Chip 3 nm là gì? Không có thứ gì trên chip dài 3 nm
Chip 3 nm là gì: "3 nm" chỉ là tên thế hệ, cổng transistor thật cách nhau 48 nm. Vì sao không thu nhỏ mãi được, và chip AI cần gì ở thế hệ mới.

Mục lục
Điện thoại mới quảng cáo “chip 3 nm”, máy tính mới “chip 3 nm”, và năm sau sẽ là “2 nm”. Nghe như các kỹ sư đã làm được những chi tiết nhỏ chỉ bằng 3 phần tỷ mét. Sự thật bất ngờ hơn: chip 3 nm là gì? Là tên một thế hệ công nghệ, không phải một kích thước. Trên một con chip “3 nm”, không có bộ phận nào dài 3 nm. Hai cổng transistor liền nhau cách nhau khoảng 48 nm, và chính cổng transistor dài khoảng 16 nm[1]. Tên gọi và kích thước thật đã tách rời nhau từ khoảng hai mươi năm trước.
Bài này kể vì sao con số trong tên chip không còn là thước đo, vật lý chặn đường thu nhỏ ở đâu, và vì sao thế hệ chip mới lại quan trọng đến vậy với AI. Nửa đầu không cần biết gì về điện tử. Cuối bài có một đoạn code vẽ lại kích thước thật của các thế hệ chip.
Một con chip là hàng tỷ công tắc
Thành phần cơ bản của mọi con chip là transistor, một công tắc điện cực nhỏ: có điện áp ở “cổng” thì dòng điện chạy qua, không có thì tắt. Bật và tắt chính là 1 và 0, và mọi phép tính, từ cộng hai số đến chạy một mô hình AI, đều được ghép từ hàng tỷ lần bật tắt như thế.
Số transistor trên một con chip hiện nay lớn đến khó hình dung. Chip A17 Pro trong iPhone 15 Pro, con chip điện thoại đầu tiên làm theo công nghệ “3 nm”, có khoảng 19 tỷ transistor. Chip H100 của NVIDIA, loại dùng để huấn luyện các mô hình AI lớn, có 80 tỷ transistor[4].
Nhồi được nhiều công tắc hơn trên cùng một diện tích nghĩa là chip làm được nhiều việc hơn, tốn ít điện hơn cho mỗi phép tính, và rẻ hơn cho mỗi transistor. Đó là lý do cả ngành chạy đua thu nhỏ suốt sáu mươi năm.
Khi con số trong tên còn là kích thước thật
Năm 1965, Gordon Moore, về sau là người đồng sáng lập Intel, nhận thấy số linh kiện trên một con chip cứ đều đặn tăng gấp đôi sau mỗi khoảng thời gian, và dự đoán xu hướng ấy sẽ còn tiếp tục[5]. Nhận xét ấy về sau được gọi là định luật Moore, và ngành bán dẫn biến nó thành nhịp làm việc: cứ vài năm ra một thế hệ mới, gọi là một node.
Trong nhiều thập kỷ, tên node mô tả đúng một kích thước thật trên chip, gần với chiều dài cổng transistor. Node 1 micromet có cổng dài cỡ 1 micromet. Mỗi thế hệ mới thu nhỏ mọi chiều khoảng 0,7 lần, nên diện tích mỗi transistor giảm còn khoảng một nửa.
Rồi khoảng năm 2000, như tạp chí IEEE Spectrum mô tả, “vật lý bắt đầu cản đường” việc cứ thế thu nhỏ transistor[2]. Ngành vẫn tiếp tục ra thế hệ mới và vẫn đặt tên theo nhịp cũ, nhưng con số không còn gắn với chi tiết nào. Đến thế hệ “7 nm”, cổng transistor dài khoảng 15 nm, gấp đôi con số trong tên[2].
Vì sao không thu nhỏ mãi được?
Có ba bức tường vật lý, và chúng dựng lên gần như cùng lúc.
