Cuộc chiến ánh sáng: Edison, Tesla và dòng điện xoay chiều
Cuộc chiến dòng điện giữa Edison, Tesla và Westinghouse: vì sao điện một chiều thua, máy biến áp và từ trường quay làm được gì, và ai thắng ở ổ cắm hôm nay.

Mục lục
Trưa ngày 1/5/1893, ở Chicago, Tổng thống Mỹ Grover Cleveland phát biểu xong rồi nhấn một chiếc chìa khóa điện báo mạ vàng. Hai trăm nghìn người đứng chật Grand Court của Hội chợ Thế giới thấy các cỗ máy trong Machinery Hall bắt đầu quay, các đài phun nước vọt lên [11]. Khi trời tối, cả “Thành phố Trắng” sáng rực dưới hàng chục nghìn bóng đèn.
Điều đáng nói là người thắp sáng hội chợ không phải Thomas Edison, nhà phát minh nổi tiếng nhất nước Mỹ lúc bấy giờ. Hợp đồng chiếu sáng thuộc về George Westinghouse, với một hệ thống dòng điện mà Edison đã công khai phản đối suốt năm năm. Phía sau hệ thống ấy là các bằng sáng chế của một kỹ sư người Serbia từng làm việc cho chính Edison: Nikola Tesla.
Đó là đỉnh điểm của cuộc chiến dòng điện (war of the currents), mà bài này gọi là cuộc chiến ánh sáng: cuộc cạnh tranh những năm 1880–1890 giữa dòng điện một chiều (DC, direct current) của Edison và dòng điện xoay chiều (AC, alternating current) của Westinghouse và Tesla. Câu trả lời ngắn cho câu hỏi “vì sao AC thắng” nằm ở một thiết bị rất đơn giản: máy biến áp. Nó tăng điện áp lên cao để điện đi xa mà không hao, rồi hạ xuống thấp để vào nhà an toàn, và nó chỉ chạy được với dòng xoay chiều. Mảnh ghép cuối cùng là động cơ chạy bằng từ trường quay của Tesla, giúp dòng xoay chiều không chỉ thắp đèn mà còn kéo được máy móc.
Edison thắp sáng Manhattan bằng điện một chiều
Chiều 4/9/1882, Edison đứng trong văn phòng của nhà tài phiệt J. P. Morgan ở phố Wall và ra hiệu cho người thợ điện ở nhà máy đóng cầu dao. Khoảng 400 bóng đèn sáng lên cùng lúc [4]. Nhà máy Pearl Street, nhà máy điện thương mại đầu tiên của Edison ở New York, bắt đầu phục vụ 59 khách hàng. Tới năm 1884, con số này đã vượt 500 [5].
Hệ thống của Edison là điện một chiều, khoảng 110 V [1]. Dòng một chiều chảy theo một hướng cố định, giống nước chảy từ bồn trên mái xuống vòi. Nó ổn định, dễ đo đếm bằng công tơ, và ở 110 V thì khá an toàn.
Nhưng hệ thống có một giới hạn chí mạng: điện không đi xa được. Khách hàng phải ở trong bán kính chưa tới một dặm (khoảng 1,6 km) quanh nhà máy [1]. Muốn phủ điện cả thành phố, cứ vài khu phố lại phải xây một nhà máy, giống như mỗi phường phải tự có một trạm bơm nước vì ống nước không dẫn nổi xa hơn.
Vì sao dòng điện hao trên đường dây
Công suất điện mà một đường dây chuyển đi bằng điện áp nhân với cường độ dòng điện:
Dây đồng dù tốt tới đâu vẫn có điện trở . Dòng điện chạy qua điện trở thì sinh nhiệt, đúng như cách dây may-xo của bếp điện đỏ rực lên. Phần công suất biến thành nhiệt trên dây, gọi là hao phí, tuân theo định luật Joule:
Đây chính là James Joule trong câu chuyện Mayer và định luật bảo toàn năng lượng: năng lượng không mất đi, nó chỉ thành nhiệt dọc đường dây.
