Ai tìm ra định luật bảo toàn năng lượng? Mayer và máu đỏ ở Java

Định luật bảo toàn năng lượng bắt đầu từ máu thủy thủ đỏ tươi ở Java năm 1840. Bác sĩ Mayer, Joule, Helmholtz và cuộc tranh công quanh tỷ giá công–nhiệt.

16 phút đọcCơ bảnEyeBlogs

Đọc bản tiếng Anh →

Tranh khắc đen trắng chân dung Julius Robert Mayer: người đàn ông trung niên tóc dựng, đeo kính gọng tròn nhỏ, râu quai nón, mặc áo vest sẫm màu và thắt nơ, nhìn chếch sang phải. Tranh khắc thế kỷ 19, thuộc phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).
Mục lục

Mùa hè năm 1840, một con tàu buôn Hà Lan mang tên Java thả neo ở vùng biển Đông Ấn, nay là Indonesia. Trên tàu có một bác sĩ trẻ người Đức 25 tuổi tên là Julius Robert Mayer. Theo thói quen y khoa thời đó, khi thủy thủ ốm, ông trích máu tĩnh mạch cho họ. Và ông thấy một điều lạ: máu tĩnh mạch đỏ tươi, gần như máu động mạch. Ở châu Âu, máu tĩnh mạch luôn sẫm màu hơn hẳn. Lúc đầu ông còn tưởng mình chọc nhầm vào động mạch.

Từ vài giọt máu đỏ ấy, Mayer đi tới một ý tưởng mà ngày nay học sinh nào cũng học: định luật bảo toàn năng lượng. Năng lượng không tự sinh ra, không tự mất đi, chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác. Nhưng cái giá ông phải trả cho ý tưởng ấy lại là một trong những câu chuyện buồn nhất của lịch sử khoa học: bài báo bị từ chối, công trình bị người khác “giành”, và một cuộc khủng hoảng suýt cướp đi mạng sống của ông.

Vậy ai mới thật sự là tác giả của định luật bảo toàn năng lượng? Câu trả lời thú vị hơn một cái tên.

Định luật bảo toàn năng lượng là gì?

Hãy hình dung năng lượng như tiền trong một gia đình. Tiền có thể nằm trong ví, trong tài khoản ngân hàng, trong két sắt, hay đã đổi sang đô la. Chuyển từ chỗ này sang chỗ kia thì hình dạng thay đổi, nhưng tổng tài sản không đổi, miễn là không có ai mang tiền vào hay mang tiền ra khỏi nhà.

Năng lượng cũng vậy. Nó có nhiều “dạng tiền”:

  • Động năng, năng lượng của chuyển động: chiếc xe máy đang chạy, viên bi đang lăn.
  • Thế năng, năng lượng “để dành” nhờ vị trí: nước tích trên hồ thủy điện Hòa Bình, quả táo trên cành.
  • Nhiệt năng: nồi nước nóng, má phanh xe sau khi phanh gấp.
  • Hóa năng: năng lượng cất trong xăng, trong than, trong bát phở bạn ăn sáng.
  • Điện năng, quang năng (ánh sáng)…

Định luật bảo toàn năng lượng nói: trong một hệ kín, năng lượng đổi qua lại giữa các dạng, nhưng tổng cộng không bao giờ thay đổi. Nước trên đập rơi xuống (thế năng) làm quay tua bin (động năng), tua bin quay máy phát (điện năng), điện về nhà bạn đun ấm nước (nhiệt năng). Ở mỗi bước có một phần “rơi vãi” thành nhiệt vô ích, nhưng nếu cộng cả phần rơi vãi ấy, không một chút năng lượng nào mất đi.

Nghe thì hiển nhiên. Nhưng vào năm 1840, nó không hiển nhiên chút nào. Người ta khi đó coi nhiệt là một chất lỏng vô hình tên là caloric (chất nhiệt), chảy từ vật nóng sang vật lạnh như nước chảy từ cao xuống thấp. Chẳng ai nghĩ rằng sức kéo của con ngựa và hơi ấm của cái lò là cùng một thứ tiền.

Máu đỏ tươi nói lên điều gì?

