit mà không thấy lỗi nào có xác suất 0,75100≈3,2×10−130{,}75^{100} \approx 3{,}2 \times 10^{-13}.

BB84 không ngăn Eve chặn đường truyền. Nó phát hiện chuyện đó, và hai bên không dùng khóa ấy. Đường truyền thật luôn có nhiễu nên phải đặt ngưỡng: theo phân tích của Shor và Preskill, BB84 còn tạo được khóa an toàn khi tỷ lệ lỗi dưới khoảng 11% [11].

BB84 đã chạy ngoài đời chưa?

Rồi. Nhóm của Bennett công bố thí nghiệm năm 1992 [12]. Năm 2017, vệ tinh Micius của Trung Quốc phân phối khóa xuống mặt đất ở khoảng cách tới khoảng 1.200 km [13]. Năm 2018, nó làm trạm chuyển tiếp để tạo khóa giữa Trung Quốc và Áo, hai điểm cách nhau khoảng 7.600 km [14].

Nhưng thiết bị không hoàn hảo như lý thuyết. Trạm chuyển tiếp phải được tin cậy, vì nó biết khóa. Năm 2010, nhóm của Lars Lydersen dùng ánh sáng mạnh để điều khiển từ xa máy dò photon trong hai hệ thống thương mại [15]. Định luật vật lý không bị phá, chỉ chiếc máy bị tấn công, giống ổ khóa tốt nhưng bản lề lỏng.

Giới bảo mật cũng chưa nhất trí. NSA của Mỹ không khuyến nghị phân phối khóa lượng tử cho các hệ thống an ninh quốc gia. Lý do được nêu gồm: đây chỉ là giải pháp một phần, cần thiết bị chuyên dụng, tăng chi phí hạ tầng và dễ bị tấn công từ chối dịch vụ [16]. Alice và Bob cũng vẫn phải xác thực nhau trên kênh công khai, nếu không Eve có thể đóng giả cả hai bên.

Hướng được ưu tiên hơn là mật mã hậu lượng tử: thuật toán chạy trên máy tính thường, dựa trên những bài toán chưa có cách giải nhanh. Tháng 8 năm 2024, NIST công bố ba chuẩn đầu tiên, trong đó có ML-KEM để trao đổi khóa [17]. Giống thay ổ khóa bằng phần mềm thay vì xây lại cả tòa nhà. Đổi lại, an toàn của nó vẫn dựa trên giả định về độ khó, không dựa trực tiếp vào vật lý.

Viết gọn bằng ký hiệu

Bỏ qua mục này không mất ý chính. Gọi ∣D⟩|D\rangle là dọc, ∣N⟩|N\rangle là ngang, ∣P⟩|P\rangle là nghiêng phải, ∣T⟩|T\rangle là nghiêng trái. Hai bộ trục liên hệ với nhau:

∣D⟩=∣P⟩+∣T⟩2,∣N⟩=∣P⟩−∣T⟩2.|D\rangle = \frac{|P\rangle + |T\rangle}{\sqrt{2}}, \qquad |N\rangle = \frac{|P\rangle - |T\rangle}{\sqrt{2}}.

Dấu trừ ở vế sau chính là thứ gây triệt tiêu:

⟨N∣D⟩=⟨N∣P⟩⟨P∣D⟩+⟨N∣T⟩⟨T∣D⟩=12−12=0.\langle N|D\rangle = \langle N|P\rangle\langle P|D\rangle + \langle N|T\rangle\langle T|D\rangle = \frac{1}{2} - \frac{1}{2} = 0.

Chia 90 độ thành nn nấc thì tỷ lệ qua được là cos⁡2n(90∘/n)\cos^{2n}(90^\circ/n). Lượng mất mỗi nấc cỡ 1/n21/n^2, tổng lượng mất cỡ 1/n1/n, nên tỷ lệ tiến về 100%.