Ghép hai công thức lại. Muốn gửi một công suất cố định, dòng điện phải là . Thay vào:
Hãy nhìn kỹ mẫu số: điện áp nằm ở dạng bình phương. Tăng điện áp lên 10 lần thì dòng giảm 10 lần, và hao phí giảm tới 100 lần. Muốn hình dung, hãy nghĩ tới việc chở 10 tấn gạo trên một con đường đất. Dùng 100 xe ba gác thì đường bị cày nát, còn dùng một xe tải thì đường gần như nguyên vẹn. Lượng gạo như nhau, nhưng “lưu lượng xe” (dòng điện) mới là thứ làm hỏng đường. Lượng gạo mỗi chuyến chở được nhiều hơn chính là điện áp cao hơn.
Thử với con số cụ thể. Giả sử cần gửi 10 kW, đủ cho khoảng một trăm bóng đèn 100 W, qua hai sợi dây đồng tiết diện 50 mm², to cỡ ngón tay cái. Mỗi km đường dây (tính cả đi lẫn về) có điện trở khoảng 0,69 Ω. Khoảng cách mà hao phí vừa chạm 10% công suất là:
| Điện áp | Dòng điện | Đi được bao xa trước khi mất 10% |
|---|---|---|
| 110 V (Edison) | 90,9 A | khoảng 176 m |
| 1.100 V | 9,1 A | khoảng 17,6 km |
| 11.000 V (Niagara) | 0,9 A | khoảng 1.760 km |

Mỗi lần điện áp tăng 10 lần, khoảng cách tăng 100 lần (Hình 1, bên trái). Edison biết rõ điều này và dùng dây đồng thật to chôn dưới đường phố. Nhưng đồng rất đắt, và dây to tới mấy cũng không bù nổi cái bình phương ở mẫu số.
Vậy sao không truyền điện một chiều ở điện áp cao? Vấn đề nằm ở hai đầu đường dây. Không ai muốn dây 11.000 V chạy vào phòng khách. Cần một cách nâng điện áp lên ở đầu nhà máy và hạ xuống ở đầu nhà dân. Với dòng một chiều thời đó, chưa có cách nào làm việc ấy rẻ và hiệu quả.
Máy biến áp: thiết bị chỉ chạy với dòng xoay chiều
Năm 1831, Michael Faraday phát hiện ra cảm ứng điện từ: khi từ trường xuyên qua một cuộn dây thay đổi, trong cuộn dây xuất hiện một điện áp. Chữ quan trọng là thay đổi. Một từ trường đứng yên, dù mạnh tới đâu, không sinh ra gì cả. Viết thành công thức, điện áp cảm ứng tỷ lệ với tốc độ biến thiên của từ thông :
trong đó là số vòng dây.
Máy biến áp là hai cuộn dây quấn quanh cùng một lõi sắt. Dòng điện trong cuộn thứ nhất tạo ra từ trường trong lõi, và từ trường ấy xuyên qua cuộn thứ hai. Nếu dòng trong cuộn thứ nhất đổi chiều liên tục, từ trường trong lõi cũng đổi theo, và cuộn thứ hai liên tục có điện áp cảm ứng. Do cả hai cuộn cùng chia một từ thông, tỷ số điện áp bằng tỷ số số vòng dây:
Cuộn thứ hai có số vòng gấp 100 lần thì điện áp ra gấp 100 lần, dòng điện giảm 100 lần, công suất gần như giữ nguyên. Máy biến áp không có bộ phận chuyển động, hiệu suất trên 95%.
Dòng xoay chiều đổi chiều đều đặn theo dạng sóng hình sin. Ở Việt Nam là 50 lần mỗi giây (50 Hz), ở Mỹ là 60 Hz. Nó giống như một chiếc xích đu được đẩy qua đẩy lại đều đặn, trong khi dòng một chiều là chiếc xích đu bị đẩy một lần rồi giữ nguyên ở một bên. Máy biến áp chỉ “cảm” được chuyển động qua lại, nên với dòng một chiều, nó vô dụng.
