Con mèo Schrödinger là gì, và vì sao ta không thấy nó?

Con mèo Schrödinger là gì? Thí nghiệm tưởng tượng năm 1935, chồng chập lượng tử khác "chưa biết" ở đâu, và vì sao mất kết hợp giấu con mèo khỏi mắt ta.

15 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Ảnh chân dung đen trắng Erwin Schrödinger nhìn nghiêng sang phải: tóc chải ngược, đeo kính gọng tròn, áo vest và nơ kẻ sọc. Ảnh của Robertson, thuộc bộ sưu tập Dibner Library, Smithsonian Institution, không có hạn chế bản quyền (Wikimedia Commons).
Mục lục

Con mèo Schrödinger là gì?

Con mèo Schrödinger là một thí nghiệm tưởng tượng do nhà vật lý người Áo Erwin Schrödinger đưa ra năm 1935. Một con mèo bị nhốt trong hộp kín cùng một cơ chế nối với một nguyên tử phóng xạ. Nếu nguyên tử phân rã, cơ chế làm vỡ một lọ chất độc và con mèo không qua khỏi. Nếu không, mèo vẫn sống. Theo đúng công thức của cơ học lượng tử, khi chưa ai mở hộp, con mèo không “đang sống” cũng không “đã không qua khỏi”, mà ở trong một trạng thái chồng chập của cả hai.

Điều ít người biết: Schrödinger nghĩ ra con mèo không phải để giải thích cơ học lượng tử, mà để chế giễu một cách hiểu về nó. Ông muốn chỉ ra rằng nếu áp nguyên xi các quy tắc lượng tử từ thế giới nguyên tử lên thế giới đồ vật, ta nhận được một kết quả nghe vô lý. Chính ông gọi đó là một “trường hợp khá lố bịch”[1][2].

Gần một thế kỷ sau, con mèo vẫn đặt ra câu hỏi khó: ranh giới giữa thế giới lượng tử và thế giới quen thuộc nằm ở đâu? Bài này kể con mèo ra đời thế nào, “chồng chập” thực sự nghĩa là gì, và vì sao ta không bao giờ thấy một con mèo lửng lơ giữa hai trạng thái.

Hộp thép, máy đếm Geiger và một giờ chờ đợi

Mô tả gốc chỉ dài một đoạn, giữa bài báo ba kỳ của Schrödinger trên tạp chí Đức Naturwissenschaften. Đại ý như sau[2]:

Một con mèo bị nhốt trong một buồng thép, cùng một thiết bị mà con mèo không thể chạm tới. Trong một ống đếm Geiger có một chút chất phóng xạ, ít tới mức trong một giờ có thể có một nguyên tử phân rã, và cũng có thể, với xác suất ngang bằng, không có nguyên tử nào. Nếu có phân rã, ống đếm phát tín hiệu, một rơ-le thả chiếc búa nhỏ làm vỡ lọ hóa chất độc. Để nguyên hệ thống như vậy trong một giờ, ta sẽ nói con mèo còn sống nếu chưa có nguyên tử nào phân rã. Còn hàm sóng của cả hệ, theo lời Schrödinger, sẽ chứa “con mèo sống và con mèo không còn sống (xin thứ lỗi cho cách nói) trộn lẫn, hay nhòe vào nhau, theo những phần bằng nhau”.

Mỗi khâu biến một thứ nhỏ thành một thứ lớn hơn: nguyên tử, ống đếm, búa, con mèo. Các nhà vật lý năm 1935 đã quen nói một nguyên tử ở trạng thái chồng chập “đã phân rã và chưa phân rã”. Schrödinger hỏi: nếu bạn tin điều đó, sao không tin luôn điều tương tự về con mèo? Phương trình không có chỗ nào ghi “từ đây trở đi, quy tắc lượng tử hết hiệu lực”, nên chồng chập của nguyên tử phải lan dọc chuỗi máy móc sang con mèo. Một nguyên tử lửng lơ thì chấp nhận được. Một con mèo lửng lơ thì không ai chấp nhận.

Vì sao Schrödinger nghĩ ra con mèo?

