Cân bằng Nash: vì sao ổn định chưa chắc đã tốt?
Cân bằng Nash là gì? Từ hai chuỗi cà phê chọn chỗ mở cửa hàng, hiểu phản ứng của đối thủ, nhiều điểm cân bằng và giới hạn khi phân tích cổ phiếu.

Mục lục
Hai chuỗi cà phê cùng định mở cửa hàng. Thành phố còn hai khu phù hợp: khu Bắc đông khách hơn, khu Nam ít khách hơn. Nếu cả hai cùng chọn khu Bắc, họ phải chia khách. Nếu mỗi bên chọn một khu, cả hai có thể kiếm nhiều hơn. Bạn đang xem cổ phiếu của một trong hai chuỗi: kế hoạch mở rộng có hấp dẫn không?
Cân bằng Nash là một bộ lựa chọn mà không bên nào có lợi hơn khi tự đổi lựa chọn, nếu các bên còn lại giữ nguyên. Nó giống hai quán đã tìm được chỗ đứng mà mỗi quán tự chuyển đi đều thiệt. Nhưng điều đó không có nghĩa kết quả tốt nhất, công bằng nhất, hay sẽ tồn tại mãi. Với nhà đầu tư, khái niệm này giúp đặt thêm một câu hỏi: kế hoạch của doanh nghiệp còn tốt không sau khi tính đến phản ứng của đối thủ?
Vì sao không thể chỉ nhìn kế hoạch của một công ty?
Một cửa hàng mới có thể đem lại lợi nhuận nếu đứng một mình. Đối thủ mở ngay bên cạnh thì phép tính đổi khác. Thêm khách cho mình và giành khách từ người khác không phải cùng một nguồn tăng trưởng.
Đó là tương tác chiến lược (strategic interaction): kết quả của bạn phụ thuộc cả vào lựa chọn của người khác. Giống lúc đi ăn trưa, quán đang vắng là lựa chọn tốt, nhưng nếu cả văn phòng đều chọn nó, bạn lại phải xếp hàng. Lựa chọn tốt nhất không nằm cố định ở một địa chỉ.
Lý thuyết trò chơi nghiên cứu những tình huống như vậy. Chữ “trò chơi” không có nghĩa là chuyện giải trí. Người tham gia có thể là doanh nghiệp, người lao động hay cơ quan quản lý. Thông cáo giải Kinh tế năm 1994 nêu cạnh tranh giữa một số ít doanh nghiệp như một ứng dụng của cách phân tích này.[1]
Khi đọc một báo cáo mở rộng chuỗi, bạn thường thấy số cửa hàng mới và doanh thu dự kiến. Phần khó hơn là hỏi đối thủ sẽ làm gì. Họ có mở gần đó, giảm giá, cải thiện sản phẩm, hay bỏ khu vực ấy để tập trung nơi khác? Một kế hoạch chỉ đúng khi đối thủ đứng yên là một kế hoạch cần kiểm tra thêm.
Hai khu phố, bốn kết quả
Hãy làm rõ câu chuyện bằng một bảng nhỏ. Hai công ty A và B phải chọn khu Bắc hoặc khu Nam trước khi biết quyết định của nhau. Mỗi công ty chỉ mở một cửa hàng. Không có lựa chọn chờ đợi hay mở thêm địa điểm.
Bảng dưới ghi điểm lợi ích minh họa, không phải tỷ đồng hay phần trăm lợi suất. Số đầu thuộc A, số sau thuộc B. Điểm cao hơn nghĩa là kết quả được công ty đó ưa thích hơn. Ta giả sử hai công ty có cùng cách đánh giá và biết bảng này.
| A chọn / B chọn | Khu Bắc | Khu Nam |
|---|---|---|
| Khu Bắc | 2; 2 | 6; 5 |
| Khu Nam | 5; 6 | 1; 1 |
Cùng vào khu Bắc, mỗi bên được 2 điểm vì cạnh tranh trực tiếp. Cùng vào khu Nam, mỗi bên chỉ được 1 điểm vì thị trường nhỏ hơn. Đứng riêng, khu Bắc đem lại 6 điểm, khu Nam đem lại 5 điểm.