Máy biến áp thực dụng ra đời ở châu Âu giữa những năm 1880, từ thiết kế của Lucien Gaulard và John Gibbs. Năm 1885, George Westinghouse, doanh nhân giàu lên nhờ phát minh phanh hơi cho tàu hỏa, mua bản quyền ở Mỹ, và kỹ sư William Stanley của ông cải tiến thiết kế. Tháng 3/1886, Stanley dựng một hệ thống trình diễn ở thị trấn Great Barrington, hạ điện áp từ 500 V xuống 100 V để thắp đèn trong các cửa hàng [1]. Tới cuối năm 1887, Westinghouse đã có 68 nhà máy AC, so với 121 nhà máy DC của Edison [1].
Nhưng AC thời ấy còn một điểm yếu lớn: chưa có động cơ xoay chiều tốt. Đèn thì thắp được, nhưng máy bơm, thang máy, máy móc nhà xưởng vẫn cần động cơ một chiều. Mảnh ghép còn thiếu ấy nằm trong đầu một người từng làm cho Edison.
Chàng kỹ sư Serbia ở Edison Machine Works
Tháng 6/1884, Nikola Tesla, 27 tuổi, một kỹ sư người Serbia sinh ra ở vùng Lika (nay thuộc Croatia), đặt chân tới New York. Anh được Charles Batchelor, người từng quản lý công trình của Edison ở Paris, đưa sang làm ở Edison Machine Works. Tesla sửa chữa hệ thống điện và cải tiến máy phát. Khoảng sáu tháng sau, anh nghỉ việc. Nhật ký của Tesla chỉ ghi ngắn gọn, ngang qua những trang từ 7/12/1884 tới 4/1/1885: “Tạm biệt Edison Machine Works” [14].
Lý do anh nghỉ việc không rõ ràng. Phiên bản nổi tiếng nhất do chính Tesla kể trong tự truyện năm 1919: người quản lý hứa thưởng 50.000 USD nếu anh thiết kế lại 24 loại máy phát, nhưng khi anh làm xong thì được bảo đó chỉ là “một trò đùa kiểu Mỹ” [6]. Về sau, câu chuyện được kể lại thành chính Edison hứa rồi nuốt lời. Các nhà sử học thấy con số này rất khó tin: 50.000 USD khi ấy là một gia tài, công ty không có sẵn số tiền mặt đó, và Batchelor nổi tiếng chi trả dè sẻn [14].
Những năm sau đó rất chật vật: các nhà đầu tư gạt Tesla khỏi công ty mang tên anh và giữ lại bằng sáng chế, anh phải đi đào mương với giá 2 USD một ngày [14].
Rồi cơ hội tới. Ngày 16/5/1888, Tesla trình bày tại Hội Kỹ sư Điện Hoa Kỳ (AIEE) bài giảng “Một hệ thống mới gồm động cơ và máy biến áp dòng xoay chiều” [7]. Cùng tháng, anh được cấp bằng sáng chế cho động cơ điện từ [8]. Tháng 7/1888, Westinghouse mua các bằng sáng chế ấy với giá 60.000 USD tiền mặt và cổ phiếu, cộng tiền bản quyền 2,50 USD cho mỗi mã lực điện xoay chiều sinh ra, và thuê Tesla làm cố vấn ở Pittsburgh với lương 2.000 USD một tháng [14].
Mảnh ghép của Tesla: từ trường quay
Động cơ một chiều thời đó cần cổ góp và chổi than: những tấm đồng cọ xát liên tục để đảo chiều dòng điện vào đúng lúc, giữ cho rô-to quay mãi. Chúng mòn và đánh tia lửa. Ý tưởng của Tesla là bỏ hẳn bộ phận ấy: để chính từ trường tự quay.
Hãy nghĩ tới làn sóng khán giả trên sân vận động. Không ai rời chỗ ngồi, mỗi người chỉ đứng lên rồi ngồi xuống đúng lượt, nhưng “làn sóng” chạy vòng quanh sân. Từ trường quay của Tesla cũng vậy. Đặt ba cuộn dây quanh một vòng tròn, lệch nhau 120°, và cho ba dòng xoay chiều chạy qua, mỗi dòng trễ dòng trước một phần ba chu kỳ. Mỗi cuộn chỉ tạo ra một từ trường đập qua đập lại theo trục của nó, nhưng từ trường tổng của cả ba thì có độ lớn không đổi và quay đều một vòng sau mỗi chu kỳ (Hình 1, bên phải).