Năm 1935, Schrödinger đang làm việc ở Oxford sau khi rời Đức, hai năm sau giải Nobel Vật lý cho phương trình sóng mang tên ông. Phương trình ấy mô tả rất chính xác hàm sóng của electron thay đổi ra sao. Nhưng hàm sóng là cái gì thì giới vật lý tranh cãi gay gắt.

Phe chiếm ưu thế, cách hiểu Copenhagen gắn với Niels Bohr và Werner Heisenberg, cho rằng hàm sóng là công cụ tính xác suất: trước khi đo, hỏi electron “thật sự” ở đâu là vô nghĩa; khi đo, hàm sóng “sụp” về một kết quả.

Albert Einstein, người đã giúp khai sinh lý thuyết lượng tử (và tác giả của thuyết tương đối mà hệ thống GPS phải hiệu chỉnh mỗi ngày), không chấp nhận điều này. Tháng 5 năm 1935, Einstein cùng Boris Podolsky và Nathan Rosen công bố bài báo nổi tiếng, gọi tắt là EPR, lập luận rằng cơ học lượng tử chưa đầy đủ: phải có thứ gì đó thật hơn, chi tiết hơn hàm sóng[3].

Schrödinger đọc bài EPR và hai người trao đổi thư suốt mùa hè. Trong một bức thư tháng 8, Einstein đưa ra ví dụ về một khối thuốc súng có thể tự phát nổ trong vòng một năm: theo cách hiểu Copenhagen, sau một năm hàm sóng sẽ mô tả một thứ pha trộn giữa “chưa nổ” và “đã nổ”, trong khi rõ ràng thực tế chỉ có một trong hai[4]. Vài tuần sau, Schrödinger công bố bài báo ba kỳ của mình, trong đó khối thuốc súng được thay bằng con mèo, sinh động hơn và khó cãi hơn.

Cũng năm 1935, Schrödinger đặt tên cho hiện tượng nằm giữa câu chuyện: vướng víu lượng tử (Verschränkung, tiếng Anh là entanglement). Trong hộp, nguyên tử và con mèo không có trạng thái riêng, chỉ có trạng thái chung “chưa phân rã và mèo sống” chồng chập với “đã phân rã và mèo không qua khỏi”.

Nhiều năm sau, Einstein vẫn nhắc lại ví dụ con mèo trong thư gửi Schrödinger như một phản bác gọn gàng nhất cho việc coi hàm sóng là mô tả đầy đủ của thực tại[4]. Trớ trêu là ngày nay, con mèo thường được dùng để giới thiệu chính cách hiểu mà hai ông muốn phản bác.

Chồng chập không phải là “chưa biết”

Đây là chỗ dễ hiểu sai nhất. Nghe “con mèo vừa sống vừa không”, nhiều người nghĩ: đơn giản là ta chưa biết, như đồng xu đã tung úp dưới bàn tay, đã là sấp hoặc ngửa, chỉ là ta chưa nhìn.

Nếu chỉ có vậy thì chẳng có nghịch lý nào, và Schrödinger đã không cần viết. Khác biệt nằm ở một hiện tượng mà đồng xu không bao giờ có: giao thoa.

Hãy nhìn thí nghiệm hai khe. Bắn từng electron một qua tấm chắn có hai khe hẹp. Mỗi electron để lại đúng một chấm trên màn hình, như một viên bi. Nhưng sau hàng nghìn electron, các chấm xếp thành những vạch sáng tối xen kẽ: vân giao thoa. Có những chỗ trên màn hình mà mở một khe thì electron tới được, mở cả hai khe thì lại không tới được nữa.

Nếu mỗi electron “thật ra đã đi qua một khe, ta chỉ chưa biết khe nào”, thì mở thêm khe chỉ có thể làm tăng số chấm ở mọi chỗ, không thể tạo ra chỗ trống. Vạch tối chỉ xuất hiện khi hai khả năng “đi khe trái” và “đi khe phải” cùng tồn tại và triệt tiêu nhau ở một số vị trí. Đó là chồng chập. Trong cơ học lượng tử, mỗi khả năng mang một con số gọi là biên độ, có thể âm (thậm chí là số phức), nên hai khả năng có thể cộng vào nhau mà ra 0. Bài máy tính lượng tử có thật sự là tương lai? đã giải thích kỹ ý “xác suất được phép mang dấu âm” này, và bài vì sao người ta muốn tính toán bằng ánh sáng? cho thấy cùng hiện tượng giao thoa ấy đang được dùng để tính toán.