Các con số được đặt ra để nhìn rõ cơ chế. Chúng không khẳng định mọi chuỗi cà phê đều có cấu trúc lợi nhuận như thế. Chẳng hạn, hai quán đứng gần nhau có thể cùng hút thêm khách, thay vì chỉ chia khách. Khi đó phải sửa bảng, không ép thực tế vào ví dụ.
Đặt tay lên từng ô để tìm cân bằng
Bắt đầu ở ô cả hai chọn khu Bắc, được 2; 2. Nếu B giữ nguyên, A chuyển sang Nam sẽ tăng từ 2 lên 5. Vậy đây không phải cân bằng Nash. Chỉ cần tìm được một người có lợi khi tự đổi là đủ loại một ô.
Xét A ở Bắc, B ở Nam, được 6; 5. A tự chuyển sang Nam thì chỉ còn 1. B tự chuyển sang Bắc thì chỉ còn 2. Không bên nào có lợi khi tự chuyển. Đây là một cân bằng Nash.
Đổi vai, A ở Nam và B ở Bắc cũng là cân bằng. Còn nếu cả hai ở Nam, một bên tự chuyển sang Bắc sẽ tăng từ 1 lên 6. Ô đó không phải cân bằng.
Ta tìm được hai cân bằng với lựa chọn cố định. Điều này đã đủ để bác bỏ một hiểu lầm: biết bảng lợi ích không nhất thiết cho biết duy nhất chuyện gì sẽ xảy ra. Cần thêm thông tin để biết doanh nghiệp nào chọn khu nào.
“Tốt nhất” luôn phải có vế “khi người kia làm gì”
Trong ví dụ, A không có một khu phố luôn tốt hơn khu kia. Nếu B ở Bắc, A nên ở Nam. Nếu B ở Nam, A nên ở Bắc.
Đó là phản ứng tốt nhất (best response): lựa chọn đem lại lợi ích cao nhất khi đã giữ cố định lựa chọn của người khác. Giống chọn hàng thanh toán ở siêu thị sau khi nhìn các hàng còn lại, chứ không phải tin quầy số 3 lúc nào cũng nhanh nhất.
Cân bằng Nash xuất hiện khi những phản ứng tốt nhất khớp nhau. A không muốn đổi vì B đang làm như vậy. B cũng không muốn đổi vì A đang làm như vậy. Khái niệm Nash mô tả sự khớp nhau này, không trao huy chương cho kết quả.
Một khái niệm khác là chiến lược trội (dominant strategy): một lựa chọn ít nhất cũng tốt bằng lựa chọn khác trong mọi tình huống của đối thủ. Nếu tốt hơn hẳn trong mọi trường hợp, ta gọi là trội nghiêm ngặt. Chẳng hạn, trong một bảng giả định khác, một mặt bằng vừa rẻ hơn vừa bán tốt hơn bất kể quán bên kia ở đâu thì nó có thể là lựa chọn trội.
Bảng hai khu phố không có lựa chọn trội. Dù vậy, nó vẫn có cân bằng Nash. “Không ai có lựa chọn luôn thắng” và “không có điểm cân bằng” là hai điều khác nhau.
Cân bằng có phải là kết quả tốt cho tất cả?
Hai ô chia địa bàn trong ví dụ đều đem lại tổng 11 điểm, cao hơn hai ô còn lại. Nhưng đó là đặc điểm của bảng ta vừa chọn, không phải tính chất bắt buộc của cân bằng Nash.
Trong song đề tù nhân, hai bên có thể cùng chọn một hành động mà mỗi bên đều muốn giữ nếu người kia không đổi. Tuy nhiên, nếu cả hai cùng chuyển sang hành động khác, cả hai lại khá hơn.[2] Giống hai nhà hàng cùng bật nhạc lớn để thu hút khách: mỗi nhà ngại tự vặn nhỏ, dù cả con phố có thể dễ chịu hơn nếu cả hai cùng giảm âm lượng.
