Vì sao chứng minh đúng mà không lộ lời giải? Zero-knowledge trong crypto
Zero-knowledge là gì? Từ hang động hai lối, hiểu cách chứng minh mà không lộ bí mật, cách crypto kiểm tra tiền và vì sao ZK-rollup chưa chắc riêng tư.

Mục lục
Ở trường, muốn chứng minh mình giải được một bài toán, bạn thường phải trình bày lời giải. Nhưng nếu lời giải chứa thứ cần giữ kín thì sao? Zero-knowledge, hay chứng minh không tiết lộ tri thức, cho phép người khác kiểm tra một khẳng định mà không được biết thêm bí mật dùng để chứng minh nó.[1]
Giống như chứng minh bạn biết mật khẩu mà không đọc mật khẩu cho ai nghe. Điều cần thiết không phải một lời hứa giữ bí mật, mà là cách kiểm tra ngay từ đầu không buộc bạn giao bí mật ấy. Trong crypto, ý tưởng này giúp kiểm tra một giao dịch hợp lệ dù một phần dữ liệu giao dịch không công khai.
Ta sẽ đi từ một hang động có hai lối vào. Chưa cần biết lập trình, blockchain hay ký hiệu mật mã. Chỉ cần nhớ một điều: người kiểm tra phải được đưa ra yêu cầu sau khi người chứng minh đã lựa chọn.
Muốn chứng minh biết mật khẩu, có phải đọc nó ra?
Giả sử một bà bán thịt biết mật khẩu mở cánh cửa trong hang. Bạn muốn kiểm tra lời nói ấy. Bà không muốn cho bạn nhìn lúc nhập, vì ngày mai bạn cũng có thể dùng mật khẩu đó.
Cách đơn giản là đứng cạnh bà, nhìn bà nhập và thấy cửa mở. Bạn có bằng chứng, nhưng bí mật không còn. Nhờ một người thứ ba vào xem rồi xác nhận cũng chưa giải quyết tận gốc: bí mật chỉ chuyển sang một người khác.
Một lựa chọn có vẻ kín hơn là quay video cửa mở. Nhưng cửa đã mở trước đó, có người giúp từ bên trong, hay video được chọn từ nhiều lần thử? Một kết quả nhìn có vẻ đúng chưa chắc kiểm tra được đúng điều ta muốn biết.
Chuyện chiếc máy xay thịt cũng vướng ở đây. Bà nhận thịt nguyên miếng sau rèm rồi đưa ra thịt xay. Bạn thấy bà có khả năng cung cấp thịt xay, chưa chứng minh được bà sở hữu một chiếc máy. Có thể một người khác xay giúp, hoặc bà dùng công cụ khác.
Ta cần thiết kế tình huống sao cho người thực sự có bí mật đáp ứng được, còn người không có bí mật chỉ trông vào may mắn. Hang động giúp tách hai trường hợp ấy mà không bắt người kiểm tra nhìn vào cánh cửa.
Hai nhánh hang động và một cánh cửa khóa
Hình dung từ cửa hang, đường đi tách thành nhánh A bên trái và B bên phải. Hai nhánh vòng vào sâu rồi nối với nhau. Tại chỗ nối có một cánh cửa khóa bằng mật khẩu.
Nếu cửa không mở, người vào nhánh A chỉ có thể quay ra bằng A. Người vào B chỉ quay ra bằng B. Nếu mở được cửa, họ có thể đi xuyên từ nhánh này sang nhánh kia.
Bạn đứng ngoài và quay lưng khi bà đi vào. Bà tự chọn A hoặc B, đi sâu vào trong rồi chờ. Bạn không thấy lựa chọn ấy, cũng không được nghe tiếng nhập mật khẩu.
Lúc này bạn mới tung một đồng xu công bằng. Ngửa thì gọi bà ra bằng A, sấp thì gọi ra bằng B. Bà phải ra đúng lối được gọi, không được bước ra cửa hang rồi đi vòng sang nhánh khác.

Nếu bà biết mật khẩu, yêu cầu nào cũng làm được. Đang ở A và được gọi A thì quay ra. Đang ở A nhưng được gọi B thì mở cửa, đi sang B. Hai trường hợp bắt đầu ở B cũng tương tự.
Nếu bà không biết mật khẩu, cửa nối hai bên là một vật cản. Bà đã vào A thì chỉ mong bạn gọi A. Bạn gọi B thì bà không đáp ứng được.