Vậy câu hỏi thật của Schrödinger là: con mèo có thể giao thoa với chính nó không? Nếu có, nó ở trạng thái chồng chập thật. Nếu không, nó chỉ là một con mèo mà ta chưa biết tình trạng.

Vậy rốt cuộc con mèo sống hay không qua khỏi?

Mở hộp ra, bạn luôn thấy một kết quả, mỗi kết quả với xác suất 50%. Về con số, mọi nhà vật lý đều đồng ý. Họ chỉ không đồng ý về chuyện gì xảy ra trong hộp trước khi mở. Có vài cách hiểu chính:

Copenhagen: đừng hỏi điều không đo được. Hàm sóng chỉ là công cụ dự đoán. Phép đo là thứ tạo ra kết quả. Nhưng “phép đo” là gì? Ống đếm Geiger đã là một dụng cụ đo, vậy hàm sóng sụp ngay ở ống đếm, hay phải đợi người mở hộp? Câu hỏi “ranh giới nằm ở đâu” này được gọi là bài toán đo lường, và con mèo là cách kể nó dễ nhớ nhất.

Nhiều thế giới (Everett, 1957): không có gì sụp cả. Hugh Everett đề xuất coi hàm sóng là thật và luôn tuân theo phương trình Schrödinger, không có bước “sụp” nào[5]. Khi mở hộp, bạn cũng bị vướng víu vào hệ: một nhánh có bạn thấy mèo sống, một nhánh có bạn thấy mèo không qua khỏi. Mỗi nhánh chỉ thấy một kết quả, nên ai cũng có cảm giác mình chứng kiến một sự kiện duy nhất. Cái giá: phải chấp nhận vô số nhánh thực tại song song.

Sóng dẫn đường (de Broglie, Bohm): con mèo luôn có trạng thái xác định, hàm sóng chỉ “dẫn đường” cho các hạt. Cái giá: hàm sóng phải tác động tức thời qua mọi khoảng cách.

Sụp đổ khách quan: lý thuyết cần sửa. Thêm vào phương trình Schrödinger một số hạng rất nhỏ khiến chồng chập của vật lớn tự sụp rất nhanh. Cách này dự đoán khác lý thuyết chuẩn nên kiểm chứng được, nhưng tới nay chưa thí nghiệm nào thấy dấu hiệu của nó.

Không cách hiểu nào được thí nghiệm loại trừ dứt khoát, và giới vật lý vẫn chia rẽ. Nhưng có một điều đã rõ từ thập niên 1970–1990, và nó trả lời câu hỏi thực tế hơn: vì sao ta không bao giờ nhìn thấy một con mèo đang chồng chập?

Mất kết hợp: không khí đã “mở hộp” trước bạn

Quay lại thí nghiệm hai khe. Đặt một thiết bị ghi lại electron đi qua khe nào, vân giao thoa lập tức biến mất, chỉ còn hai vệt mờ như khi bắn bi. Điều đáng chú ý: không cần ai đọc thiết bị đó. Chỉ cần thông tin “đi khe nào” được ghi lại ở đâu đó trong vũ trụ là đủ.

Thiết bị ấy không nhất thiết là máy móc. Một photon hay một phân tử khí va vào electron cũng mang đi một chút thông tin về vị trí, làm hai khả năng “trái” và “phải” bớt giao thoa với nhau một chút. Hiện tượng này gọi là mất kết hợp (decoherence), được Heinz-Dieter Zeh và Wojciech Zurek phát triển từ thập niên 1970[6].

Hình dưới là mô phỏng chạy ở cuối bài. Hàng trên: bắn 20.000 hạt qua hai khe, với ba mức “độ kết hợp” cc còn lại giữa hai khả năng. c=1c = 1: vân sáng tối rất rõ. c=0,5c = 0{,}5: vân mờ đi. c=0c = 0: chỉ còn một khối mờ, như cộng hai vệt của hai khe. Hàng dưới: giả sử, để minh họa, mỗi cú va của một phân tử khí làm độ kết hợp giảm 1%; sau 459 cú va, cc còn dưới 1%.