Người ta gọi một kết quả là hiệu quả Pareto (Pareto efficient) nếu không thể cải thiện cho một người mà không làm ai khác kém đi. Hình dung chia một chiếc bánh: còn miếng bánh chưa chia thì có thể cho thêm ai đó mà không lấy phần của người khác. Hết cách cải thiện như vậy mới đạt điều kiện này.
Điều kiện Nash hỏi về một người tự đổi. Điều kiện Pareto hỏi về so sánh các kết quả, có thể cần nhiều người cùng đổi. Hai phép kiểm tra không trả lời cùng một câu hỏi. Một kết quả còn có thể hiệu quả Pareto nhưng chia phần rất lệch; “hiệu quả” ở đây cũng không đồng nghĩa công bằng.
Với cổ phiếu, cần nhìn thêm những người không có trong bảng. Hai doanh nghiệp tăng được lợi nhuận chưa chắc người tiêu dùng được lợi. Nếu có thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, câu hỏi pháp lý còn khác câu hỏi toán học. Thông cáo Nobel cũng lưu ý rằng các hợp đồng hạn chế cạnh tranh có thể trái luật.[1]
Vì sao hai công ty cùng tính đúng vẫn có thể đụng nhau?
Giả sử cả A lẫn B đều nghĩ: “Khu Bắc ngon hơn, đối thủ sẽ nhường.” Cả hai vào Bắc và chỉ được 2 điểm. Họ không tính sai phép cộng. Họ đoán sai lựa chọn của nhau.
Cân bằng Nash là một điều kiện nhất quán, không tự cung cấp quá trình dẫn đến điều kiện đó. Cần biết doanh nghiệp quan sát gì, cam kết lúc nào và có thể sửa quyết định ra sao. Hai công ty lần lượt ký hợp đồng thuê nhà khác với hai công ty chọn đồng thời trong bí mật.
Ngay cả việc cùng điều chỉnh cũng có thể không đưa tới cân bằng. Nếu cả hai đang ở Bắc, cùng thấy Nam tốt hơn và cùng chuyển, họ lại đụng nhau ở Nam. Cùng chuyển trở lại, họ lặp lại vòng cũ. Đây là một diễn biến có thể dựng từ bảng, không phải dự báo hành vi của doanh nghiệp thật.
Một công bố mở cửa hàng cũng chưa chắc là cam kết khó đảo ngược. Hợp đồng đã ký, tiền đã chi và quyền hủy hợp đồng có thể làm khác đi khả năng phản ứng. Trong thực tế, thời điểm và độ tin cậy của hành động quan trọng không kém con số trên bảng. Phân tích của Reinhard Selten về những lời đe dọa có đáng tin hay không là một bước mở rộng được giải thích trong nguồn Nobel.[1]
Nếu đối thủ chưa quyết định thì tính thế nào?
Bây giờ A không biết B sẽ ở đâu. A đánh giá xác suất B chọn Bắc là . Đây là niềm tin trong mô hình, không phải xác suất đo được từ giá cổ phiếu.
Trong công thức, và viết tắt cho khu Bắc và khu Nam. Nếu chọn Bắc, A nhận 2 điểm khi gặp đối thủ và 6 điểm khi đứng riêng. Lợi ích kỳ vọng là trung bình có trọng số theo xác suất, giống tính tiền ăn bình quân khi có ngày ăn suất 30 nghìn, có ngày ăn suất 50 nghìn. Từ bảng trên:
Nếu chọn Nam:
Khi thấp, Bắc tốt hơn. Khi cao, Nam tốt hơn. Hai lựa chọn bằng nhau tại , tức , hay 62,5%.
| Xác suất B chọn Bắc | A chọn Bắc | A chọn Nam |
|---|---|---|
| 0% | 6 | 1 |
| 25% | 5 | 2 |
| 62,5% | 3,5 | 3,5 |
| 100% | 2 | 5 |
Cân bằng hỗn hợp không phải chia 62,5% vốn vào một cổ phiếu
Một chiến lược hỗn hợp (mixed strategy) là chọn ngẫu nhiên giữa các hành động theo xác suất đã định. Giống trước mỗi ván oẳn tù tì, bạn dùng một cách ngẫu nhiên để chọn kéo, búa hay bao, thay vì luôn ra búa. Đây là phân phối xác suất của hành động, không phải mua đồng thời từng ấy phần của một cửa hàng.