Mayer là bác sĩ, nên ông nghĩ như một bác sĩ. Thời đó người ta đã biết: máu động mạch đỏ tươi vì giàu oxy; đi qua cơ thể, các tế bào dùng oxy để “đốt” thức ăn tạo ra hơi ấm, nên máu tĩnh mạch quay về thì nghèo oxy và sẫm màu.

Cơ thể con người giống một cái bếp than luôn phải giữ ấm ở 37 độ. Ở châu Âu lạnh, bếp phải đốt nhiều than (thức ăn) và nhiều oxy, máu tĩnh mạch trở về gần như cạn oxy. Ở xứ nhiệt đới, trời đã nóng sẵn, bếp chỉ cần vặn nhỏ lửa. Đốt ít hơn thì dùng ít oxy hơn, và máu tĩnh mạch vẫn còn đỏ tươi[2][3].

Đến đây, Mayer đặt một câu hỏi lớn hơn. Thức ăn bị “đốt” trong cơ thể không chỉ tạo ra nhiệt; nó còn giúp người thủy thủ kéo dây buồm, leo cột, tức là tạo ra công cơ học. Nếu cùng một nắm cơm vừa có thể thành hơi ấm, vừa có thể thành sức kéo, thì nhiệt và công phải là hai dạng của cùng một thứ, và chúng phải đổi được cho nhau theo một tỷ lệ cố định.

Người lái tàu còn kể cho ông một chi tiết: nước biển sau cơn bão ấm hơn trước bão. Sóng gió khuấy nước (công) và nước nóng lên (nhiệt). Với Mayer, đó là thêm một bằng chứng.

Bài báo không ai trả lời

Về nước năm 1841, Mayer viết bài báo đầu tiên và gửi tới tạp chí vật lý danh giá nhất nước Đức, Annalen der Physik của Johann Poggendorff. Bài viết vụng về, đầy khái niệm triết học mơ hồ và có cả lỗi vật lý: Mayer học y, không học vật lý bài bản. Poggendorff không bao giờ trả lời. Bản thảo nằm trong ngăn kéo của ông, và chỉ được tìm thấy sau khi ông qua đời nhiều năm[3].

Mayer không bỏ cuộc. Ông tự học thêm vật lý, viết lại, và năm 1842 đăng được một bài ngắn tám trang trên một tạp chí hóa học, tờ Annalen der Chemie und Pharmacie của Justus von Liebig[1]. Trong bài này có một con số quan trọng nhất đời ông.

Phép tính bằng một quả bóng bay

Mayer muốn biết “tỷ giá” giữa công và nhiệt: bao nhiêu công cơ học thì đổi được một lượng nhiệt nhất định. Ông không có phòng thí nghiệm. Ông dùng số liệu có sẵn về chất khí và một lập luận rất khéo.

Hãy làm nóng cùng một lượng không khí theo hai cách:

  1. Trong một cái nồi đậy nắp vặn chặt (thể tích không đổi). Toàn bộ nhiệt chỉ dùng để làm khí nóng lên.
  2. Trong một quả bóng bay (áp suất không đổi). Khí nóng lên và nở ra, đẩy không khí xung quanh lùi lại. Việc đẩy ấy là công.

Thực nghiệm đã biết: cách thứ hai tốn nhiều nhiệt hơn để tăng cùng một số độ. Mayer lập luận: phần nhiệt dôi ra ấy không biến mất, nó đã biến thành công đẩy không khí. Đo được phần nhiệt dôi, tính được phần công đẩy, chia cho nhau là ra tỷ giá. Ngày nay hiệu số giữa hai nhiệt dung ấy được viết là cp−cv=Rc_p - c_v = R và mang tên hệ thức Mayer, thứ mà sinh viên vật lý nào cũng gặp.

Kết quả của Mayer: lượng nhiệt làm 1 kg nước nóng thêm 1 độ tương đương với công nâng 1 kg lên cao 365 mét. Con số đúng ngày nay là khoảng 427 mét. Mayer sai khoảng 15%, vì số liệu về chất khí thời đó chưa chính xác, nhưng ý tưởng thì hoàn toàn đúng.