Một lần đi ra đúng có thể chỉ là ăn may
Bạn gọi A, bà ra A. Có hai khả năng: bà biết mật khẩu, hoặc bà đã chọn A từ đầu. Quan sát một lần chưa phân biệt được hai khả năng.
Đồng xu tạo hai yêu cầu có cơ hội bằng nhau. Người không mở được cửa chỉ đáp ứng một yêu cầu trong hai. Vì vậy, họ có một nửa cơ hội vượt qua một lượt.
Ta làm lại từ đầu. Bà đi vào khi bạn không nhìn. Bạn chờ bà ở trong rồi tung đồng xu mới. Không dùng lại kết quả cũ, không gọi theo một mẫu dễ đoán.
Người không biết mật khẩu phải gặp may lần nữa. Vượt hai lượt liên tiếp tương ứng một nửa của một nửa: còn một phần tư. Vượt ba lượt còn một phần tám. Mỗi lượt bổ sung lại chia đôi cơ hội gian lận.
| Số lượt phải vượt qua liên tiếp | Cơ hội của người không mở được cửa |
|---|---|
| 1 | 1 trên 2 |
| 2 | 1 trên 4 |
| 5 | 1 trên 32 |
| 10 | 1 trên 1.024 |
| 20 | 1 trên 1.048.576 |
Các con số này được tính trực tiếp từ luật chơi, không phải số liệu khảo sát. Chúng đòi hỏi mỗi thử thách vẫn ngẫu nhiên và không đoán được trước. Nếu bạn luôn gọi A, người gian lận chỉ việc luôn vào A.
Đó cũng là lý do thứ tự quan trọng. Nếu gọi lối ra trước khi bà chọn nhánh, bà chỉ cần đi vào đúng lối ấy. Không cần mật khẩu, bà vẫn vượt mọi lượt.
Cần tránh một cách diễn giải thường gặp: vượt 20 lượt không có nghĩa “xác suất bà nói thật là 99,9999%”. Ta vừa tính xác suất một người không có khả năng mở cửa vẫn vượt cả bài kiểm tra. Muốn suy ra xác suất bà nói thật còn phải có thông tin ban đầu và mô hình khác.
Nếu bà trượt, cũng cần nhớ ta đang xét một mô hình lý tưởng. Ngoài đời có thể nghe nhầm yêu cầu hay cửa bị kẹt. Một giao thức thực tế phải định nghĩa rõ điều gì được coi là hợp lệ, thay vì suy từ một lỗi vận hành sang kết luận về con người.
Bạn biết thêm điều gì, và không biết điều gì?
Sau nhiều lượt, bạn có cơ sở tin bà mở được cửa. Như vậy bạn rõ ràng đã học được một điều. Tên “không tiết lộ tri thức” không có nghĩa bạn bước ra với đầu óc trống rỗng.
Điều được phép biết là khẳng định đang kiểm tra đúng, cùng những thông tin đã được công khai từ đầu. Quá trình kiểm tra không được giúp bạn biết thêm về bí mật. Chẳng hạn, nếu độ dài mật khẩu chưa công khai, bằng chứng không được làm lộ độ dài ấy, ký tự đầu hay gợi ý để đoán nhanh hơn.
Có thể hình dung bằng việc kiểm tra tuổi. Một cửa hàng chỉ cần biết khách đã đủ tuổi theo quy định. Họ không nhất thiết cần biết ngày sinh, địa chỉ và toàn bộ số giấy tờ. Nhưng chứng minh điều kiện “đã đủ tuổi” vẫn tiết lộ chính điều kiện ấy.
Trong mật mã, người đưa ra bằng chứng gọi là người chứng minh (prover), như bà trong hang. Người kiểm tra gọi là người xác minh (verifier), như bạn đứng ngoài. Một giao thức (protocol) là bộ luật hai bên phải làm theo, giống luật vào hang trước rồi mới tung đồng xu.[1]
Tên gọi tiếng Anh không thêm điều gì bí hiểm. Chúng giúp ta phân biệt ai có bí mật, ai đặt yêu cầu, và thông tin nào đi từ người này sang người kia.
Ba yêu cầu thường dùng là: người nói thật phải vượt được, người nói sai phải khó vượt được, và việc kiểm tra không được làm lộ bí mật. Trong tài liệu, chúng lần lượt được gọi là tính đầy đủ, tính vững chắc và tính không tiết lộ tri thức.[1]
Ba yêu cầu không thay thế nhau. Một cách kiểm tra có thể giấu mật khẩu rất tốt nhưng ai cũng vượt qua được. Cách khác kiểm tra rất chặt bằng việc bắt đọc mật khẩu, nhưng lại không giữ bí mật.