Hàng trên: ba biểu đồ cột về vị trí 20.000 hạt trên màn hình. Bên trái, độ kết hợp c bằng 1: năm vạch cao xen giữa các khe trống gần như về 0. Ở giữa, c bằng 0,5: các vạch thấp hơn và khe trống nông hơn. Bên phải, c bằng 0: một khối mờ duy nhất, không còn vạch. Hàng dưới: đường cong độ kết hợp giảm từ 1 về gần 0 theo số cú va của phân tử khí, đường đứt nét ở 459 cú va ghi c dưới 1 phần trăm, vân giao thoa biến mất; chú thích ghi một con mèo trong phòng bị không khí va khoảng 6 nhân 10 mũ 26 lần mỗi giây.
Hình 1. Mất kết hợp trong thí nghiệm hai khe. Càng nhiều thông tin 'hạt đi khe nào' lọt ra môi trường, vân giao thoa càng mờ. Mức giảm 1% mỗi cú va là con số minh họa.

Giờ áp vào con mèo. Một con mèo nhà có diện tích bề mặt khoảng 0,20{,}2 m². Không khí trong phòng chứa khoảng 2,5×10252{,}5 \times 10^{25} phân tử mỗi mét khối, chạy với tốc độ trung bình gần 470 m/s. Một phép tính của thuyết động học chất khí cho ra: khoảng 6×10266 \times 10^{26} phân tử va vào con mèo mỗi giây. Với mức giảm 1% mỗi cú va như trong hình minh họa, 459 cú va chỉ tốn khoảng 10−2410^{-24} giây.

Trên thực tế, một cú va vào một vật lớn mang đi gần như trọn vẹn thông tin “vật ở đâu”, nên mọi thứ còn nhanh hơn. Zurek ước tính rằng với một vật nặng 1 gam ở nhiệt độ phòng, hai vị trí cách nhau 1 cm, thời gian mất kết hợp chỉ bằng khoảng 10−4010^{-40} lần thời gian vật ấy tự trở về trạng thái cân bằng nhiệt[6]. Chưa kể ánh sáng và bức xạ nhiệt do chính con mèo phát ra.

Vậy câu trả lời thực tế cho Schrödinger là: ngay khi ống đếm Geiger kêu, thông tin đã tràn ra hàng tỉ tỉ hạt trong hộp, và hai khả năng mất khả năng giao thoa trong một khoảnh khắc ngắn hơn mọi thứ ta đo được. Từ đó trở đi, con mèo cư xử đúng như một con mèo mà ta chỉ đơn giản là chưa biết tình trạng. Không khí trong hộp đã “mở hộp” từ lâu trước khi bạn chạm vào nắp.

Đây cũng là lý do “quan sát” trong cơ học lượng tử không có nghĩa là một con người nhìn vào. Một phân tử khí, một photon, một ống đếm đều “quan sát” theo nghĩa vật lý; ý thức người xem không đóng vai trò gì. Và cũng vì thế, đừng hình dung con mèo “vừa sống vừa không” theo nghĩa đen: với một con mèo thật, chồng chập biến thành “chưa biết” gần như ngay lập tức.

Những con mèo thật trong phòng thí nghiệm

Muốn giữ một “con mèo” lâu hơn, phải cô lập nó thật tốt: hút chân không, làm lạnh gần độ không tuyệt đối. Từ thập niên 1990, các phòng thí nghiệm làm đúng việc đó, và gọi chồng chập của hai khả năng khác hẳn nhau là trạng thái mèo (cat state).