Hãy dừng lại một chút với con số ấy, vì nó rất đáng ngạc nhiên. Nâng một bao gạo 1 kg từ mặt đất lên nóc một tòa nhà 140 tầng, rồi biến toàn bộ công sức ấy thành nhiệt, bạn chỉ làm 1 lít nước ấm lên đúng 1 độ. Nhiệt là một dạng năng lượng “rất đắt”. Đó là lý do bạn xoa tay vào nhau mãi mà tay chỉ hơi ấm, và là lý do suốt hàng nghìn năm không ai nhận ra rằng công và nhiệt là một.

Người thợ nấu bia ở Manchester

Cùng thời gian đó, ở Anh, một người khác đi tới cùng ý tưởng bằng một con đường hoàn toàn khác: James Prescott Joule, con trai một chủ xưởng bia giàu có gần Manchester. Joule không có ghế giáo sư, nhưng có tiền, có thời gian và có một kỹ năng hiếm: đo nhiệt độ cực kỳ chính xác, thứ ông học được từ việc nấu bia, nơi vài phần mười độ đã làm hỏng cả mẻ.

Nếu Mayer là nhà tư tưởng, Joule là người đo đạc. Từ năm 1843, ông làm hết thí nghiệm này tới thí nghiệm khác: cho dòng điện chạy qua dây dẫn trong nước, ép nước qua những ống nhỏ, nén khí. Thí nghiệm nổi tiếng nhất là máy cánh khuấy: hai quả nặng rơi xuống, kéo dây làm quay một trục có cánh khuấy ngâm trong thùng nước cách nhiệt. Cánh khuấy cọ xát với nước, nước nóng lên một chút xíu. Đo quãng rơi của quả nặng là biết công; đo nhiệt độ nước là biết nhiệt.

Tranh khắc đen trắng máy cánh khuấy của Joule. Bên trái là một thùng nước hình hộp đặt trên bệ gạch, bên trong có trục đứng gắn các cánh khuấy, một nhiệt kế dài cắm vào thùng. Trên đỉnh trục có tay quay để kéo quả nặng lên lại. Dây quấn quanh trục chạy ngang sang một ròng rọc lớn bên phải, đầu dây treo một quả nặng hình đĩa cạnh một cây thước đo chiều cao.
Hình 1. Máy cánh khuấy của Joule: quả nặng bên phải rơi, kéo dây làm quay cánh khuấy trong thùng nước bên trái, và nhiệt kế ghi lại độ ấm lên. Tranh khắc in năm 1869 (Harper's), phạm vi công cộng (Wikimedia Commons).

Nhiệt độ tăng nhỏ tới mức nào? Trong thí nghiệm năm 1850, sau 20 lần thả quả nặng, nước chỉ ấm thêm khoảng một phần ba độ. Joule phải đọc nhiệt kế tới một phần hai trăm độ Fahrenheit. Kết quả cuối cùng của ông chỉ lệch giá trị ngày nay chưa tới 1%[4][5].

Hai biểu đồ trên nền tối. Bên trái, tiêu đề 'Tỷ giá công–nhiệt qua các lần đo': ba cột cho Mayer 1842 tính từ khí bằng 3,58, Joule 1843 máy phát điện bằng 4,51, Joule 1850 cánh khuấy bằng 4,16; một đường đứt nét xanh lá ở mức 4,184 ghi 'ngày nay'. Bên phải, tiêu đề 'Thí nghiệm cánh khuấy (mô phỏng)': 20 chấm xanh xếp gần thẳng hàng, trục hoành là nhiệt nước nhận được từ 0 tới khoảng 2 kcal, trục tung là công của quả nặng rơi từ 0 tới khoảng 8 kJ; đường thẳng vàng khớp với các chấm ghi 4,15 J/cal.
Hình 2. Trái: tỷ giá công–nhiệt của Mayer và Joule, đổi về jun trên calo, so với giá trị ngày nay. Phải: mô phỏng thí nghiệm cánh khuấy với số liệu minh họa; độ dốc của đường thẳng chính là tỷ giá.