Bức tường thứ nhất: điện tử đi xuyên qua vách ngăn. Cổng transistor được ngăn với dòng điện bên dưới bằng một lớp cách điện. Khi thu nhỏ, lớp ấy mỏng dần, cho tới khi chỉ còn dày vài lớp nguyên tử. Ở độ mỏng ấy, cơ học lượng tử bắt đầu lên tiếng: điện tử có thể xuyên hầm qua vách ngăn dù về mặt cổ điển nó không đủ năng lượng để vượt qua, cùng loại hiệu ứng mà bài về máy tính lượng tử đã nhắc tới. Công tắc không còn tắt hẳn, và dòng điện rò cứ chảy, sinh nhiệt ngay cả khi transistor không làm gì.
Bức tường thứ hai: nhiệt. Trong nhiều thập kỷ, thu nhỏ transistor còn cho phép giảm điện áp theo cùng tỷ lệ, nên mật độ công suất trên chip gần như không đổi dù số transistor tăng vọt. Quy luật này mang tên Dennard. Lộ trình công nghệ IRDS ghi nhận nó chỉ còn đúng tới trước thế hệ 130 nm, tức đầu những năm 2000[1]. Từ đó, điện áp không giảm được nữa vì dòng rò, và mỗi thế hệ mới nóng hơn trên mỗi milimét vuông. Đó là lý do tốc độ xung nhịp của CPU gần như đứng yên quanh vài gigahertz suốt hai mươi năm qua.
Bức tường thứ ba: nguyên tử. Khoảng cách giữa hai nguyên tử silicon liền nhau là khoảng 0,235 nm. Một con số “3 nm” thật sự sẽ chỉ dài khoảng 13 nguyên tử. Chiều dài cổng 12 nm mà lộ trình IRDS dự kiến là giới hạn cuối cùng ứng với khoảng 50 nguyên tử xếp hàng. Ở quy mô ấy, chỉ cần lệch vài nguyên tử là hai transistor “giống hệt nhau” đã chạy khác nhau.
Ngành bán dẫn vượt tường bằng cách nào?
Không thu nhỏ được theo kiểu cũ, ngành chuyển sang thay đổi hình dạng và vật liệu của transistor.
- Vật liệu cách điện mới. Thay lớp silicon dioxide truyền thống bằng vật liệu có hằng số điện môi cao (high-k), dày hơn mà vẫn điều khiển tốt, nên chặn được dòng xuyên hầm. Intel đưa vào sản xuất từ khoảng năm 2007.
- Transistor dựng đứng (FinFET). Thay vì nằm phẳng, kênh dẫn được dựng lên thành một chiếc “vây” mỏng, cổng ôm lấy ba mặt của nó, điều khiển dòng điện chặt hơn hẳn. Từ đầu những năm 2010, gần như mọi chip cao cấp đều dùng kiểu này.
- Cổng bao quanh (GAA). Bước tiếp theo: kênh dẫn là vài tấm silicon mỏng xếp chồng, và cổng bao kín cả bốn mặt từng tấm. Ngày 30 tháng 6 năm 2022, Samsung bắt đầu sản xuất chip “3 nm” với kiểu transistor này, lần đầu tiên trong ngành[3].
Theo lộ trình IRDS, chiều dài cổng sẽ dừng ở khoảng 12 nm và khoảng cách giữa hai cổng dừng ở 38 nm. Sau khoảng năm 2031, không còn chỗ để thu nhỏ trên mặt phẳng nữa, và hướng đi là xếp chồng transistor lên nhau theo chiều cao, như xây nhà tầng khi hết đất[1].
Vậy “3 nm” đo cái gì?
Nếu không phải kích thước, con số trong tên node chủ yếu nói rằng: đây là một thế hệ mới, dày đặc hơn, nhanh hơn hoặc tiết kiệm điện hơn thế hệ trước. Mỗi hãng tự đặt tên, nên “3 nm” của hãng này không nhất thiết bằng “3 nm” của hãng kia. Chính lộ trình IRDS cũng ghi rằng giữa các nhà sản xuất chưa có sự thống nhất về cách đặt tên node[1].