Trong bảng đối xứng này, nếu cả hai chọn Bắc với xác suất 62,5%, mỗi bên khiến bên kia thờ ơ giữa Bắc và Nam. Đổi cách pha xác suất của riêng mình không tăng lợi ích kỳ vọng, khi cách pha của đối thủ giữ nguyên. Đó là một cân bằng hỗn hợp nữa. Mỗi bên được kỳ vọng 3,5 điểm.
Kết quả tồn tại của Nash nói rằng một trò chơi có hữu hạn người chơi và hữu hạn hành động có ít nhất một cân bằng khi cho phép chiến lược hỗn hợp.[1] Nó không bảo đảm một cân bằng chỉ dùng lựa chọn cố định, cũng không bảo đảm duy nhất một cân bằng.
Định lý này không nói mọi thị trường sẽ sớm ổn định. Trong thị trường thật, người chơi có thể vào và ra, sản phẩm thay đổi, thông tin thiếu, mục tiêu khác nhau. Một định lý đúng trong mô hình cần được mang ra ngoài cùng với các điều kiện của nó.
Mang câu hỏi Nash vào việc đọc doanh nghiệp
Khi đánh giá một công ty mở rộng, câu hỏi đầu không phải “tìm cân bằng bằng công thức nào?”. Trước hết cần xác định ai thực sự có thể phản ứng. Một cửa hàng nhỏ giữa hàng nghìn quán khác với hai chuỗi lớn cùng tranh vài vị trí đắc địa.
Sau đó, hãy xem doanh nghiệp có những lựa chọn nào và đâu là chi phí khó thu hồi. Nếu xây nhà máy xong mới biết đối thủ cũng tăng công suất, công ty không thể đơn giản quay lại trạng thái chưa đầu tư. Một bảng chỉ có “mở” và “không mở” có thể bỏ sót giảm quy mô, trì hoãn hoặc đổi sản phẩm.
Cuối cùng là thứ doanh nghiệp đang tối ưu. Lợi nhuận năm nay, thị phần và dòng tiền để trả nợ có thể dẫn tới các hành động khác nhau. Một công ty thiếu tiền có thể không đủ sức chờ một kết quả tốt về dài hạn. Nhà đầu tư không nên mặc định mọi người tham gia cùng chấm điểm như mình.
Có thể ghi lại ba kịch bản song song: đối thủ không phản ứng, phản ứng vừa phải và phản ứng mạnh. Đây là cách đặt câu hỏi cho doanh thu, chi phí và biên lợi nhuận. Nó không biến những giả định ấy thành xác suất đáng tin. Muốn đổi các kịch bản ấy thành một mức giá, bạn cần một kỹ thuật định giá, như trong bài Các kỹ thuật định giá tài sản. Bài hồi quy về trung bình nhắc một giới hạn khác: kết quả kinh doanh hay thứ hạng tốt của một giai đoạn chưa đủ chứng minh lợi thế bền vững.
Cũng không thể nhìn một đợt bán cổ phiếu rồi kết luận thị trường vừa “rời cân bằng Nash”. Ta chưa biết đủ người chơi, tập lựa chọn và lợi ích của họ. Thấy hai bên cùng hành động chỉ là quan sát; giải thích động cơ cần thêm bằng chứng. Nếu lo kết luận từ vài trường hợp còn hiện diện, bài thiên lệch sống sót bổ sung cách kiểm tra mẫu quan sát.
Tự tay vẽ phản ứng tốt nhất
Đoạn Python sau chỉ dùng thư viện chuẩn. Nó tính hai đường từ bảng lợi ích, giải giao điểm rồi lưu hình SVG vào kho ảnh của bài. Không có dữ liệu tải ngoài hay thành phần ngẫu nhiên, nên chạy lại cho cùng kết quả.