Hình 2 ở trên đặt các con số ấy cạnh nhau. Hai điều đáng để ý. Thứ nhất, ở bên trái: Joule năm 1843 còn sai gần 8%, và phải mất bảy năm cải tiến thí nghiệm ông mới xuống dưới 1%. Thứ hai, ở bên phải là một thí nghiệm cánh khuấy mô phỏng (số liệu minh họa, cách làm ở mục cuối bài): dù mỗi số đo nhiệt độ đều có sai số, các chấm vẫn nằm trên một đường thẳng. Công gấp đôi thì nhiệt gấp đôi, công gấp mười thì nhiệt gấp mười. Chính sự thẳng hàng ấy, chứ không chỉ con số 4,18, là bằng chứng rằng công và nhiệt là cùng một thứ tiền, đổi cho nhau theo một tỷ giá không đổi.

Ban đầu chẳng ai tin. Năm 1843, Joule trình bày ở hội nghị của Hội Khoa học Anh và nhận về sự im lặng. Năm 1847, ở hội nghị Oxford, chủ tọa yêu cầu ông nói thật ngắn và không thảo luận. Đúng lúc ấy, một chàng trai 23 tuổi đứng lên đặt câu hỏi: William Thomson, sau này là Lord Kelvin. Thomson ban đầu còn hoài nghi, nhưng sau đó trở thành người bạn và người ủng hộ quan trọng nhất của Joule.

Chính Thomson kể lại một chuyện vui: vài tuần sau hội nghị, khi đi dạo ở Chamonix (Pháp), ông bắt gặp Joule đang đi tuần trăng mật, tay cầm một cái nhiệt kế dài, định đo xem nước dưới chân thác có ấm hơn nước trên đỉnh thác không. Theo tỷ giá của Joule, nước rơi 100 mét sẽ ấm lên khoảng 0,230{,}23 độ. Ý tưởng đúng, nhưng thác nước bắn tung tóe quá nên phép đo không thành.

Người thứ ba: Helmholtz

Cũng năm 1847, ở Berlin, một bác sĩ quân y 25 tuổi tên Hermann von Helmholtz đọc trước Hội Vật lý Berlin một bài dài với tên Über die Erhaltung der Kraft, “Về sự bảo toàn của lực”[6]. Khác với Mayer và Joule, Helmholtz viết bằng toán học chặt chẽ: ông chứng minh rằng nếu không có cỗ máy vĩnh cửu nào tồn tại được, thì trong cơ học, điện học, từ học và hóa học đều phải có một đại lượng được bảo toàn.

Số phận trớ trêu: Poggendorff cũng từ chối đăng bài của Helmholtz, cho rằng nó quá triết lý. Helmholtz phải in thành một cuốn sách mỏng. Nhưng khác với Mayer, ông là người trong giới học thuật, có thầy giỏi, có bạn bè, và bài của ông nhanh chóng được giới vật lý Đức đọc và trích dẫn.

Cuộc chiến giành tác giả

Năm 1848, Mayer đọc thấy công trình của Joule được giới khoa học Pháp ca ngợi. Ông viết thư khẳng định rằng chính mình đã công bố tỷ giá công–nhiệt từ năm 1842, trước Joule. Joule đáp lại rằng ý tưởng có thể của Mayer, nhưng bằng chứng thực nghiệm là của ông. Cuộc tranh cãi bắt đầu.

Với Mayer, đó là những năm tồi tệ nhất. Năm 1848, hai người con nhỏ của ông lần lượt qua đời. Năm 1849 và 1850, một tờ báo lớn ở Augsburg đăng bài chế giễu ông như một gã nghiệp dư tự cao. Tháng 5 năm 1850, trong một cơn khủng hoảng tinh thần, ông nhảy từ cửa sổ tầng hai xuống. Ông qua khỏi, nhưng chân bị thương nặng, và những năm sau đó phải điều trị tại các cơ sở tâm thần[3].

Sự công nhận đến muộn, và đến từ nước Anh. Năm 1862, nhà vật lý John Tyndall dành cả một bài giảng ở Viện Hoàng gia London để ca ngợi Mayer là người đi tiên phong. Điều này châm ngòi cho một cuộc khẩu chiến mới: Thomson và Peter Tait đứng về phía Joule, cho rằng Tyndall đang hạ thấp người Anh. Năm 1871, Hội Hoàng gia London trao cho Mayer huân chương Copley, giải thưởng khoa học danh giá nhất thời đó. Ông được phong tước quý tộc, thành “von Mayer”, và qua đời năm 1878 ở quê nhà Heilbronn.