Vì sao “không nhìn thấy mật khẩu” vẫn chưa đủ?
Giả sử mỗi lượt, thay vì mở cửa, bà tiết lộ một ký tự của mật khẩu. Bạn chưa nhìn thấy toàn bộ ở bất kỳ lượt nào. Nhưng gom đủ lượt, bạn có thể ghép lại cả chuỗi.
Hoặc bà không nói ký tự, nhưng mỗi câu trả lời làm bạn loại được một nửa mật khẩu có thể có. Sau nhiều câu hỏi, số ứng viên nhỏ dần. Chưa gửi bí mật nguyên vẹn không đồng nghĩa chưa rò rỉ thông tin.
Zero-knowledge dùng một phép thử chặt hơn: có thể mô phỏng những gì người kiểm tra thấy một cách hiệu quả, chỉ từ thông tin công khai mà không cần bí mật không? “Mô phỏng” giống dựng một bản ghi có cùng đặc điểm quan sát được. “Hiệu quả” loại cách thử mọi mật khẩu cho tới khi tìm ra đáp án rồi mới dựng lại.[2]
Hãy tưởng tượng một đoạn phim chỉ ghi tiếng bạn gọi A hoặc B, rồi hình ảnh bà đi ra đúng lối. Người dựng phim không biết mật khẩu vẫn có thể tạo đoạn phim như thế. Mỗi lần quay, họ chọn ngẫu nhiên cho bà vào A hoặc B, rồi tung một đồng xu độc lập để chọn lối ra. Chỉ giữ lượt mà yêu cầu trùng với lối đã vào; không khớp thì bỏ và quay lại.
Với đồng xu công bằng, trung bình hai lượt quay cho một lượt giữ lại. Những đoạn được giữ đều có yêu cầu ngẫu nhiên và lối ra khớp nhau, giống những gì bạn thấy khi kiểm tra người biết mật khẩu. Không đoạn nào cần quay cánh cửa mở.
Điều đó không cho người gian lận một cách thắng trước mặt bạn. Khi kiểm tra trực tiếp, bạn không chấp nhận họ xóa lượt thất bại rồi làm lại mà không tính. Khả năng dựng một bản ghi khác với khả năng trả lời thử thách đang diễn ra.
Đây là trực giác cho cách chứng minh không rò rỉ: nếu có thể tạo trải nghiệm quan sát tương đương mà không sở hữu bí mật, trải nghiệm ấy không mang thêm dấu vết của bí mật. Một chứng minh toán học thật phải xét đúng mô hình người xác minh và toàn bộ thông tin họ nhận; câu chuyện quay phim chỉ minh họa một phiên bản đơn giản.
Một hệ quả riêng của ví dụ là đoạn phim không thuyết phục người thứ ba như việc tự tung đồng xu. Đừng suy rộng rằng mọi bằng chứng zero-knowledge đều không chuyển cho người khác kiểm tra được. Nhiều hệ dùng trong blockchain được thiết kế chính để bất kỳ ai cũng xác minh cùng một bằng chứng.
Ba nhà nghiên cứu đã đổi câu hỏi về chứng minh
Trong toán ở trường, ta thường hỏi một kết luận có đúng không, rồi tìm chuỗi lập luận dẫn tới nó. Với mật mã, còn có câu hỏi khác: để thuyết phục người khác, ta buộc phải để lộ bao nhiêu thông tin?
Shafi Goldwasser, Silvio Micali và Charles Rackoff nghiên cứu câu hỏi này trong công trình The Knowledge Complexity of Interactive Proof Systems. Bản tạp chí xuất bản năm 1989 trình bày khuôn khổ chứng minh tương tác và lượng tri thức trao đổi.[2]
“Tương tác” chỉ việc hai bên trao đổi nhiều lượt, như hỏi lối A hay B rồi nhận câu trả lời. Điểm mới cần giữ lại không phải tên một công thức. Đó là việc coi mức độ tiết lộ như một yêu cầu có thể định nghĩa và kiểm chứng, thay vì chỉ tin người thiết kế nói rằng họ đã giấu kỹ.
Từ đây, một bằng chứng không nhất thiết phải là bản lời giải để người đọc học lại cách làm. Nó có thể giúp người kiểm tra tin một quan hệ đúng mà vẫn không nhận được thông tin bí mật đứng sau quan hệ ấy.