Về mặt toán học, cuộn thứ nằm theo hướng (lệch nhau 120°), mang dòng , và tạo từ trường dọc trục của nó. Cộng ba vectơ lại, nhờ đẳng thức lượng giác biến tích thành tổng, các thành phần “đập qua đập lại” triệt tiêu nhau, chỉ còn lại:
một vectơ dài quay tròn với tốc độ góc . Đặt một rô-to bằng kim loại vào giữa. Từ trường quay cảm ứng ra dòng điện trong rô-to, và những dòng điện ấy bị từ trường kéo theo. Rô-to quay đuổi theo từ trường mà không cần chổi than, không cần dây nối vào phần quay. Đó là động cơ cảm ứng, loại động cơ ngày nay nằm trong quạt trần, máy bơm, máy giặt, thang máy và phần lớn máy móc công nghiệp.
Kỹ sư người Ý Galileo Ferraris công bố ý tưởng tương tự cùng năm 1888, và Westinghouse mua luôn quyền chọn bằng sáng chế của Ferraris [1]. Nhưng chính các bằng sáng chế của Tesla mới là nền móng pháp lý cho hệ thống AC của Westinghouse. Tesla cũng là người đề xuất tần số 60 Hz cho hệ thống ở Mỹ, để hợp với động cơ của anh [14].
Đến đây, dòng xoay chiều có đủ ba thứ: máy phát, máy biến áp để truyền xa, và động cơ để chạy máy. Edison vẫn chỉ có lợi thế ở một điểm: sự an toàn.
Cuộc chiến bẩn (1888–1890)
Điện áp cao thật sự nguy hiểm, và cuối thập niên 1880, đường phố New York chằng chịt dây điện treo thấp, cách điện kém. Tai nạn xảy ra, báo chí đưa tin rầm rộ, và phe Edison biến nỗi sợ ấy thành vũ khí.
Tháng 6/1888, một kỹ sư điện ít tên tuổi là Harold P. Brown gửi thư lên báo New York Post, gọi dòng xoay chiều là thứ nguy hiểm bẩm sinh và đòi giới hạn nó ở 300 V. Westinghouse viết thư cho Edison đề nghị gặp nhau để hạ nhiệt. Edison từ chối, viện cớ bận việc trong phòng thí nghiệm [1].
Từ tháng 7/1888, Brown tổ chức những buổi trình diễn công khai trên động vật để chứng minh dòng xoay chiều nguy hiểm hơn dòng một chiều. Một trong những buổi ấy diễn ra tại chính phòng thí nghiệm của Edison ở West Orange, có Edison chứng kiến [1]. Tháng 8/1889, báo New York Sun đăng những bức thư của Brown bị lấy trộm, cho thấy công ty Edison và đối thủ Thomson-Houston đã phối hợp và chi tiền cho chiến dịch của ông [1].
Cùng lúc ấy, bang New York tìm một phương thức thi hành án tử hình mới mà họ cho là nhân đạo hơn. Brown nhận cung cấp thiết bị và tìm cách mua máy phát Westinghouse qua trung gian, để chiếc ghế điện đầu tiên dùng đúng dòng điện của đối thủ. Lần thi hành án đầu tiên bằng ghế điện, ngày 6/8/1890, diễn ra không như những người ủng hộ đã hứa hẹn [1].
Tháng 11/1889, chính Edison đăng bài “Những mối nguy của chiếu sáng bằng điện” trên tạp chí North American Review. Ông lập luận rằng chôn dây xuống đất chỉ chuyển mối nguy đi chỗ khác, và dòng xoay chiều chỉ an toàn ở điện áp thấp, tức là ở mức làm mất đi chính lợi thế của nó [9]. Edison không sai hoàn toàn, nhưng ông chọn đánh vào nỗi sợ thay vì giải bài toán khoảng cách.