Vậy ai là tác giả?

Năm 1959, nhà sử học khoa học Thomas Kuhn đếm được ít nhất mười hai người đã đi tới ý tưởng bảo toàn năng lượng một cách gần như độc lập trong khoảng 1830 tới 1850[7]: ngoài Mayer, Joule và Helmholtz còn có kỹ sư Đan Mạch Ludvig Colding, kỹ sư Pháp Sadi Carnot (trong những ghi chép không công bố trước khi ông qua đời năm 1832), và nhiều người khác. Kuhn gọi đây là ví dụ kinh điển của khám phá đồng thời.

Vì sao nhiều người cùng nghĩ ra một điều trong cùng một lúc? Vì châu Âu thế kỷ 19 đầy máy hơi nước (nhiệt biến thành công mỗi ngày trước mắt mọi người), pin điện và động cơ điện mới ra đời (hóa năng thành điện năng thành công), và câu hỏi “các thứ này đổi cho nhau ra sao” nằm sẵn trong không khí. Giống như khi cả lớp cùng nhìn một bài toán đủ lâu, sớm muộn sẽ có vài người giải ra cùng lúc.

Nếu buộc phải chia công, có thể nói:

  • Mayer là người đầu tiên phát biểu rõ ý tưởng và tính ra tỷ giá công–nhiệt (1842).
  • Joule là người chứng minh bằng thực nghiệm chính xác, khiến giới khoa học phải tin (1843 tới 1850). Đơn vị năng lượng ngày nay, jun (J), mang tên ông.
  • Helmholtz là người đưa nó thành một nguyên lý toán học tổng quát cho mọi ngành vật lý (1847).

Cái tên “bảo toàn năng lượng” thì ra đời muộn hơn: từ “năng lượng” (energy) theo nghĩa hiện đại được William Rankine và Thomson phổ biến vào những năm 1850. Trước đó, cả Mayer lẫn Helmholtz đều gọi nó là “lực”.

Một bát phở đủ leo Fansipan?

Định luật này nằm ở khắp nơi quanh bạn, chỉ là đã quen tới mức không ai để ý.

Nhãn dinh dưỡng. Chữ “kcal” trên gói mì chính là đơn vị nhiệt: 1 kcal là lượng nhiệt làm 1 lít nước nóng thêm 1 độ. Một bát phở khoảng 450 kcal (con số minh họa) tương đương khoảng 1,9 triệu jun. Nếu biến toàn bộ chỗ năng lượng ấy thành việc leo núi, một người 60 kg leo được khoảng 3.200 mét, hơn cả đỉnh Fansipan. Thực tế cơ bắp chỉ biến được khoảng một phần tư năng lượng thành công, phần còn lại thành nhiệt (vì thế leo núi thì toát mồ hôi), nên bạn cần khoảng bốn bát. Nhưng phép tính ấy chính là phép tính của Mayer trên tàu Java.

Hóa đơn tiền điện. 1 số điện (1 kWh) là 3,6 triệu jun, đủ đun sôi khoảng 10 lít nước từ nhiệt độ phòng nếu không thất thoát. Nhà máy thủy điện, nhiệt điện, điện mặt trời chỉ là những “quầy đổi tiền” năng lượng: không nơi nào tạo ra năng lượng từ hư không.

Xe điện phanh tái sinh. Khi xe máy xăng phanh, động năng biến thành nhiệt ở má phanh rồi bay mất. Xe điện thì cho động cơ chạy ngược thành máy phát, đổi một phần động năng về lại điện trong pin. Đó là bảo toàn năng lượng được khai thác thông minh.

Máy chuyển động vĩnh cửu. Từ năm 1775, Viện Hàn lâm Khoa học Pháp đã tuyên bố không xem xét bất kỳ đề xuất máy chuyển động vĩnh cửu nào nữa. Sau Mayer, Joule và Helmholtz, người ta hiểu vì sao: một cỗ máy tự sinh ra năng lượng giống như một quỹ đầu tư hứa trả lãi mà không có tiền từ đâu chảy vào. Nghe hấp dẫn, nhưng sổ sách không bao giờ cân được.

Vì sao năng lượng được bảo toàn?