Nhưng blockchain không thể mời từng người vào hang, tung đồng xu rồi chờ trả lời. Ta cần chuyển từ câu chuyện hai người sang một bằng chứng số được nhiều máy kiểm tra.
Crypto gặp bài toán “kiểm tra tiền mà không mở ví”
Trong bài này, crypto chỉ các hệ thống tiền mã hóa và blockchain, không phải lời khuyên mua một đồng tiền. Blockchain có thể hình dung như cuốn sổ giao dịch được nhiều máy cùng giữ và kiểm tra theo một bộ luật chung.
Sổ công khai tạo khả năng đối chiếu. Nhưng nếu ai cũng đọc được chi tiết thanh toán, một người lạ có thể quan sát nhiều hơn mức bạn muốn. Một địa chỉ không ghi tên thật cũng chưa bảo đảm hoạt động của địa chỉ đó không bị nối với danh tính.
Mặt khác, giấu hết dữ liệu cũng gây khó. Nếu bạn chỉ nói “tôi có đủ tiền, cứ ghi khoản chuyển này đi”, các máy trong mạng dựa vào đâu để từ chối người tự tạo tiền?
Ví dụ minh họa: bạn có một khoản 10 đơn vị. Bạn muốn chuyển 6 cho người bán, giữ lại 3 và trả phí 1. Mạng cần kiểm tra tổng đầu vào bằng tổng đầu ra cộng phí. Người gửi cũng phải có quyền dùng khoản tiền ấy và chưa dùng nó trước đó.
Nếu công khai mọi thứ, phép kiểm tra 10 bằng 6 cộng 3 cộng 1 rất dễ. Nếu muốn giấu các số tiền riêng, cần chứng minh rằng những con số được giấu vẫn tuân thủ phép tính đúng. Đây là dạng công việc mà zero-knowledge có thể hỗ trợ.[3][4]
Khác với hang động, người xác minh không nhìn thấy một người bước ra. Họ nhận dữ liệu công khai và một bằng chứng số. Phần mềm kiểm tra xem bằng chứng có khớp quy tắc được công bố không.
Chiếc phong bì niêm phong của tiền mã hóa
Để hiểu cách tiền được giấu mà vẫn có dấu vết để kiểm tra, hãy nghĩ tới một tờ giấy cho vào phong bì niêm phong. Bạn không đọc được số bên trong, nhưng người đã niêm phong không được tự thay nội dung sau khi mọi người đã ghi nhận phong bì.
Trong mật mã, cam kết (commitment) đóng vai trò tương tự. Nó tạo một dấu đại diện công khai cho dữ liệu bí mật. Cách tạo phải vừa che nội dung, vừa ràng buộc người tạo với nội dung đã chọn, dưới các giả định an toàn của hệ thống.[4]
Đừng hiểu phong bì theo nghĩa có một cái hộp số để ai cũng có thể mở. Đây là phép so sánh cho hai tính chất: giấu nội dung và không tùy tiện đổi nội dung. Các con số bí mật cùng phần ngẫu nhiên được dùng để tạo dấu đại diện theo quy tắc toán học.
Phần ngẫu nhiên giống việc hai phong bì chứa cùng số tiền vẫn có lớp niêm phong khác nhau. Nếu chỉ biến số tiền thành một mã cố định đơn giản, người ngoài có thể thử lần lượt các số nhỏ để tìm mã trùng. Giấu một dữ liệu có ít khả năng cần thận trọng hơn chỉ nói “đã băm”.
Hàm băm (hash) giống máy tạo dấu vân tay từ dữ liệu: cùng đầu vào cho cùng kết quả, nhưng kết quả không phải bản mã để mở bằng chìa khóa. Bài RSA và chữ ký số giải thích một công việc khác của mật mã: xác minh dấu xác nhận mà không đưa khóa bí mật cho người kiểm tra.
Bằng chứng zero-knowledge có thể nối các cam kết với những điều kiện cần kiểm tra. Chẳng hạn: tôi biết các nội dung phù hợp với các dấu đại diện này, và tổng tiền của chúng cân bằng. Người kiểm tra không cần nhận các nội dung đó dưới dạng rõ.
Giấu khoản tiền rồi, làm sao chặn tiêu hai lần?
Một tờ vé giấy có thể bị xé sau khi dùng. Với dữ liệu số, sao chép rất dễ. Nếu không thấy khoản nào được chi tiêu, mạng làm sao biết bạn vừa đem cùng một khoản trả cho hai người?