Edison mất công ty, Westinghouse thắp sáng Chicago
Trong khi Edison đánh trên mặt báo, cuộc chiến thật được quyết định ở phòng họp. Các nhà tài chính đứng sau công ty Edison, đứng đầu là J. P. Morgan, nhìn thấy điều Edison không muốn thấy: thị trường đang chuyển sang AC. Ngày 15/4/1892, Edison General Electric sáp nhập với Thomson-Houston, công ty đã làm AC từ lâu, thành General Electric. Edison chỉ biết tin một ngày trước đó. Tên ông biến mất khỏi tên công ty [1].
Cũng năm 1892, Hội chợ Thế giới Chicago mở thầu chiếu sáng. Phía General Electric ban đầu bỏ giá 1,72 triệu USD cho một hệ thống một chiều, rồi hạ xuống 554.000 USD. Một công ty địa phương ở Chicago bỏ giá 510.000 USD cho hệ thống xoay chiều, với Westinghouse làm nhà thầu. Westinghouse thắng thầu nhờ rẻ hơn khoảng 70 xu cho mỗi bóng đèn, và theo nhiều nguồn, ông không lời đồng nào từ hợp đồng này [10].
Còn một trở ngại: bằng sáng chế bóng đèn của Edison nay thuộc về GE, và GE kiện để chặn Westinghouse dùng bóng đèn kiểu Edison. Westinghouse lách bằng một loại bóng có nút thủy tinh mài, dựa trên một bằng sáng chế cũ của Sawyer và Man mà ông đang nắm. Bóng đèn chạy được nhưng mau hỏng, nên suốt kỳ hội chợ có cả một đội thợ chuyên đi thay bóng [10]. Trong gian trưng bày của ông, Tesla trình diễn động cơ cảm ứng và “quả trứng Columbus”: một quả trứng bằng đồng tự dựng đứng rồi xoay tít giữa từ trường quay [10].

Trong sáu tháng, khoảng 27 triệu lượt khách tới hội chợ [10]. Phần đông họ không biết AC hay DC là gì, nhưng đã thấy dòng xoay chiều làm được những gì.
Niagara: trận đánh cuối cùng
Chiến thắng ở Chicago là chiến thắng về hình ảnh. Chiến thắng về kỹ thuật đến từ thác Niagara. Từ lâu, người ta đã muốn biến sức nước của thác thành điện cho thành phố công nghiệp Buffalo, cách đó khoảng 40 km. Với điện một chiều, đó là khoảng cách bất khả thi. Cuối năm 1892, Westinghouse thắng hợp đồng xây nhà máy phát điện xoay chiều ở Niagara. General Electric nhận phần đường dây truyền tải và máy biến áp [1].
Ngày 16/11/1896, điện từ thác Niagara lần đầu chạy tới Buffalo, ở điện áp 11.000 V, dòng xoay chiều hai pha tần số 25 Hz [12]. Đó là hàng mà ta đã gặp trong bảng ở trên: với 11.000 V, 40 km chỉ là một quãng ngắn.
Cùng năm 1896, Westinghouse và General Electric ký thỏa thuận dùng chung bằng sáng chế, kéo dài 11 năm [1]. Cuộc chiến coi như kết thúc. Năm 1897, Edison bán nốt số cổ phần còn lại trong công ty điện lực mang tên mình ở New York. Theo lời kể lại, khoảng năm 1908, ông nhắn con trai của William Stanley: “Hãy nói với cha cháu là tôi đã sai” [1]. Nhiều người coi đó là lời thừa nhận rằng ông đã đánh giá thấp dòng xoay chiều.
Sửa vài huyền thoại
Câu chuyện Edison và Tesla được kể lại trên mạng nhiều tới mức nhiều chi tiết sai được tin như thật.
“Cuộc chiến là Edison đấu với Tesla.” Thật ra đối thủ thực sự của Edison là George Westinghouse, người có tiền, có nhà máy, có đội kỹ sư và dám đặt cược cả công ty. Tesla đóng góp những bằng sáng chế then chốt, nhưng sau năm 1889 anh gần như đứng ngoài cuộc chiến thương mại.