  • 1996, Boulder (Mỹ): nhóm của David Wineland đưa một ion beryllium vào chồng chập của hai vị trí cách nhau khoảng 80 nanomét, gấp hàng trăm lần kích thước nguyên tử[8].
  • 1996, Paris: nhóm của Serge Haroche nhốt một trường vi sóng gồm vài photon trong hộp gương siêu dẫn, đưa nó vào trạng thái mèo, rồi quan sát mất kết hợp xảy ra từng bước: hai khả năng càng khác nhau, vân giao thoa càng biến mất nhanh[7]. Đây chính là hiện tượng trong Hình 1, đo trên thí nghiệm thật.
  • 2012: Haroche và Wineland nhận giải Nobel Vật lý cho các phương pháp đo và điều khiển từng hệ lượng tử riêng lẻ[10].
  • 2023, Zürich: nhóm của Yiwen Chu tại ETH Zürich đưa một tinh thể sapphire nặng 16 microgam, cỡ một hạt cát nhỏ, vào trạng thái mèo của hai kiểu dao động ngược pha[9]. Vật này nặng gấp hàng trăm triệu tỉ lần một nguyên tử. Vẫn rất xa một con mèo, nhưng đã là thứ có thể nhìn thấy dưới kính lúp.

Mỗi qubit trong máy tính lượng tử là một con mèo nhỏ: nó phải giữ chồng chập đủ lâu để tính toán, trong khi môi trường liên tục “mở hộp”. Sửa lỗi lượng tử thực chất là cuộc chiến chống mất kết hợp. Con mèo Schrödinger, từ một lời chế giễu năm 1935, đã thành bài toán kỹ thuật trị giá hàng tỉ đô la.

Viết gọn bằng ký hiệu

Phần này dành cho bạn muốn xem các nhà vật lý viết con mèo ra sao. Bỏ qua cũng không mất ý chính.

Trạng thái của cả hệ sau một giờ được viết là

∣Ψ⟩=12(∣chưa phaˆn ra˜⟩∣meˋo soˆˊng⟩+∣đa˜ phaˆn ra˜⟩∣meˋo khoˆng qua khỏi⟩).|\Psi\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}}\Big(|\text{chưa phân rã}\rangle|\text{mèo sống}\rangle + |\text{đã phân rã}\rangle|\text{mèo không qua khỏi}\rangle\Big).

Hai số 12\tfrac{1}{\sqrt{2}} là biên độ. Quy tắc Born nói xác suất bằng bình phương độ lớn của biên độ: (12)2=12\big(\tfrac{1}{\sqrt{2}}\big)^2 = \tfrac{1}{2} cho mỗi kết quả. Đây là trạng thái vướng víu: không thể viết thành “trạng thái của nguyên tử” nhân với “trạng thái của con mèo”.

Khi môi trường va vào, nó bị cuốn theo: ∣meˋo soˆˊng⟩∣E1⟩|\text{mèo sống}\rangle|E_1\rangle và ∣meˋo khoˆng qua khỏi⟩∣E2⟩|\text{mèo không qua khỏi}\rangle|E_2\rangle. Phần giao thoa bị nhân với độ “giống nhau” của hai trạng thái môi trường E1E_1, E2E_2: đó là độ kết hợp cc trong Hình 1. Nếu mỗi cú va giữ lại một phần rr thì sau NN cú va, c=rNc = r^N; với r=0,99r = 0{,}99, N=459N = 459 thì c≈0,01c \approx 0{,}01.

Cũng vì thế mà trong thí nghiệm hai khe, mật độ chấm trên màn hình là

P(x)=∣ψtraˊi(x)∣2+∣ψphải(x)∣2+2c Re[ψtraˊi∗(x) ψphải(x)].P(x) = |\psi_\text{trái}(x)|^2 + |\psi_\text{phải}(x)|^2 + 2c\,\mathrm{Re}\big[\psi_\text{trái}^*(x)\,\psi_\text{phải}(x)\big].

Hai số hạng đầu là hai vệt của hai khe, như bắn bi. Số hạng cuối là giao thoa, có thể âm, tạo ra các vạch tối, và biến mất khi c=0c = 0.