Chạy từ thư mục gốc eyeblogs/. Thử đổi các mức lợi ích rồi tính lại điểm giao, bạn sẽ thấy ngưỡng 62,5% thuộc về bảng cụ thể này, không phải hằng số của cạnh tranh.
from pathlib import Path
# Lợi ích của A: hàng Bắc/Nam, cột là lựa chọn Bắc/Nam của B.payoff = ((2, 6), (5, 1))a, b = payoff[0]c, d = payoff[1]q = (b - d) / (b - a + c - d)u = b + (a - b) * qx = lambda p: 80 + 580 * py = lambda value: 360 - 45 * valuesvg = [ '<svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="760" height="480" viewBox="0 0 760 480">', '<rect width="760" height="480" fill="#fcfcfb"/>', '<g font-family="Arial, sans-serif" font-size="24" fill="#0b0b0b">', '<text x="80" y="35">Đối thủ chọn Bắc nhiều hơn, A nên đi đâu?</text>', '<text x="80" y="67" font-size="20">Điểm lợi ích kỳ vọng · mô hình minh họa</text>',]for value in range(7): svg += [f'<path d="M80 {y(value)} H660" stroke="#e1e0d9"/>', f'<text x="60" y="{y(value)+7}" text-anchor="end">{value}</text>']for p, label in [(0, "0%"), (0.5, "50%"), (1, "100%")]: svg.append(f'<text x="{x(p)}" y="392" text-anchor="middle">{label}</text>')for row, color, dash in [(payoff[0], "#2a78d6", ""), (payoff[1], "#eb6834", ' stroke-dasharray="9 6"')]: left, right = row[1], row[0] svg.append(f'<path d="M{x(0)} {y(left)} L{x(1)} {y(right)}" ' f'fill="none" stroke="{color}" stroke-width="3"{dash}/>')svg += [ f'<path d="M{x(q)} {y(u)} V360" stroke="#52514e" stroke-dasharray="3 5"/>', f'<circle cx="{x(q)}" cy="{y(u)}" r="6" fill="#0b0b0b" stroke="#fcfcfb" stroke-width="2"/>', f'<text x="{x(q)+14}" y="{y(u)+95}">62,5% · 3,5 điểm</text>', '<text x="676" y="277">Bắc</text><text x="676" y="142">Nam</text>', '<text x="80" y="428" font-size="20">Trục ngang: xác suất B chọn Bắc</text>', '<path d="M80 455 H115" stroke="#2a78d6" stroke-width="3"/>', '<text x="125" y="462" font-size="20">A chọn Bắc</text>', '<path d="M350 455 H385" stroke="#eb6834" stroke-width="3" stroke-dasharray="9 6"/>', '<text x="395" y="462" font-size="20">A chọn Nam</text></g></svg>',]out = Path("images/can-bang-nash/phan-ung-tot-nhat.svg")out.parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)out.write_text("\n".join(svg), encoding="utf-8")print(f"q = {q:.3f}; lợi ích = {u:.1f}; hình: {out}")Mã in ra q = 0.625; lợi ích = 3.5. Khi đổi bảng, cần đổi cả giới hạn trục và chú thích nếu giá trị mới nằm ngoài hình. Đoạn mã giúp tái tạo ví dụ, không phải bộ giải tổng quát cho mọi trò chơi.
Quay lại hai cửa hàng sắp mở
Nếu chỉ đọc kế hoạch của A, khu Bắc có vẻ là nơi tốt nhất. Đọc thêm kế hoạch của B, câu hỏi chuyển thành ai sẽ tới đâu và mỗi bên có thể phản ứng thế nào. Một địa điểm tốt chưa chắc là một quyết định tốt khi người khác cũng nhắm tới nó.
Cân bằng Nash giúp ta tìm những bộ lựa chọn không có động cơ tự đổi, dưới các giả định đã nêu. Nó không hứa chọn đúng doanh nghiệp thắng cuộc. Điều đáng giữ lại khi đọc một dự án đầu tư là vế thường bị bỏ quên: tốt nhất, nếu những người còn lại làm gì?
Vẽ minh họa hình học miễn phí cho học sinh và giáo viên: EyeViz.
Tài liệu tham khảo
- [1]The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994: Press release. NobelPrize.org, Royal Swedish Academy of Sciences, 1994.
- [2]Prisoner’s Dilemma. Stanford Encyclopedia of Philosophy.