“Tesla xé hợp đồng bản quyền để cứu Westinghouse.” Phần cốt lõi có thật: đầu năm 1891, công ty Westinghouse gặp khó khăn tài chính, các ngân hàng đòi cắt chi phí, và Tesla đồng ý bỏ điều khoản tiền bản quyền 2,50 USD mỗi mã lực. Nhưng cảnh Tesla xé tờ hợp đồng ngay trước mặt Westinghouse chủ yếu đến từ các tiểu sử viết theo lời kể về sau, không có giấy tờ nào ghi lại. Năm 1897, Westinghouse mua đứt các bằng sáng chế với giá 216.000 USD [14].
“Edison dùng con voi Topsy để bôi xấu dòng xoay chiều.” Topsy, một con voi ở công viên Luna Park, không qua khỏi vào ngày 4/1/1903, mười năm sau khi cuộc chiến dòng điện kết thúc. Edison đã rời ngành chiếu sáng từ lâu và không liên quan gì tới sự việc. Đoạn phim được quay bởi Edison Manufacturing Company, một hãng phim mang tên ông, và chính cái tên ấy đã sinh ra huyền thoại [13].
Hai con người ấy kết thúc cuộc đời rất khác nhau. Edison tiếp tục phát minh và qua đời năm 1931, khi vẫn là một trong những người nổi tiếng nhất thế giới. Tesla theo đuổi những dự án ngày càng tham vọng như truyền điện không dây, phần lớn không thành. Ông sống những năm cuối trong các khách sạn ở New York, để lại những hóa đơn chưa trả, và qua đời ngày 7/1/1943, thọ 86 tuổi. Năm 1960, đơn vị đo cảm ứng từ trong hệ SI được đặt tên là tesla [14].
Hôm nay, ai thắng ở ổ cắm nhà bạn?
Nhìn vào ổ cắm, dòng xoay chiều đã thắng tuyệt đối. Điện vào nhà bạn là điện xoay chiều 220 V, 50 Hz. Nó được máy biến áp nâng lên hàng trăm nghìn vôn để chạy hàng trăm km, rồi hạ xuống qua nhiều cấp trước khi tới cột điện đầu ngõ. Ở Việt Nam, xương sống của lưới điện là đường dây 500 kV Bắc – Nam. Mạch 1 được đóng điện lúc 19 giờ 06 phút ngày 27/5/1994, nối liền ba miền thành một hệ thống điện thống nhất [15]. Đó là phép tính , chỉ lớn hơn Niagara khoảng 45 lần về điện áp.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, cuộc chiến có một hiệp phụ, và lần này điện một chiều đang ghi bàn.
- Truyền tải siêu xa bằng điện một chiều cao áp (HVDC). Khi đường dây đủ dài, dòng xoay chiều gặp những hao phí mà dòng một chiều không có. Một đường dây rất dài giống như một ống nước dài có thành đàn hồi: mỗi lần dòng đổi chiều, phải bơm đầy rồi xả lại cả phần nằm trong ống, và phần công sức ấy không tới được đầu bên kia. Các kỹ sư gọi đó là điện dung và cảm kháng của dây. Chưa kể hai lưới điện xoay chiều muốn nối với nhau phải chạy đồng bộ cùng tần số, như hai người kéo cưa phải cùng nhịp. Từ nửa sau thế kỷ 20, linh kiện bán dẫn công suất cho phép đổi AC sang DC và ngược lại với hiệu suất cao, tức là đã có thứ mà Edison thiếu. Đường dây Changji – Guquan ở Trung Quốc truyền 12.000 MW bằng điện một chiều ±1.100 kV, qua quãng đường 3.284 km [16].
- Mọi thiết bị điện tử đều chạy bằng điện một chiều. Điện thoại, laptop, bóng đèn LED, cả những trung tâm dữ liệu chạy AI đang ngốn điện ngày càng nhiều: bên trong chúng đều là dòng một chiều. Cục sạc của bạn chính là một máy biến áp nhỏ cộng với một mạch nắn điện từ AC sang DC.