Tự tay chạy mô phỏng

Đoạn code dưới đây tạo ra đúng Hình 1. Hai “khả năng” đi khe trái và khe phải là hai sóng hình chuông, mỗi sóng xiên theo một hướng nên tới màn hình chúng lệch pha nhau dần dần. Mỗi hạt được bắn ra để lại một chấm, vị trí rút ngẫu nhiên theo công thức P(x)P(x) ở mục trên (seed cố định là 42). Phần sau tính độ kết hợp theo số cú va và số phân tử khí va vào một con mèo mỗi giây. Chỉ cần numpy và matplotlib.

meo_schrodinger.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#878d97",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
rng = np.random.default_rng(42)
# Hai "khả năng" của một hạt: đi qua khe trái hoặc khe phải.
# Mỗi khả năng là một sóng; tới màn hình, hai sóng chồng lên nhau.
x = np.linspace(-6, 6, 2001)
s, k = 1.6, 4.0 # độ rộng vệt sáng và độ "xiên" của mỗi sóng
song_trai = np.exp(-(x + 1.2) ** 2 / (4 * s**2)) * np.exp(+1j * k * x / 2)
song_phai = np.exp(-(x - 1.2) ** 2 / (4 * s**2)) * np.exp(-1j * k * x / 2)
def mat_do(c):
"""Quy tắc Born: xác suất = |sóng|². c là độ "kết hợp" còn lại giữa hai khả năng:
c = 1 khi chưa có gì ghi lại hạt đi khe nào, c = 0 khi môi trường đã "biết" rõ."""
p = np.abs(song_trai) ** 2 + np.abs(song_phai) ** 2 + 2 * c * np.real(np.conj(song_trai) * song_phai)
return p / p.sum()
def ban_hat(c, n=20_000):
"""Bắn n hạt, mỗi hạt để lại đúng một chấm, vị trí rút ngẫu nhiên theo quy tắc Born."""
return rng.choice(x, size=n, p=mat_do(c))
# Mỗi lần một phân tử khí hay một photon va vào, nó mang đi một chút thông tin "hạt ở đâu".
# Giả sử (minh họa) mỗi cú va chỉ làm độ kết hợp giảm 1%: c = 0,99^N sau N cú va.
N = np.arange(0, 1001)
c_N = 0.99 ** N
N_1pt = int(np.argmax(c_N < 0.01))
print(f"sau {N_1pt} cú va, độ kết hợp còn dưới 1%")
# Một con mèo trong phòng: số phân tử không khí đập vào da và lông mỗi giây (ước lượng thô)
mat_do_khi = 2.5e25 # phân tử / m³ ở 25 °C, 1 atm
toc_do_tb = 470 # m/s, tốc độ trung bình phân tử khí
dien_tich_meo = 0.2 # m², diện tích bề mặt một con mèo nhà (ước lượng)
va_moi_giay = mat_do_khi * toc_do_tb / 4 * dien_tich_meo
print(f"số cú va mỗi giây: {va_moi_giay:.0e}; {N_1pt} cú va mất khoảng {N_1pt / va_moi_giay:.0e} giây")
# ── Vẽ ──────────────────────────────────────────────────────────────────────
fig = plt.figure(figsize=(14, 8.2))
o = fig.add_gridspec(2, 3, height_ratios=[1, 0.8], hspace=0.45, wspace=0.12)
cac_truong_hop = [(1.0, "Chưa có gì ghi lại hạt đi khe nào"),
(0.5, "Môi trường biết được một phần"),
(0.0, "Môi trường đã biết rõ")]
for j, (c, tieu_de) in enumerate(cac_truong_hop):
ax = fig.add_subplot(o[0, j])
ax.hist(ban_hat(c), bins=120, range=(-6, 6), color="#8fa9c9", alpha=0.85)
ax.plot(x, mat_do(c) * 20_000 * (12 / 120) / (x[1] - x[0]), color="#e8b05a", lw=1.4)
ax.set_title(f"{tieu_de}\nđộ kết hợp c = {c:g}", color="#d4d7dc", fontsize=12)
ax.set_yticks([])
ax.set_xlabel("vị trí trên màn hình")
ax.set_ylim(0, 660)
ax = fig.add_subplot(o[1, :])
ax.plot(N, c_N, color="#8fa9c9", lw=2)
ax.axvline(N_1pt, color="#e8b05a", ls=(0, (3, 3)), lw=1)
ax.text(N_1pt + 12, 0.55, f"sau {N_1pt} cú va: c < 1%,\nvân giao thoa biến mất", color="#e8b05a", fontsize=11)
mu = int(np.floor(np.log10(va_moi_giay)))
so_mu = str(mu).translate(str.maketrans("0123456789", "⁰¹²³⁴⁵⁶⁷⁸⁹"))
ax.text(560, 0.22, f"một con mèo trong phòng bị không khí va\nkhoảng {va_moi_giay / 10**mu:.0f}×10{so_mu} lần mỗi giây",
color="#d4d7dc", fontsize=11)
ax.set_xlabel("số cú va của phân tử khí (minh họa: mỗi cú va làm c giảm 1%)")
ax.set_ylabel("độ kết hợp c")
ax.set_xlim(0, 1000)
ax.set_ylim(0, 1.05)
for sp in ("top", "right"):
ax.spines[sp].set_visible(False)
fig.savefig("meo-schrodinger-mat-ket-hop.png", dpi=150, bbox_inches="tight")