Tự tay mô phỏng ba tấm kính và BB84

Đoạn code dưới đây tạo đúng Hình 1 và các số trong bài, seed cố định là 42, chỉ cần numpy và matplotlib. Đây là mô phỏng để kiểm tra phép tính với thiết bị không nhiễu, không phải một hệ mật mã thật.

chong_chap.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#878d97",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
VANG, XANH = "#e0b44c", "#5fa8d3"
rng = np.random.default_rng(42)
# 1. Quy tắc cho một photon: đang phân cực góc a, gặp tấm kính góc b.
# Xác suất qua là cos²(a − b). Qua được thì góc của nó thành đúng b.
def qua_cac_tam(goc_tam, n=200_000):
"""Bắn n photon đã phân cực dọc (0°) qua dãy tấm kính, trả về tỷ lệ còn lại."""
con_lai, a = np.ones(n, dtype=bool), 0.0
for b in goc_tam:
qua = rng.random(n) < np.cos(np.radians(b - a)) ** 2
con_lai &= qua
a = b
return con_lai.mean()
print(f"hai tấm 0° và 90°: {qua_cac_tam([90]):.4f}")
print(f"ba tấm 0°, 45°, 90°: {qua_cac_tam([45, 90]):.4f}")
goc_giua = np.arange(0, 91, 5)
do_ba_tam = [qua_cac_tam([g, 90]) for g in goc_giua]
# 2. Chia góc 90° thành nhiều nấc nhỏ: càng thêm tấm, càng nhiều photon qua.
so_tam = np.array([1, 2, 3, 5, 10, 20, 50, 100])
do_nhieu_tam = [qua_cac_tam(np.linspace(90 / k, 90, k)) for k in so_tam]
for k, p in zip(so_tam, do_nhieu_tam):
print(f"{k:3d} tấm sau tấm đầu: {p:.3f} lý thuyết {np.cos(np.radians(90 / k)) ** (2 * k):.3f}")
# 3. BB84: Alice gửi bit bằng kiểu + hoặc x, Eve chặn một phần photon, Bob đo kiểu ngẫu nhiên.
def bb84(ty_le_chan, n=400_000):
bit_a, kieu_a = rng.integers(0, 2, n), rng.integers(0, 2, n)
bit_dang_bay, kieu_dang_bay = bit_a.copy(), kieu_a.copy()
bi_chan = rng.random(n) < ty_le_chan
kieu_e = rng.integers(0, 2, n)
# Đo sai kiểu thì nhận bit ngẫu nhiên, và photon gửi lại mang kiểu của Eve.
sai_kieu_e = bi_chan & (kieu_e != kieu_dang_bay)
bit_dang_bay[sai_kieu_e] = rng.integers(0, 2, sai_kieu_e.sum())
kieu_dang_bay[bi_chan] = kieu_e[bi_chan]
kieu_b = rng.integers(0, 2, n)
bit_b = bit_dang_bay.copy()
sai_kieu_b = kieu_b != kieu_dang_bay
bit_b[sai_kieu_b] = rng.integers(0, 2, sai_kieu_b.sum())
giu = kieu_a == kieu_b # chỉ giữ lượt hai người cùng kiểu
return giu.mean(), (bit_a[giu] != bit_b[giu]).mean()
giu, loi = bb84(0)
print(f"không ai nghe lén: giữ lại {giu:.3f} số photon, tỷ lệ lỗi {loi:.4f}")
giu, loi = bb84(1)
print(f"Eve chặn mọi photon: tỷ lệ lỗi {loi:.4f}")
print(f"so 100 bit mà không thấy lỗi nào: xác suất {0.75 ** 100:.1e}")
ty_le = np.linspace(0, 1, 11)
ty_le_loi = [bb84(f)[1] for f in ty_le]
fig, (a1, a2, a3) = plt.subplots(1, 3, figsize=(15, 4.8))
a1.plot(goc_giua, np.array(do_ba_tam) * 100, "o-", color=VANG, lw=2)
a1.set(xlabel="góc tấm giữa (độ)", ylabel="% photon qua được", title="Thêm một tấm giữa")
a2.semilogx(so_tam, np.array(do_nhieu_tam) * 100, "o-", color=XANH, lw=2)
a2.set(xlabel="số tấm sau tấm đầu", ylabel="% photon qua được", title="Chia 90° thành nhiều nấc", ylim=(-3, 103))
a3.plot(ty_le * 100, np.array(ty_le_loi) * 100, "o-", color=VANG, lw=2)
a3.set(xlabel="% photon bị Eve chặn", ylabel="% lỗi trong khóa của Bob", title="Dấu vết của người nghe lén")
for a in (a1, a2, a3):
a.grid(color="#2a2e35", lw=0.6)
fig.tight_layout()
fig.savefig("chong-chap-luong-tu.png", dpi=150)