- Năng lượng mới sinh ra điện một chiều. Tấm pin mặt trời và pin lưu trữ đều là DC. Muốn đưa lên lưới, phải qua bộ nghịch lưu, thiết bị làm đúng việc ngược lại với cục sạc: biến DC thành AC.
Ngày 14/11/2007, công ty Con Edison, hậu duệ của công ty điện lực Edison, cắt nốt khách hàng điện một chiều cuối cùng ở New York [1]. Nhưng cùng lúc ấy, số thiết bị chạy DC trên thế giới chưa bao giờ nhiều đến thế. Có lẽ câu trả lời công bằng nhất là cả hai đều thắng: dòng xoay chiều chạy đường dài, dòng một chiều sống trong từng thiết bị, và ở giữa là những bộ chuyển đổi mà người thế kỷ 19 không thể tưởng tượng nổi.
Tự tay tính: hao phí đường dây và từ trường quay
Đoạn code dưới đây tạo ra đúng Hình 1 và bảng khoảng cách ở trên. Phần đầu dùng công thức cho ba mức điện áp, với cùng công suất 10 kW và cùng hai sợi dây đồng 50 mm². Mô hình bỏ qua sụt áp và cảm kháng; khi kết quả vượt 100% thì nó mất ý nghĩa nên hình cắt ở mức đó. Phần sau cộng từ trường của ba cuộn dây lệch nhau 120° tại tám thời điểm trong một chu kỳ, để thấy vectơ tổng quay tròn với độ dài không đổi bằng 1,5 lần từ trường một cuộn. Không có yếu tố ngẫu nhiên; chỉ cần numpy và matplotlib.
import matplotlib.pyplot as pltimport numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc", "axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#878d97", "xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})MAU = {110: "#e0b44c", 1_100: "#5fa8d3", 11_000: "#7fd1a8"}
# 1. Hao phí trên đường dây: gửi P = 10 kW (khoảng 100 bóng đèn 100 W) qua hai dây đồng 50 mm²P = 10_000 # Wrho, A = 1.72e-8, 50e-6 # điện trở suất của đồng (Ω·m), tiết diện dây (m²)r = 2 * rho / A * 1_000 # điện trở cả đi lẫn về, Ω cho mỗi km đường dâyd = np.logspace(-2, 4, 400) # khoảng cách: 10 m → 10.000 km
def ty_le_hao(U, km): """Tỷ lệ công suất biến thành nhiệt: I = P/U, P_hao = I²R → P_hao/P = P·R/U².""" return P * r * km / U**2
for U in MAU: xa_nhat = 0.10 * U**2 / (P * r) # khoảng cách mà hao phí vừa chạm 10% print(f"U = {U:>6} V: dòng {P / U:5.1f} A, mất 10% công suất sau {xa_nhat:8.3f} km")
fig, (a1, a2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(13, 5.6), gridspec_kw={"width_ratios": [1.45, 1]})for U, mau in MAU.items(): a1.loglog(d, np.minimum(ty_le_hao(U, d), 1) * 100, color=mau, lw=2.6, label=f"{U:,} V".replace(",", "."))a1.axhline(10, color="#3a3f48", ls="--", lw=1.2)a1.text(0.25, 8.5, "mất 10% công suất", color="#878d97", fontsize=10, va="top")a1.set(xlabel="chiều dài đường dây (km, thang log)", ylabel="công suất mất thành nhiệt (%, thang log)", title="Gửi 10 kW qua cùng một sợi dây", ylim=(0.01, 150))a1.legend(frameon=False, loc="lower right", title="điện áp", title_fontsize=11)