Trong hệ thanh toán kín như Zcash, nullifier có thể hình dung là dấu “đã dùng” của một phiếu bí mật. Khi chi tiêu khoản tiền, giao dịch công bố dấu ấy. Mạng lưu các dấu đã xuất hiện và từ chối lần dùng lại.[4]
Điểm quan trọng là dấu phải được tạo theo đúng quy tắc gắn với khoản tiền và thông tin bí mật liên quan. Người gửi không được tự chọn dấu mới tùy ý ở lần tiêu thứ hai. Các phép kiểm tra mật mã ràng buộc điều đó.
Đồng thời, thiết kế phải tránh để người ngoài dễ nối dấu “đã dùng” với đúng khoản tiền được tạo trước đó. Nếu mỗi dấu công khai luôn ghi luôn mã phong bì gốc, số tiền có thể kín nhưng đường đi vẫn lộ. Việc tách hai dấu vết là một phần của thiết kế quyền riêng tư, không phải tác dụng tự động của một phép trừ.
Với ví dụ 10 đơn vị, ta cần nhiều điều cùng đúng. Khoản đầu vào phải thuộc tập khoản tiền đã được ghi nhận; người gửi phải có quyền chi tiêu; tiền ra cộng phí phải cân; và dấu đã dùng không được trùng. Giá trị cũng phải nằm trong miền được phép, để không lách phép tính bằng một khoản âm.
Một giao dịch thật chia công việc cho nhiều cơ chế: bằng chứng zero-knowledge, chữ ký, cam kết và các kiểm tra công khai. Không nên gom tất cả thành “ZK làm hết”. Bài bấm chuyển tiền hai lần cũng nói về trùng lặp, nhưng đó là bài toán xử lý lại yêu cầu; chặn tiêu hai lần là yêu cầu về quyền sử dụng tiền.
Zcash giấu giao dịch như thế nào?
Zcash là một ví dụ thực tế sử dụng bằng chứng zero-knowledge cho thanh toán kín. Với giao dịch được che chắn phù hợp, mạng có thể xác minh tính hợp lệ mà không công khai các chi tiết riêng như trong một giao dịch hoàn toàn trong suốt.[3]
Nhưng “một mạng hỗ trợ quyền riêng tư” khác với “mọi hoạt động trên mạng ấy đều kín”. Cần xem giao dịch sử dụng dạng địa chỉ và cơ chế nào, phần nào đi qua vùng công khai, và dữ liệu nào vẫn được công bố để mạng hoạt động.[4]
Người nhận vẫn cần nhận được thông tin để sử dụng khoản tiền. Chủ ví cũng có thể chủ động chia sẻ thông tin cho bên được phép xem. Không tiết lộ cho công chúng không có nghĩa chẳng ai được biết bất cứ điều gì.
Quyền riêng tư còn phụ thuộc bên ngoài bằng chứng: thiết bị bị theo dõi, người dùng tự đăng địa chỉ, hay thời điểm và số tiền ở chỗ vào ra công khai có thể tạo manh mối. Giống như giấu nội dung phong bì không làm biến mất camera ở quầy gửi thư.
Vì vậy, đọc một quảng cáo “dùng ZK” nên bắt đầu bằng câu hỏi cụ thể: giấu điều gì, trước ai, trong tình huống nào? Câu trả lời này hữu ích hơn một lời hứa “ẩn danh hoàn toàn”.
Vì sao ZK-rollup chưa chắc giấu giao dịch?
Một ứng dụng khác của cùng họ công nghệ là ZK-rollup. Hãy hình dung một người tính cả tập hóa đơn, rồi nộp một bằng chứng để quầy trung tâm kiểm tra kết quả, thay vì quầy phải tính lại từng hóa đơn theo cách cũ.
Trên Ethereum, rollup xử lý giao dịch ở bên ngoài mạng chính rồi đưa kết quả và bằng chứng hợp lệ về mạng chính. Dữ liệu cần thiết cũng được công bố theo thiết kế rollup để người khác có thể tái dựng trạng thái.[5]
Trạng thái (state) là bức ảnh sổ sách ở một thời điểm: tài khoản nào có bao nhiêu và hệ thống đang ghi nhận điều gì. Bằng chứng giúp kiểm tra việc chuyển từ bức ảnh trước sang bức ảnh sau có tuân thủ luật hay không.