Kết quả in ra:

hai tấm 0° và 90°: 0.0000
ba tấm 0°, 45°, 90°: 0.2510
1 tấm sau tấm đầu: 0.000 lý thuyết 0.000
2 tấm sau tấm đầu: 0.250 lý thuyết 0.250
3 tấm sau tấm đầu: 0.421 lý thuyết 0.422
5 tấm sau tấm đầu: 0.605 lý thuyết 0.605
10 tấm sau tấm đầu: 0.780 lý thuyết 0.781
20 tấm sau tấm đầu: 0.884 lý thuyết 0.884
50 tấm sau tấm đầu: 0.952 lý thuyết 0.952
100 tấm sau tấm đầu: 0.976 lý thuyết 0.976
không ai nghe lén: giữ lại 0.500 số photon, tỷ lệ lỗi 0.0000
Eve chặn mọi photon: tỷ lệ lỗi 0.2492
so 100 bit mà không thấy lỗi nào: xác suất 3.2e-13

Thử đổi bb84(1) thành bb84(0.1): lỗi còn khoảng 2,5%, dưới ngưỡng 11%. Eve chặn ít thì khó bị phát hiện, nhưng cũng biết ít, và bước rút gọn khóa ở cuối giao thức loại đi lượng thông tin ấy.

Quay lại ba tấm kính

Hai tròng kính vuông góc tối đen vì hai khả năng xóa nhau. Tròng thứ ba làm sáng lại vì nó đặt một câu hỏi khác, và câu hỏi đó phá sự triệt tiêu. Trong cả chuỗi này, không có thứ gì vừa thế này vừa thế kia theo nghĩa đen. Chỉ có một trạng thái, nhiều cách phân tích, và một quy tắc cộng biên độ khác với cách ta cộng xác suất hằng ngày.

Việc câu hỏi làm đổi câu trả lời nghe như một giới hạn của phép đo. BB84 biến chính giới hạn đó thành công cụ: ai đặt câu hỏi sai sẽ để lại dấu vết. Lần tới thấy màn hình tối đi qua tròng kính râm, bạn có thể chen thêm một tròng nữa để nhìn hiệu ứng ấy bằng mắt.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Étienne-Louis Malus. Wikipedia.
  2. [2]Edwin Herbert Land. Encyclopaedia Britannica.
  3. [3]P. A. M. Dirac. The Principles of Quantum Mechanics (chương 1, mục "The Polarization of Photons"). Oxford University Press, 1930.
  4. [4]P. Grangier, G. Roger, A. Aspect. Experimental Evidence for a Photon Anticorrelation Effect on a Beam Splitter: A New Light on Single-Photon Interferences. Europhysics Letters 1, 173–179, 1986.
  5. [5]J. S. Bell. On the Einstein Podolsky Rosen paradox. Physics Physique Fizika 1, 195, 1964.
  6. [6]The Nobel Prize in Physics 2022: press release. NobelPrize.org, 2022.
  7. [7]Stephen Wiesner. Conjugate coding. ACM SIGACT News 15, 78–88, 1983.
  8. [8]C. H. Bennett, G. Brassard. Quantum cryptography: Public key distribution and coin tossing (hội nghị ở Bangalore năm 1984, in lại năm 2014). Theoretical Computer Science 560, 7–11, 2014.
  9. [9]W. K. Wootters, W. H. Zurek. A single quantum cannot be cloned. Nature 299, 802–803, 1982.
  10. [10]N. Gisin, G. Ribordy, W. Tittel, H. Zbinden. Quantum cryptography. Reviews of Modern Physics 74, 145–195, 2002.
  11. [11]P. W. Shor, J. Preskill. Simple Proof of Security of the BB84 Quantum Key Distribution Protocol. Physical Review Letters 85, 441–444, 2000.
  12. [12]C. H. Bennett, F. Bessette, G. Brassard, L. Salvail, J. Smolin. Experimental quantum cryptography. Journal of Cryptology 5, 3–28, 1992.
  13. [13]S.-K. Liao và cộng sự. Satellite-to-ground quantum key distribution. Nature 549, 43–47, 2017.
  14. [14]S.-K. Liao và cộng sự. Satellite-Relayed Intercontinental Quantum Network. Physical Review Letters 120, 030501, 2018.
  15. [15]L. Lydersen và cộng sự. Hacking commercial quantum cryptography systems by tailored bright illumination. Nature Photonics 4, 686–689, 2010.
  16. [16]Quantum Key Distribution (QKD) and Quantum Cryptography (QC). National Security Agency.
  17. [17]NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards. National Institute of Standards and Technology, 2024.