# 2. Từ trường quay của Tesla: ba cuộn dây lệch nhau 120°, dòng trong mỗi cuộn lệch pha 120°goc_cuon = np.radians([90, 210, 330])t = np.linspace(0, 1, 9)[:-1] # 8 thời điểm trong một chu kỳfor k, tk in enumerate(t): dong = np.cos(2 * np.pi * tk - np.radians([0, 120, 240])) Bx, By = (dong * np.cos(goc_cuon)).sum(), (dong * np.sin(goc_cuon)).sum() a2.annotate("", xy=(Bx, By), xytext=(0, 0), arrowprops=dict(arrowstyle="-|>", color=plt.cm.plasma(0.35 + 0.6 * k / 8), lw=2.4)) a2.text(1.18 * Bx, 1.18 * By, f"{k}/8", color="#878d97", fontsize=10, ha="center", va="center")for g in goc_cuon: a2.plot([-1.9 * np.cos(g), 1.9 * np.cos(g)], [-1.9 * np.sin(g), 1.9 * np.sin(g)], color="#3a3f48", ls="--", lw=1)a2.add_patch(plt.Circle((0, 0), 1.5, fill=False, color="#878d97", lw=1, ls=":"))a2.set(xlim=(-2, 2), ylim=(-2, 2), aspect="equal", xticks=[], yticks=[], title="Ba dòng lệch pha → từ trường quay tròn")a2.set_xlabel("nét đứt: trục ba cuộn dây · số: thời điểm trong một chu kỳ", fontsize=10)
a1.set_axisbelow(True)a1.grid(color="#2a2e35", lw=0.6, which="major")fig.tight_layout()fig.savefig("ac-dc-hao-phi-va-tu-truong-quay.png", dpi=150)Kết quả in ra:
U = 110 V: dòng 90.9 A, mất 10% công suất sau 0.176 kmU = 1100 V: dòng 9.1 A, mất 10% công suất sau 17.587 kmU = 11000 V: dòng 0.9 A, mất 10% công suất sau 1758.721 kmBạn có thể thử đổi P thành công suất của cả một thành phố (vài trăm MW) và đặt U = 500_000 để thấy vì sao đường dây Bắc – Nam cần tới 500 kV.
Quay lại đêm Chicago
Đêm 1/5/1893, những người đứng ở Grand Court không biết rằng mình đang chứng kiến kết cục của một cuộc chiến. Họ chỉ thấy ánh sáng. Phía sau thứ ánh sáng ấy là một chữ bình phương trong định luật Joule, một định luật cảm ứng mà Faraday tìm ra từ sáu mươi năm trước, và ý tưởng về một làn sóng từ trường chạy vòng quanh ba cuộn dây.
Edison thua không phải vì ông kém thông minh hơn Tesla hay Westinghouse. Ông thua vì đã đặt cược vào một hệ thống mà vật lý không cho phép đi xa, rồi cố bảo vệ nó bằng nỗi sợ thay vì bằng kỹ thuật. Một thế kỷ sau, khi kỹ thuật cuối cùng đã cho phép, điện một chiều quay lại, lần này đi cùng chứ không chống lại dòng xoay chiều.
Tài liệu tham khảo
- [1]War of the currents. Wikipedia.
- [2]Jill Jonnes. Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World. Random House, 2003.
- [3]W. Bernard Carlson. Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 2013.
- [4]Milestones: Pearl Street Station, 1882. IEEE / Engineering and Technology History Wiki.
- [5]History and the Census: Electricity. U.S. Census Bureau.
- [6]Nikola Tesla. My Inventions. Electrical Experimenter, 1919.
- [7]Nikola Tesla. A New System of Alternate Current Motors and Transformers. Bài giảng tại American Institute of Electrical Engineers, 16/5/1888, 1888.
- [8]Nikola Tesla. Electro-Magnetic Motor, US Patent 381,968, 1888.
- [9]Thomas A. Edison. The Dangers of Electric Lighting. The North American Review, 149(396), 625–634, 1889.
- [10]World's Columbian Exposition. Wikipedia.
- [11]What Was the Opening Day of the 1893 World's Fair Like?. Chicago Detours.
- [12]Harnessing Niagara Falls. Edison Tech Center.
- [13]Topsy (elephant). Wikipedia. Dẫn The Edison Papers (Rutgers): "Did Edison really electrocute Topsy the Elephant?", 2023.
- [14]Nikola Tesla. Wikipedia.
- [15]Kỷ niệm 30 năm hoàn thành đường dây 500 kV Bắc – Nam mạch 1 (27/5/1994 – 27/5/2024). Giáo dục Việt Nam, 2024.
- [16]±1100 kV UHVDC Changji–Guquan. ABB.