Kết quả in ra:

sau 459 cú va, độ kết hợp còn dưới 1%
số cú va mỗi giây: 6e+26; 459 cú va mất khoảng 8e-25 giây

Thử đổi 0.99 thành 0.999 (mỗi cú va mang đi rất ít thông tin, như với một vật rất nhỏ và được cô lập tốt): cần khoảng 4.600 cú va, gấp mười lần. Đó là điều các phòng thí nghiệm làm để giữ “con mèo” của họ: không phải làm cho mỗi cú va nhẹ đi, mà làm cho số cú va ít đi, bằng chân không và nhiệt độ cực thấp.

Con mèo dạy ta điều gì

Schrödinger đưa ra con mèo để nói rằng cơ học lượng tử, theo cách hiểu thời ấy, có chỗ không ổn. Gần một thế kỷ sau, ta biết thêm hai điều. Một là quy tắc lượng tử chưa dừng ở kích thước nào: chồng chập đã được tạo ra với ion, ánh sáng, và giờ với một tinh thể nhìn được. Hai là ta không thấy con mèo lửng lơ vì thế giới lớn liên tục bị chính môi trường của nó “đo”, nhanh hơn mọi thứ ta có thể nhận ra.

Câu hỏi cuối cùng, vì sao mở hộp ta thấy kết quả này chứ không phải kết quả kia, vẫn còn để ngỏ. Con mèo vẫn ngồi trong hộp, chờ thế hệ nhà vật lý tiếp theo.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Erwin Schrödinger. Die gegenwärtige Situation in der Quantenmechanik. Naturwissenschaften 23, 807–812, 823–828, 844–849, 1935.
  2. [2]John D. Trimmer (dịch). The Present Situation in Quantum Mechanics: A Translation of Schrödinger's "Cat Paradox" Paper. Proceedings of the American Philosophical Society 124, 323–338, 1980.
  3. [3]A. Einstein, B. Podolsky, N. Rosen. Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?. Physical Review 47, 777, 1935.
  4. [4]Arthur Fine. The Shaky Game: Einstein, Realism and the Quantum Theory. University of Chicago Press, 1986.
  5. [5]Hugh Everett III. Relative State Formulation of Quantum Mechanics. Reviews of Modern Physics 29, 454, 1957.
  6. [6]Wojciech H. Zurek. Decoherence and the Transition from Quantum to Classical. Physics Today 44(10), 36, 1991.
  7. [7]M. Brune, E. Hagley, J. Dreyer, X. Maître, A. Maali, C. Wunderlich, J. M. Raimond, S. Haroche. Observing the Progressive Decoherence of the "Meter" in a Quantum Measurement. Physical Review Letters 77, 4887, 1996.
  8. [8]C. Monroe, D. M. Meekhof, B. E. King, D. J. Wineland. A "Schrödinger Cat" Superposition State of an Atom. Science 272, 1131, 1996.
  9. [9]M. Bild, M. Fadel, Y. Yang, U. von Lüpke, P. Martin, A. Bruno, Y. Chu. Schrödinger cat states of a 16-microgram mechanical oscillator. Science 380, 274, 2023.
  10. [10]The Nobel Prize in Physics 2012: Serge Haroche và David J. Wineland. NobelPrize.org.
  11. [11]Schrödinger's cat. Wikipedia.