Mayer, Joule và Helmholtz chỉ ra rằng năng lượng được bảo toàn, nhưng không trả lời được câu hỏi “tại sao”. Câu trả lời đến năm 1918, từ nhà toán học Đức Emmy Noether[8]: năng lượng được bảo toàn vì các định luật vật lý không thay đổi theo thời gian. Một thí nghiệm làm hôm nay hay làm ngày mai đều cho cùng một kết quả.

Hãy nghĩ tới một trò chơi mà luật chơi hôm nay giống hệt luật chơi hôm qua. Khi luật không đổi, không có cách nào “lách luật” để tạo ra tiền từ việc chờ đợi, và tổng tiền trong trò chơi phải giữ nguyên. Định lý Noether là một trong những ý tưởng đẹp nhất của vật lý hiện đại, và nó cho thấy định luật Mayer tìm ra từ vài giọt máu thật ra phản ánh một tính chất rất sâu của vũ trụ.

Tự tay tính tỷ giá công–nhiệt

Đoạn code dưới đây vẽ ra đúng Hình 2. Phần đầu đổi ba “tỷ giá” lịch sử về cùng một đơn vị, jun trên calo: con số 365 kgf·m/kcal của Mayer năm 1842, 838 ft·lbf/BTU của Joule năm 1843, và 772,692 ft·lbf/BTU của Joule năm 1850. Phần sau mô phỏng một thí nghiệm cánh khuấy kiểu Joule với số liệu minh họa: hai quả nặng tổng cộng 26,3 kg rơi 1,6 m, tối đa 20 lần, khuấy một thùng tương đương 6,8 kg nước, nhiệt kế có sai số ngẫu nhiên khoảng 0,004 độ (seed cố định 42). Từ các số đo, ta kẻ một đường thẳng và đọc ra tỷ giá. Chỉ cần numpy và matplotlib.

mayer_joule.py
import matplotlib.pyplot as plt
import numpy as np
plt.rcParams.update({"figure.facecolor": "#16181c", "axes.facecolor": "#16181c", "text.color": "#d4d7dc",
"axes.edgecolor": "#2a2e35", "axes.labelcolor": "#878d97",
"xtick.color": "#878d97", "ytick.color": "#878d97", "font.size": 12})
VANG, XANH, XAM = "#e0b44c", "#5fa8d3", "#878d97"
rng = np.random.default_rng(42)
G = 9.80665 # gia tốc trọng trường chuẩn, m/s²
# 1. Đổi các "tỷ giá" công–nhiệt trong lịch sử về cùng đơn vị jun trên calo (J/cal).
FT_LBF, BTU_CAL = 1.35582, 251.996 # 1 ft·lbf = 1,35582 J; 1 BTU = 251,996 cal
lich_su = {
"Mayer 1842\n(tính từ khí)": 365 * G / 1000, # 365 kgf·m cho mỗi kcal
"Joule 1843\n(máy phát điện)": 838 * FT_LBF / BTU_CAL, # 838 ft·lbf cho mỗi BTU
"Joule 1850\n(cánh khuấy)": 772.692 * FT_LBF / BTU_CAL,
}
HIEN_NAY = 4.184
for ten, j in lich_su.items():
print(f"{ten.split(chr(10))[0]:11s}: {j:.3f} J/cal, lệch {100 * (j / HIEN_NAY - 1):+.1f}% so với 4,184")
# 2. Mô phỏng thí nghiệm cánh khuấy kiểu Joule (số liệu minh họa):
# hai quả nặng 13,15 kg rơi 1,6 m, kéo cánh khuấy trong một thùng tương đương 6,8 kg nước.
m_qua, h, m_nuoc_g = 2 * 13.15, 1.6, 6800
so_lan_roi = np.arange(1, 21)
cong = m_qua * G * h * so_lan_roi # công cơ học, J
dT_that = cong / (HIEN_NAY * m_nuoc_g) # nhiệt độ tăng thật, K
dT_do = dT_that + rng.normal(0, 0.004, so_lan_roi.size) # nhiệt kế sai số ±0,004 K
nhiet = m_nuoc_g * dT_do # nhiệt lượng đo được, cal
he_so = np.polyfit(nhiet, cong, 1)[0]
print(f"Mô phỏng 20 lần rơi: nước nóng thêm {dT_do[-1]:.3f} K, ước lượng {he_so:.3f} J/cal")
fig, (a1, a2) = plt.subplots(1, 2, figsize=(13, 5.2))
ten, gia_tri = zip(*lich_su.items())
cot = a1.bar(ten, gia_tri, color=[VANG, XAM, XANH], width=0.55)
a1.bar_label(cot, labels=[f"{v:.2f}".replace(".", ",") for v in gia_tri], color="#d4d7dc", padding=4)
a1.axhline(HIEN_NAY, color="#7fd1a8", ls="--", lw=1.5)
a1.text(-0.42, HIEN_NAY + 0.1, "ngày nay: 4,184", color="#7fd1a8", ha="left")
a1.set(ylabel="bao nhiêu jun đổi được 1 calo", title="Tỷ giá công–nhiệt qua các lần đo", ylim=(0, 5.2))
a2.plot(nhiet / 1000, cong / 1000, "o", color=XANH, label="số đo mô phỏng")
x = np.linspace(0, nhiet.max(), 50)
a2.plot(x / 1000, he_so * x / 1000, color=VANG, lw=2, label=f"đường thẳng khớp: {he_so:.2f} J/cal".replace(".", ","))
a2.set(xlabel="nhiệt nước nhận được (kcal)", ylabel="công của quả nặng rơi (kJ)",
title="Thí nghiệm cánh khuấy (mô phỏng)")
a2.legend(frameon=False, loc="upper left")
for a in (a1, a2):
a.set_axisbelow(True)
a.grid(color="#2a2e35", lw=0.6)
fig.tight_layout()
fig.savefig("mayer-joule-ty-gia.png", dpi=150)