Lợi ích ở đây chủ yếu là xác minh tính toán. Dữ liệu giao dịch có thể vẫn công khai, giống tập hóa đơn đặt trên bàn dù quầy không phải cộng lại từng dòng. Không công bố toàn bộ bước tính trung gian khác với giấu danh tính và số tiền.
| Câu hỏi | Thanh toán kín | ZK-rollup thông thường |
|---|---|---|
| Mục tiêu đang xét | Kiểm tra giao dịch mà giấu dữ liệu riêng | Kiểm tra kết quả của nhiều giao dịch hiệu quả hơn |
| Điều cần hỏi tiếp | Dữ liệu nào được che, trước ai? | Những dữ liệu nào vẫn công bố để tái dựng sổ? |
| Có mặc nhiên giấu mọi giao dịch? | Không, còn tùy dạng giao dịch | Không |
Một rollup có thể bổ sung tính năng riêng tư. Nhưng không thể suy điều đó chỉ từ hai chữ ZK. Tính đúng, quyền riêng tư và tốc độ là ba câu hỏi khác nhau, dù một hệ thống có thể kết hợp chúng.
Ngoài bằng chứng, vẫn phải xét khả năng lấy dữ liệu, việc gửi và rút tài sản, cùng quyền thay đổi phần mềm. Có biên bản cộng hóa đơn đúng chưa bảo đảm cửa hàng luôn mở quầy để bạn lấy lại tiền.
Một bằng chứng gửi đi thay cho nhiều lần hỏi đáp
Hang động cần nhiều lượt trao đổi. Trong blockchain, một bằng chứng có thể được tạo ra rồi gửi cho các máy cùng kiểm tra. Người tạo không phải ở đó trả lời riêng từng máy. Cách này được gọi là không tương tác (non-interactive), giống gửi một chứng từ kiểm tra được thay vì hẹn từng người tới xem trực tiếp.[3]
Không tương tác không có nghĩa bỏ thử thách rồi tin lời người gửi. Giao thức dùng cấu trúc toán học và những giả định được xác định rõ để ràng buộc bằng chứng. Cách chuyển từ hỏi đáp sang bằng chứng gửi một lần là phần khó mà hình hang động chưa mô tả.
Bạn có thể gặp tên zk-SNARK: một họ bằng chứng ngắn gọn, không cần hỏi đáp trực tiếp, liên quan tới việc biết dữ liệu bí mật thỏa điều kiện. Hình ảnh dễ nhớ là một phiếu kiểm tra nhỏ đại diện cho một công việc tính toán lớn, nhưng phiếu ấy không tự chứa mọi dữ liệu cần để vận hành cả hệ thống.[3]
Tên zk-STARK thường xuất hiện bên cạnh. Đây là một hướng xây dựng khác, nhấn mạnh khả năng mở rộng và tính minh bạch của khâu thiết lập. Không cần thuộc các chữ viết tắt để hiểu bài; cần biết chúng không phải hai tên đồng nghĩa cho cùng một sản phẩm.[1]
Một số hệ cần thiết lập tin cậy (trusted setup), giống chuẩn bị một bộ dụng cụ kiểm tra mà không ai được giữ lại phần bí mật giúp làm giả kết quả. Nếu phần bí mật ấy còn bị giữ trái quy tắc, bảo đảm an toàn có thể bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, không đúng khi nói mọi SNARK đều phải có thiết lập tin cậy. Tài liệu Zcash mô tả hệ Halo 2 dùng cho Orchard loại bỏ yêu cầu ấy. Vì vậy cần đọc cấu trúc cụ thể, không suy từ tên viết tắt.[3]
Bằng chứng gọn cũng không có nghĩa tạo bằng chứng miễn phí. Người chứng minh vẫn tốn tính toán và bộ nhớ. Một thiết kế có thể chuyển nhiều công việc sang phía tạo để phía kiểm tra nhẹ hơn. Khi so sánh, phải hỏi đang đo thời gian tạo, thời gian kiểm tra, hay tổng dữ liệu công bố.
Phép tính nhỏ phía sau hai mươi lượt
Nếu muốn giữ lại đúng một công thức, hãy giữ công thức của hang động. Gọi số lượt là . Với người không mở được cửa, xác suất vượt tất cả là:
Ký hiệu mũ chỉ việc nhân một nửa với chính nó nhiều lần. Năm lượt là năm lần nhân. Hai mươi lượt cho mẫu số 1.048.576. Bạn không cần tính nhẩm mẫu số ấy để hiểu cơ chế: mỗi thử thách độc lập lại loại đi một nửa cơ hội còn lại.