Để thay thế, nhóm nghiên cứu của giáo sư H.-S. Philip Wong (Đại học Stanford) năm 2020 đề xuất đo bằng mật độ thay vì kích thước: bao nhiêu transistor logic trên mỗi milimét vuông, bao nhiêu ô nhớ, và bao nhiêu đường nối giữa chip xử lý với bộ nhớ. Ba con số ấy tăng lên khi công nghệ tiến bộ, thay vì giảm dần về một con số nanomet vô nghĩa[2]. Ngành vẫn chưa bỏ tên cũ, vì “2 nm” bán hàng tốt hơn nhiều so với “mật độ tăng 15%”.
Vì sao AI cần chip thế hệ mới?
Huấn luyện một mô hình AI lớn là thực hiện những phép nhân ma trận khổng lồ, lặp đi lặp lại hàng tỷ tỷ lần. Thứ quyết định tốc độ và chi phí là hai điều: nhét được bao nhiêu mạch tính toán lên một con chip, và mỗi phép tính tốn bao nhiêu điện.
Thế hệ chip mới giúp ở cả hai. Chip H100 được làm trên một quy trình thuộc họ “4 nm” của TSMC, tùy biến riêng cho NVIDIA, và chứa 80 tỷ transistor trên một con chip[4]. Mỗi thế hệ tiếp theo cho phép thêm mạch tính toán, thêm bộ nhớ đệm, hoặc làm cùng việc ấy với ít điện hơn.
Nhưng bức tường nhiệt ở trên không biến mất. Vì không giảm được điện áp như xưa, chip AI mạnh hơn thường cũng ăn điện hơn, và các trung tâm dữ liệu AI đang trở thành những hộ tiêu thụ điện khổng lồ, như bài AI không chỉ cần chip đã phân tích. Đó cũng là lý do người ta tìm cả những lối đi khác, như tính toán bằng ánh sáng để chở dữ liệu tốn ít năng lượng hơn.
Tự tay vẽ: tên node so với kích thước thật
Đoạn Python dưới đây lấy các con số trong Bảng MM-7 của lộ trình IRDS 2021[1]: với mỗi thế hệ từ “5 nm” (2021) tới “0,7 nm” (dự kiến 2034), khoảng cách giữa hai cổng transistor, khoảng cách giữa hai đường dây kim loại sát nhất, và chiều dài cổng. Rồi đặt chúng cạnh con số trong tên node. Chỉ cần cài matplotlib.
import matplotlib.pyplot as plt
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "axes.edgecolor": "#2a2e35", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
# Bảng MM-7 của lộ trình IRDS 2021 (More Moore): tên node và các kích thước thật, đơn vị nm.# gate: khoảng cách giữa hai cổng transistor liền nhau; metal: khoảng cách giữa hai đường dây kim loại sát nhất (M0);# length: chiều dài cổng của transistor hiệu năng cao.nodes = [ # năm, tên node, gate, metal, length (2021, 5.0, 51, 30, 18), (2022, 3.0, 48, 24, 16), (2025, 2.1, 45, 20, 14), (2028, 1.5, 42, 16, 12), (2031, 1.0, 40, 16, 12), (2034, 0.7, 38, 16, 12),]SI_BOND = 0.235 # khoảng cách giữa hai nguyên tử silicon liền kề (nm)
print(f"{'năm':>4} {'tên':>6} {'cổng cách nhau':>15} {'dây cách nhau':>14} {'chiều dài cổng':>15} {'gấp tên node':>13}")for year, name, gate, metal, length in nodes: print(f"{year:>4} {name:>4} nm {gate:>12} nm {metal:>11} nm {length:>12} nm {gate / name:>12.0f}×")print(f"chiều dài cổng 12 nm ≈ {12 / SI_BOND:.0f} nguyên tử silicon xếp hàng; tên node '3 nm' ≈ {3 / SI_BOND:.0f} nguyên tử")