Kết quả in ra:

Mayer 1842 : 3.579 J/cal, lệch -14.4% so với 4,184
Joule 1843 : 4.509 J/cal, lệch +7.8% so với 4,184
Joule 1850 : 4.157 J/cal, lệch -0.6% so với 4,184
Mô phỏng 20 lần rơi: nước nóng thêm 0.290 K, ước lượng 4.148 J/cal

Bạn có thể thử tăng sai số nhiệt kế từ 0.004 lên 0.04 để thấy vì sao Joule phải đọc nhiệt kế tới một phần hai trăm độ.

Quay lại con tàu Java

Năm 1840, khi Mayer cúi xuống nhìn dòng máu đỏ tươi của một thủy thủ ở vùng biển nhiệt đới, ông không có phòng thí nghiệm, không có học vị vật lý, không có ai để hỏi. Ông chỉ có một câu hỏi đúng: vì sao màu máu lại khác, và cái khác ấy nói gì về hơi ấm trong cơ thể?

Định luật bảo toàn năng lượng không có một tác giả duy nhất. Nó cần một bác sĩ dám nghĩ, một người nấu bia kiên nhẫn đo, và một nhà toán học viết lại cho chặt. Nhưng người đầu tiên nhìn thấy nó, trong vài giọt máu, ở một nơi rất xa quê nhà, là Julius Robert Mayer.

Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.

Phát video: Video: Ai tìm ra định luật bảo toàn năng lượng? Mayer và máu đỏ ở Java
Video: Ai tìm ra định luật bảo toàn năng lượng? Mayer và máu đỏ ở Java

Tài liệu tham khảo

  1. [1]Julius Robert Mayer. Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur. Annalen der Chemie und Pharmacie 42, 1842.
  2. [2]Kenneth L. Caneva. Robert Mayer and the Conservation of Energy. Princeton University Press, 1993.
  3. [3]Julius von Mayer. Wikipedia.
  4. [4]James Prescott Joule. On the Mechanical Equivalent of Heat. Philosophical Transactions of the Royal Society of London 140, 1850.
  5. [5]Mechanical equivalent of heat. Wikipedia.
  6. [6]Hermann von Helmholtz. Über die Erhaltung der Kraft. G. Reimer, Berlin, 1847.
  7. [7]Thomas S. Kuhn. Energy Conservation as an Example of Simultaneous Discovery. Critical Problems in the History of Science (M. Clagett chủ biên), University of Wisconsin Press, 1959.
  8. [8]Emmy Noether. Invariante Variationsprobleme. Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 1918.