Đường này không phải bảo đảm an toàn của Zcash hay một rollup. Những hệ ấy không lấy con số 20 của câu chuyện rồi coi như xong. Chúng chọn tham số và chứng minh an toàn theo cấu trúc riêng.
Nếu một kẻ gian được khởi động lại vô hạn và chỉ cần khoe lần thành công, cơ hội cuối cùng cũng khác. Đó là phiên bản số của người dựng phim bỏ hết lượt thất bại. Luật có tính các lần thử hay không là một phần của bài toán.
Tự tay vẽ cơ hội ăn may
Bạn không cần chạy code để theo dõi bài. Đoạn Python này chỉ vẽ Hình 2 từ công thức vừa đọc. Nó không tạo bằng chứng mật mã, không kết nối ví và không cần dữ liệu thị trường.
Code dùng matplotlib, tạo đúng thư mục ảnh của bài khi chạy từ thư mục EyeBlogs. Không có lấy mẫu ngẫu nhiên nên lần chạy nào cũng cho cùng kết quả. Hai dòng in giúp đối chiếu phép tính ở 10 và 20 lượt.
from pathlib import Pathimport matplotlib.pyplot as plt
out = Path("images/zero-knowledge")out.mkdir(parents=True, exist_ok=True)n = list(range(1, 21))p = [100 * 0.5 ** k for k in n] # xác suất theo phần trăm
fig, ax = plt.subplots(figsize=(9, 5), facecolor="#fcfcfb")ax.set_facecolor("#fcfcfb")ax.plot(n, p, color="#2a78d6", linewidth=2, marker="o", markersize=8)ax.set_yscale("log")ax.set_xticks([1, 5, 10, 15, 20])ax.set_yticks([10, 1, 0.1, 0.01, 0.001, 0.0001])ax.set_yticklabels(["10%", "1%", "0,1%", "0,01%", "0,001%", "0,0001%"])ax.set_xlabel("Số lượt phải vượt qua liên tiếp")ax.set_ylabel("Cơ hội vượt tất cả khi không biết mật khẩu")ax.set_title("Mỗi lượt mới lại chia đôi cơ hội ăn may", pad=16)ax.grid(axis="y", color="#dededb", linewidth=0.6)ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)ax.tick_params(colors="#52514e")fig.tight_layout()fig.savefig(out / "xac-suat.png", dpi=180)plt.close(fig)for k in [10, 20]: print(f"{k} lượt: 1/{2**k} = {100 * 0.5**k:.9f}%")Kết quả là 1 trên 1.024 ở 10 lượt và 1 trên 1.048.576 ở 20 lượt. Nhìn đồ thị nhớ đọc đúng nhãn: trục dọc không chia đều theo phép cộng. Ta dùng thang này để thấy được cả xác suất nhỏ ở cuối, thay vì để chúng dính sát đáy hình.
Bạn có thể thay 20 bằng 30 để thấy cơ hội tiếp tục giảm. Nhưng đổi công thức không biến mô hình thành một hệ mật mã dùng được. Hệ thật còn phải chống việc làm giả dữ liệu, chọn thử thách có lợi, tái sử dụng bằng chứng sai ngữ cảnh và nhiều sai sót triển khai khác.
Bitcoin, ETH và ZK nằm ở đâu trong thị trường crypto?
Khi nhìn từ đầu tư, nên tách ba thứ: công nghệ, mạng lưới và tài sản được giao dịch. Một phương pháp kiểm tra có ích không đồng nghĩa mọi đồng tiền mang tên phương pháp ấy đều có giá trị. Giống như vận tải cần đường sá, nhưng không phải cứ cầm một tấm thẻ in hình đường cao tốc là bạn được thu phí.
Bitcoin là tên mạng lưới, còn BTC là ký hiệu tài sản của mạng ấy. Một đặc điểm thường được nhắc tới là giới hạn phát hành theo quy tắc hiện tại khoảng 21 triệu BTC. Nhưng nguồn cung hữu hạn không tự bảo đảm giá tăng: giá còn phụ thuộc có bao nhiêu người muốn nắm giữ và sẵn sàng trả bao nhiêu.[6]
BTC không phải cổ phiếu của một công ty, cũng không trao quyền nhận lợi nhuận doanh nghiệp. Người đánh giá nó thường phải xem nhu cầu sử dụng, nhu cầu nắm giữ, an toàn mạng và khả năng mua bán. Thanh khoản là khả năng mua bán mà không làm giá lệch quá nhiều, giống một quầy đổi tiền có đủ người giao dịch hai chiều. Giới hạn số lượng chỉ trả lời một phần câu hỏi về giá trị.