fig, ax = plt.subplots(figsize=(10, 5.2))xs = range(len(nodes))w = 0.26labels = [f"“{str(n).replace('.', ',').rstrip('0').rstrip(',')} nm”\n{y}" for y, n, *_ in nodes]ax.bar([x - w for x in xs], [g for *_, g, m, l in nodes], w, color="#8fa9c9", label="khoảng cách giữa hai cổng")ax.bar(list(xs), [m for *_, m, l in nodes], w, color="#a4a9b2", label="khoảng cách giữa hai dây kim loại")ax.bar([x + w for x in xs], [l for *_, l in nodes], w, color="#e8b05a", label="chiều dài cổng")ax.plot(list(xs), [n for _, n, *_ in nodes], "o-", color="#d4d7dc", lw=1.5, ms=7, label="con số trong tên node")ax.set_xticks(list(xs), labels)ax.set_ylabel("kích thước thật (nm)", color="#a4a9b2")ax.set_ylim(0, 58)ax.set_title("Tên node so với kích thước thật trên chip (lộ trình IRDS 2021)", color="#d4d7dc", fontsize=12)ax.grid(axis="y", color="#22262c")ax.set_axisbelow(True) # lưới nằm dưới cộtax.legend(frameon=False, labelcolor="#a4a9b2", fontsize=10, loc="upper right")fig.savefig("chip-3nm-kich-thuoc-that.png", dpi=150, bbox_inches="tight") năm tên cổng cách nhau dây cách nhau chiều dài cổng gấp tên node2021 5.0 nm 51 nm 30 nm 18 nm 10×2022 3.0 nm 48 nm 24 nm 16 nm 16×2025 2.1 nm 45 nm 20 nm 14 nm 21×2028 1.5 nm 42 nm 16 nm 12 nm 28×2031 1.0 nm 40 nm 16 nm 12 nm 40×2034 0.7 nm 38 nm 16 nm 12 nm 54×chiều dài cổng 12 nm ≈ 51 nguyên tử silicon xếp hàng; tên node '3 nm' ≈ 13 nguyên tử
Cột cuối của bảng nói lên tất cả: với chip “3 nm”, khoảng cách giữa hai cổng transistor gấp 16 lần con số trong tên. Tới thế hệ “0,7 nm”, khoảng cách ấy sẽ gấp 54 lần. Tên gọi cứ tiếp tục giảm đều theo thói quen, còn kích thước thật đã gần chạm đáy, và những cải tiến tiếp theo chủ yếu đến từ hình dạng transistor và cách xếp chồng chúng.
Thu nhỏ bằng cách khác
“3 nm” không phải lời nói dối, nhưng cũng không phải một kích thước. Nó là tên của một bước tiến có thật: transistor dày đặc hơn, tiết kiệm điện hơn, làm được bằng những hình dạng mà hai mươi năm trước chưa ai sản xuất hàng loạt. Chỉ là con đường ấy không còn đi qua việc làm mọi thứ nhỏ đi đều tay, mà đi qua vật lý lượng tử, khoa học vật liệu và kiến trúc ba chiều.
Lần tới khi đọc thấy “chip 2 nm” hay “chip 1,4 nm”, bạn sẽ biết: đó là tên một thế hệ, và bên trong, những chiếc công tắc vẫn rộng vài chục nanomet, xếp ngày càng khéo hơn.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]International Roadmap for Devices and Systems (IRDS) 2021: More Moore, Table MM-7. IEEE, 2021.
- [2]Samuel K. Moore. Experts Invent a New Way to Track Semiconductor Technology. IEEE Spectrum (về bài báo của H.-S. Philip Wong và cộng sự trên Proceedings of the IEEE), 2020.
- [3]Samsung Begins Chip Production Using 3nm Process Technology With GAA Architecture. Samsung Newsroom, 2022.
- [4]NVIDIA Hopper Architecture In-Depth. NVIDIA Technical Blog, 2022.
- [5]Gordon E. Moore. Cramming more components onto integrated circuits. Electronics, 38(8) (in lại trên IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter, 2006), 1965.