Bitcoin cũng không mặc nhiên che kín giao dịch chỉ vì dùng mật mã. Cuốn sổ giao dịch vẫn công khai; không ghi tên thật trực tiếp khác với không thể lần theo hoạt động. Không nên đồng nhất Bitcoin với mô hình thanh toán kín đã nói ở phần Zcash.[6]
Ethereum là mạng cho phép chạy các chương trình dùng chung, chẳng hạn quy tắc chuyển tài sản khi đáp ứng điều kiện. Ether, ký hiệu ETH, là tài sản dùng để trả phí sử dụng mạng và tham gia cơ chế bảo vệ mạng bằng việc khóa tài sản, gọi là staking. Có thể hình dung phí sử dụng như nhiên liệu để thực hiện công việc, còn staking giống đặt tiền bảo đảm để nhận trách nhiệm kiểm tra mạng, nhưng không phải khoản gửi tiết kiệm được bảo lãnh.[7]
ZK-rollup có thể liên hệ với Ethereum qua nhu cầu xác minh bằng chứng và công bố dữ liệu lên mạng chính. Tuy nhiên, từ đó nhảy ngay sang “ZK phát triển thì ETH chắc chắn tăng” là thiếu một bước. Phải xét nhu cầu thực tế, lượng công việc chuyển lên mạng chính và mức phí cho mỗi đơn vị công việc. Chi phí mỗi giao dịch giảm có thể đi cùng lượng sử dụng tăng; tổng tác động không thể suy chỉ từ một phía.[5]
Một phần phí cơ sở trên Ethereum bị loại khỏi lưu hành theo quy tắc mạng, thường gọi là đốt phí. Điều này tạo một liên hệ giữa việc sử dụng và nguồn cung ETH, nhưng không biến giá ETH thành phép nhân đơn giản của số giao dịch. Phát hành mới, nhu cầu nắm giữ và kỳ vọng thị trường vẫn là những yếu tố khác.[8]
Với token, tức đơn vị tài sản do một hệ thống phát hành, cần hỏi thêm người nắm giữ thực sự có quyền gì. Token của một dự án ZK có bắt buộc để trả phí không, chỉ dùng để biểu quyết, hay có cơ chế khác? Phí người dùng trả đi tới đâu? Công nghệ có thể được nhiều người dùng trong khi lợi ích kinh tế không đi tới token theo cách người mua tưởng tượng.
Đó là cách đọc thị trường crypto từ cơ chế thay vì từ nhãn quảng cáo. Bitcoin, ETH và token dự án ZK không phải ba phiên bản của cùng một món hàng. Hiểu zero-knowledge giúp kiểm tra lời hứa về công nghệ; định giá tài sản còn cần một lập luận riêng.
Trở lại người đứng ngoài hang
Bạn đã đứng ngoài suốt buổi. Cửa khóa vẫn nằm ở chỗ khuất. Sau nhiều yêu cầu bất ngờ, bạn có cơ sở tin người trong hang mở được nó, nhưng bạn không có mật khẩu để tự mở ngày mai.
Trong crypto, cánh cửa được thay bằng các điều kiện về quyền chi tiêu và tính đúng của phép tính. Có hệ dùng bằng chứng để giữ kín dữ liệu thanh toán. Có hệ dùng nó để kiểm tra nhiều tính toán hiệu quả hơn mà dữ liệu vẫn công khai. Cùng một ý tưởng, nhưng lời hứa cần được đọc đúng phạm vi.
Điều zero-knowledge thay đổi là một thói quen: muốn kiểm tra, không phải lúc nào cũng cần thu hết dữ liệu. Có những lúc ta chỉ cần một câu trả lời đáng tin cho đúng câu hỏi, thay vì đòi cả bí mật đứng phía sau.
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]Zero-knowledge proofs. Ethereum.org.
- [2]Shafi Goldwasser, Silvio Micali và Charles Rackoff. The Knowledge Complexity of Interactive Proof Systems. SIAM Journal on Computing, 1989.
- [3]What are zk-SNARKs?. Zcash.
- [4]Zcash Protocol Specification. Zcash.
- [5]Zero-knowledge rollups. Ethereum.org.
- [6]Frequently Asked Questions. Bitcoin.org.
- [7]What is Ether (ETH)?. Ethereum.org.
- [8]Gas and fees. Ethereum.org.


